`
57
BOSHLANGʻICH SINFLARDA QOʻSHISH VA AYIRISHNI OʻRGATISHGA
DASTLABKI QADAM
Haydarova Eʼzozaxon
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15624709
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlangʻich sinf o‘quvchilariga qoʻshish va ayirish
amallarini oʻrgatishning dastlabki bosqichlari, ularning psixologik va didaktik xususiyatlari,
shuningdek, zamonaviy pedagogik yondashuvlar asosida samarali metodlar haqida so‘z
yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
boshlang‘ich taʼlim, matematik savodxonlik, qoʻshish, ayirish, metodika,
o‘quvchi psixologiyasi.
Kirish.
Boshlangʻich sinf matematika taʼlimi – bu nafaqat arifmetik amallarni oʻrgatish,
balki bolalarda mantiqiy fikrlash, tahlil qilish, umumlashtirish kabi asosiy aqliy faoliyatlarni
shakllantirish bosqichidir. Qoʻshish va ayirishni oʻrgatish – bu bu faoliyatlarning negizini tashkil
etadi. Ushbu maqolada aynan shu ikki arifmetik amalni oʻrgatishga tayyorgarlik va dastlabki
bosqichdagi muhim pedagogik qadamlar yoritiladi.
Asosiy qism 1. Boshlangʻich sinf oʻquvchilarining yosh va psixologik xususiyatlari
Boshlangʻich sinf oʻquvchilari (7–9 yosh) abstrakt fikrlashdan koʻra konkret-didaktik
vositalar orqali tushunishga moyil boʻladi. Shuning uchun arifmetik amallarni, jumladan
qoʻshish va ayirishni tushuntirishda:
- rangli tasvirlar, qurolli predmetlar, kartochkalar;
- harakatli oʻyinlar, rolli mashgʻulotlar;
- real hayotiy misollar (shirinliklar, oʻyinchoqlar orqali)dan foydalanish samarali
hisoblanadi.
Bu yoshdagi bolalar matematikaga qiziqishni aynan shu turdagi faoliyat orqali
rivojlantiradi.
2. Qoʻshish va ayirishni oʻrgatishning dastlabki metodik qadamlar
2.1. Natural sonlar tushunchasini shakllantirish
Qoʻshish va ayirishga oʻtishdan avval o‘quvchilarda quyidagi tushunchalar
shakllantirilishi lozim:
- Natural sonlar qatori;
- Sonlar orasidagi ketma-ketlik;
- “Koʻproq” va “kamroq” tushunchasi.
2.2. Qoʻshish tushunchasini shakllantirish
Dastlabki bosqichda quyidagilar muhim:
- Ikki to‘plamdagi predmetlar sonini birlashtirish orqali yangi sonni topish;
- Qoʻshish amalining ifodalanishi (masalan, 3 + 2 = 5);
- Qoʻshishning kommutativligi: 3 + 2 = 2 + 3.
Mashgʻulotlar ko‘rinishida: “3 ta olma bor edi, yana 2 ta qo‘shildi – jami nechta bo‘ldi?”
2.3. Ayirish tushunchasini shakllantirish
Ayirish qoʻshishdan soʻng oʻrgatiladi. Dastlab:
- To‘plamdan maʼlum miqdordagi predmetni olib tashlash;
`
58
- Ayirish natijasida qolgan sonni aniqlash;
- Ayirish va qoʻshish orasidagi bogʻliqlik: agar 5 – 2 = 3 boʻlsa, demak 3 + 2 = 5.
3. O‘qituvchining roli va didaktik materiallardan foydalanish
O‘qituvchi:
- Mashgʻulotni bolalarga qiziqarli tarzda tashkil etishi;
- Har bir bolani faollikka chorlashi;
- Mavzuni tushuntirishda individual yondashuvi bilan samaradorlikni oshirishi kerak.
Didaktik materiallar:
- Sanash tayoqchalari;
- Raqamli kartochkalar;
- Interaktiv doskalar yoki slaydlar.
Muammo va yechimlar.
Hozirgi kunda nafaqat boshlangʻich sinflari balki yuqori sinfda
oʻqiydigan oʻquvchilar ham misol ishlashda, 21-asr texnologiyalaridan yaʼni kalkulyatorlardan
foydalanishmoqda. Bu esa oʻquvchilarning fikrlash doirasini qisqartiradi. Aynan shu
muammolarni yechimini topish maqsadida bir nechta fikrlar bildirmoqchiman. Oldinlari
matematikani oʻrganishda sanoq choʻplaridan foydalanishgan. Bu esa har bir oʻquvchini
fikrlash doirasini oʻstirgan desam, mubolagʻa boʻlmaydi. Shu sababdan hozirgi maktab
oʻquvchilariga ham shu tartibda boshlangʻich sinfdan sanoq choʻplaridan foydalangan holatda
misollarni yechishni yoʻlga qoʻyish maqsadga muvofiq boʻlardi.
Xulosa. Qoʻshish va ayirishni oʻrgatishga bo‘lgan yondashuvlar bolalarning yosh
xususiyatlariga mos, bosqichma-bosqich va qiziqarli shaklda olib borilganda, bu bilimlar
mustahkam bo‘ladi va ularning keyingi matematik kompetensiyalariga asos bo‘ladi.
Boshlangʻich bosqichda berilgan sifatli matematika taʼlimi – o‘quvchining kelajakdagi mantiqiy
va analitik fikrlash rivoji uchun poydevor hisoblanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Shamsiddinov, G’iyosjon, Gulandom Raxmatova, and Zilola Rajapova. "KLIENT-SERVER
ARXITEKTURALARI."
Наука и инновация
3.6 (2025): 113-119.
2.
Shamsiddinov, G’iyosjon, Gulandom Raxmatova, and Zilola Rajapova. "VIRTUAL BORLIQ
VA UNING ASOSIY TUSHINCHALARI."
Наука и инновация
3.6 (2025): 52-58.
3.
Shamsiddinov, G‘iyosjon, Barchin Ro‘ziqulova, and Laziza Inatillayeva. "BOSHLANG ‘ICH
TA’LIMDA
AXBOROT
TEXNOLOGIYALARIDAN
FOYDALANISH
USULLARI
VA
AFZALLIKLARI."
Педагогика и психология в современном мире: теоретические и
практические исследования
3.10 (2024): 39-41.
4.
Shamsiddinov, G‘iyosjon, and Gulandom Raxmatova. "O ‘ZBEKISTONDA AXBOROT
HAVFSIZLIGINI MA’NAVIY VA HUQUQIY ASOSLARI."
Решение социальных проблем в
управлении и экономике
3.4 (2024): 45-57.
