53
FUQAROLIK HUQUQIDA SHARTNOMA ERKINLIGI PRINSIPI VA UNING
AMALIY QO‘LLANILISHI
Saidabdullayev Orzubek Sobir oʻgʻli
Qoraqalpogʻiston qishloq xoʻjaligi va agrotexnologiyalar instituti
Yurisprudensiya mutaxassislik bakalavriat 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15501069
Annotatsiya.
Ushbu ilmiy maqolada fuqarolik huquqining fundamental tamoyillaridan
biri — shartnoma erkinligi prinsipi chuqur tahlil qilinadi. Muallif tomonidan ushbu prinsipning
tarixiy shakllanishi, huquqiy asoslari, shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi
normalarida qanday tartibga solingani va amaliy hayotda qanday ko‘rinishlarda namoyon
bo‘lishi keng ko‘lamda yoritib berilgan. Ayniqsa, shartnoma erkinligining iqtisodiy faoliyatga
ko‘rsatadigan ta’siri, shuningdek, bu prinsipning cheklanishiga olib keladigan omillar va sud
amaliyotidagi interpretatsiyasi misollar orqali chuqur tahlil etilgan.
Kalit so‘zlar:
fuqarolik huquqi, shartnoma erkinligi, huquqiy tamoyil, ixtiyoriylik,
qonuniylik, sud amaliyoti, taraflar irodasi.
Аннотация.
В данной научной статье всесторонне анализируется один из
фундаментальных принципов гражданского права — принцип свободы договора. Автор
подробно освещает историческое формирование данного принципа, его правовые
основания, а также порядок его регулирования в нормах Гражданского кодекса
Республики Узбекистан и проявление в практической жизни. Особое внимание
уделяется влиянию свободы договора на экономическую деятельность, а также
факторам, ограничивающим данный принцип, и его интерпретации в судебной
практике на основе конкретных примеров.
Ключевые слова:
гражданское право, свобода договора, правовой принцип,
добровольность, законность, судебная практика, воля сторон.
Annotation.
This scientific article provides a comprehensive analysis of one of the
fundamental principles of civil law — the principle of freedom of contract. The author
extensively explores the historical development of this principle, its legal foundations, and the
way it is regulated in the norms of the Civil Code of the Republic of Uzbekistan, as well as how
it is manifested in practical life. Special emphasis is placed on the impact of contractual freedom
on economic activity, the factors that may restrict this principle, and its interpretation in
judicial practice, supported by illustrative examples.
Keywords:
civil law, freedom of contract, legal principle, voluntariness, legality, judicial
practice, party autonomy.
Kirish.
Fuqarolik huquqi – bu yuridik va jismoniy shaxslar o‘rtasidagi mulkiy va shaxsiy
nomulkiy munosabatlarni tartibga soluvchi mustaqil va murakkab huquq sohasi bo‘lib, u
ijtimoiy hayotning ko‘plab jabhalarida yuzaga keladigan ko‘p qirrali munosabatlarni huquqiy
jihatdan muvozanatlashtirib boradi. Ayniqsa, ushbu munosabatlarda shartnoma institutining
o‘rni beqiyos ahamiyat kasb etadi. Sababi, bozor iqtisodiyoti sharoitida taraflar o‘zaro huquqiy
munosabatga kirishayotganda, ularning o‘z irodasiga asoslangan kelishuv – ya’ni shartnoma
orqali huquqiy majburiyatlarni belgilanadi. Shartnoma erkinligi prinsipi esa fuqarolik
huquqining asosi bo‘lib, taraflarning ixtiyoriy ravishda shartnoma tuzish, uning shartlarini
belgilash va boshqa taraf bilan kelishuvga kirishish huquqini ifoda etadi. Mazkur prinsip
huquqiy davlat va erkin iqtisodiyot asoslarining tarkibiy qismi sifatida fuqarolik huquqiy
54
munosabatlarda erkinlik, tenglik va adolat tamoyillarini amalga oshirishga xizmat qiladi. Ushbu
maqolada shartnoma erkinligining huquqiy asoslari, uning fuqarolik kodeksidagi normativ
mustahkamlanishi, shuningdek, uning real hayotdagi namoyon bo‘lish shakllari tahlil qilinadi.
Muhokama va natijalar. Shartnoma erkinligi prinsipining huquqiy mohiyati – bu
shaxslarning o‘z huquq va manfaatlarini ifoda etish uchun hech qanday tashqi bosimlarsiz, o‘z
irodasi asosida shartnoma tuzish erkinligidir. Bu prinsip ilk bor Rim huquqi tizimida shakllanib,
keyinchalik kontinental yevropa huquq tizimida rivojlangan va zamonaviy fuqarolik
qonunchiligining ajralmas qismiga aylangan. Shartnoma erkinligi deganda nafaqat
shartnomani tuzish yoki tuzmaslik erkinligi, balki uning shartlarini o‘zaro kelishuv asosida
belgilash, shuningdek, istalgan taraf bilan shartnoma tuzish huquqi ham tushuniladi. Bu prinsip
orqali huquqiy munosabatlarda taraflarning huquqiy tengligi, iqtisodiy manfaatdorligi va o‘z
irodasini erkin ifoda etish imkoniyati ta’minlanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 354-moddasida shartnoma erkinligi
prinsipi bevosita belgilangan bo‘lib, bu norma orqali fuqarolar va yuridik shaxslarga
shartnomalar tuzishda erkinlik beriladi. Xususan, mazkur modda quyidagicha ifodalangan:
"Fuqarolar va yuridik shaxslar qonunda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno, o‘z ixtiyori
bilan shartnomalar tuzishga haqlidirlar." Bu yerda “qonunda nazarda tutilgan hollar bundan
mustasno” degan jumla, shartnoma erkinligi prinsipi mutlaq emasligini, ya’ni ayrim hollarda
ijtimoiy manfaatlar, jamoat tartibi yoki boshqa zarur holatlarga ko‘ra bu erkinlik cheklanishi
mumkinligini bildiradi. Fuqarolik kodeksining boshqa moddalarida ham shartnoma turlari,
uning tuzilish tartibi, taraflarning huquq va majburiyatlari batafsil yoritilgan.
Amaliyotda shartnoma erkinligi prinsipining tatbiq etilishi fuqarolar va yuridik
shaxslarning kundalik hayotidagi huquqiy faoliyatlarida o‘z aksini topadi. Misol uchun, bir
fuqaro o‘z xohishiga ko‘ra o‘z mulkini ijaraga berishi yoki sotishi, xizmat ko‘rsatish bo‘yicha
kelishuvga kirishishi, hatto intellektual mulk ob’ektlari yuzasidan shartnoma tuzishi mumkin.
Bu holatlarda fuqaro o‘zi istagan taraf bilan, o‘ziga ma’qul shartlar asosida bitim tuzishga
haqlidir.Masalan, tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanuvchi yuridik shaxslar o‘z
mahsulotlarini sotish yoki xizmat ko‘rsatish bo‘yicha har xil xaridorlar bilan turli shartnomalar
tuzishadi va bunda ular narx, muddat, yetkazib berish tartibi kabi shartlarni o‘z manfaatlarini
inobatga olgan holda belgilash huquqiga egalar.
Shartnoma erkinligi printsipi muhim va zaruriy huquqiy tamoyil bo‘lsa-da, u ba’zi
hollarda qonunchilik asosida cheklanadi. Bunday cheklovlar odatda jamiyat manfaatlari, milliy
xavfsizlik, iste’molchilar huquqlarini himoya qilish, ekologik xavfsizlikni ta’minlash kabi
omillar bilan izohlanadi. Masalan, ayrim faoliyat turlari bo‘yicha shartnoma tuzishda majburiy
litsenziyalash yoki davlat nazorati talab etiladi. Shuningdek, monopol faoliyat yurituvchi
subyektlar bilan shartnoma tuzishda raqobat muhitini buzmaslik nuqtai nazaridan ayrim
cheklovlar qo‘llaniladi. Bundan tashqari, sudlar tomonidan qonunga, axloq-odob normalariga
yoki ijtimoiy manfaatlarga zid shartnomalar haqiqiy emas deb topilishi mumkin. Bu holatlar
shartnoma erkinligi printsipining mutlaq emasligi va uni tartibga soluvchi huquqiy
mexanizmlar zarurligini ko‘rsatadi.
Sud organlari shartnomalar yuzasidan kelib chiqadigan nizolarni ko‘rib chiqishda, avvalo
taraflarning o‘zaro kelishuvini va erkin irodasini inobatga oladi. Ya’ni sudlar taraflar o‘rtasidagi
shartnomalarning shakli, mazmuni va shartlarini tahlil qilgan holda, ularning asl niyatlarini
aniqlashga harakat qiladi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining qarorlarida
55
shartnoma erkinligi prinsipining ustuvorligi qayd etilgan va sudlar tomonidan bu prinsipni
buzgan hollarda shartnomalarni haqiqiy emas deb topish vakolati berilgan. Shuningdek,
shartnomada noaniq yoki ziddiyatli shartlar mavjud bo‘lsa, sud ularni taraflarning ixtiyoriga
emas, balki qonun va umumiy huquqiy tamoyillarga tayanib sharhlaydi. Bu esa huquqiy
barqarorlikni ta’minlash va taraflarning qonuniy manfaatlarini himoya qilish uchun xizmat
qiladi.
Xulosa. Yuqorida bayon etilgan fikrlar asosida xulosa qilish mumkinki, shartnoma
erkinligi prinsipi fuqarolik huquqining nafaqat nazariy asosini, balki amaliy qo‘llanish
mexanizmini ham tashkil etuvchi muhim huquqiy tamoyildir. Bu prinsipning asosiy vazifasi –
taraflar o‘rtasida tenglik, ixtiyoriylik va huquqiy muvozanatni ta’minlashdir. Biroq, hayotiy
tajriba va ijtimoiy ehtiyojlar asosida bu prinsip ba’zan cheklanadigan holatlar ham mavjud
bo‘lib, bu cheklovlar shartnoma munosabatlarining adolatli va qonuniy bo‘lishiga xizmat qiladi.
Shu boisdan, shartnoma erkinligini amalga oshirishda har ikki taraf nafaqat o‘z manfaatlarini,
balki umumiy huquqiy tartib va jamiyat manfaatlarini ham inobatga olishlari zarur.
Shuningdek, bu prinsipning huquqiy amaliyotda to‘g‘ri va adolatli tatbiq etilishi fuqarolik-
huquqiy munosabatlarning barqarorligi va taraqqiyotiga xizmat qilishi shubhasizdir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi. – Toshkent: “Adolat” nashriyoti, 2023.
2.
Abdullayev A.X., Jo‘rayev M.M. Fuqarolik huquqi: Umumiy qism. – Toshkent: “Huquqiy
adabiyotlar nashriyoti”, 2022.
3.
Jo‘rayev M.M. Shartnoma huquqi asoslari. – Toshkent: “Universitet”, 2021.
4.
Mirzayev M.M., Xudoyorov A.X. Fuqarolik huquqida shartnomalarning shakllanishi va
rivojlanishi. – Toshkent: “IQTISOD-MOLIYA”, 2020.
5.
Normatov B.B. Fuqarolik huquqi nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: “Yangi asr avlodi”,
2023.
