`
13
NUTQDAGI NUQSONI BO'LGAN BOLALAR BILAN ISHLASH METODIKASI
Qayumova Zebiniso
Axborot texnologiyalari va menejment
universiteti Maxsus pedagogika yoʻnalishi
1-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15621462
ANNOTATSIYA:
Mazkur maqolada nutq nuqsonlariga ega bo‘lgan bolalarni aniqlash, ularning nutqiy
rivojlanishini baholash, korreksion-pedagogik yondashuvlarni tanlash hamda individual
reabilitatsiya rejalari asosida ishlash metodikasi yoritilgan. Nutqdagi nuqsonlar bolaning
psixologik holati, ijtimoiy moslashuvi va ta’lim jarayonidagi ishtirokiga sezilarli ta’sir
ko‘rsatadi. Shu bois, maqolada logopedik diagnostika, terapiya usullari, innovatsion
yondashuvlar, ota-onalar bilan hamkorlik va multidissiplinar yondashuv kabi masalalar
atroflicha ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, amaliy tavsiyalar, samarali metodikalar va pedagogik
tajribalar asosida nutq nuqsonlarini bartaraf etishda qo‘llaniladigan yondashuvlar tahlil
etilgan. Maqola maktabgacha va maktab yoshidagi bolalar bilan ishlaydigan logopedlar,
defektologlar hamda maxsus pedagoglar uchun metodik qo‘llanma sifatida tavsiya etiladi.
KALIT SO‘ZLAR:
Nutq nuqsonlari, logopediya, defektologiya, korreksion pedagogika, individual
yondashuv, logopedik mashqlar, artikulyatsion apparat, psixologik-pedagogik yordam,
reabilitatsiya, dizartriya, alaliya, dislaliya, logonevroz, bolalar nutqini rivojlantirish.
KIRISH.
Inson hayotining dastlabki yillarida shakllanadigan asosiy psixik jarayinlardan biri bu –
nutqdir. Nutq bola tafakkurining rivojlanishida, atrof-muhit bilan aloqaga kirishishida va
jamiyatda o‘z o‘rnini topishida muhim ahamiyatga ega vosita hisoblanadi. Bola tug‘ilganidan
boshlab atrofidagi odamlar bilan aloqa o‘rnatishga harakat qiladi va bu jarayonda bolaning
nutq asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Ammo turli sabablarga ko‘ra bolalarda nutqning
buzilishi, ya’ni fonetik, fonematik, leksik, grammatik yoki kommunikativ nuqsonlar vujudga
kelishi mumkin. Bunday bolalar nafaqat ta’lim jarayonida, balki kundalik hayotda ham
muayyan qiyinchiliklarga duch keladilar. Shuning uchun ularni o‘z vaqtida aniqlash, to‘g‘ri
tashxis qo‘yish va individual yondashuv asosida tuzatish ishlari olib borish zarur ahamiyat kasb
etadi.
Zamonaviy pedagogika va defektologiya sohalarining asosiy yo‘nalishlaridan biri — bu
nutqida nuqsoni bor bolalar bilan samarali ishlash metodikasini ishlab chiqishdir. Bu metodika
o‘z ichiga nafaqat logopedik mashg‘ulotlar tizimini, balki bola psixikasini, ijtimoiy moslashuv
darajasini va emotsional holatini inobatga olgan holda kompleks yondashuvni ham qamrab
oladi. Bunday yondashuv bolaning to‘laqonli rivojlanishini ta’minlashga yordam beradi.
Ayniqsa, erta diagnostika va reabilitatsion yordamning samaradorligi yuqori bo‘lib, u bolaning
keyingi rivojlanish bosqichlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Mavzu dolzarbligi shundaki, bugungi kunda nutq buzilishlariga ega bolalar soni kundan-
kunga ortib bormoqda. Buning sabablari orasida irsiy omillar, homiladorlik yoki tug‘ruq
davridagi asoratlar, psixologik travmalar, ekologik muhit ta’siri kabi omillar mavjud. Bu esa
maxsus pedagoglar, logopedlar va psixologlar tomonidan aniq metodik yondashuvlar va yangi
texnologiyalarni talab qiladi. Shu bois, nutqdagi nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan ishlash
`
14
metodikasini chuqur o‘rganish, tajriba asosida boyitish va amaliyotda qo‘llash bugungi ta’lim
tizimi oldidagi dolzarb vazifalardan biridir.
Ushbu maqolada aynan nutqiy buzilishlarga ega bolalar bilan ishlash metodikasining
nazariy asoslari, tashxislash bosqichlari, mashg‘ulot shakllari, korreksion yondashuvlar,
logopedik texnika va amaliy tavsiyalar yoritib beriladi. Maqola, asosan, maktabgacha va
boshlang‘ich maktab yoshidagi bolalarga qaratilgan bo‘lib, logopediya yo‘nalishidagi
mutaxassislar faoliyati uchun nazariy va amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
ASOSIY QISM.
1. Nutq buzilishining turlari va sabablari
Nutq buzilishlari turli shakllarda namoyon bo‘lishi mumkin:
•Dislaliya (tovushlarni noto‘g‘ri talaffuz qilish),
•Alaliya (nutqning to‘liq yo‘qligi),
•Dizartriya (tovushlar talaffuzining mushaklar harakati bilan bog‘liq buzilishi),
•Afaziya (oldin shakllangan nutqning yo‘qolishi), logonevroz (totqilik) va boshqalar.
Ushbu buzilishlarning yuzaga kelish sabablari orasida biologik (markaziy asab tizimidagi
buzilishlar, genetik omillar), psixologik (stress, psixotrauma), ijtimoiy (e’tiborsizlik, noto‘g‘ri
tarbiya), va pedagogik (nutqiy rivojlanish imkoniyatining yetarli bo‘lmasligi) omillar mavjud.
2. Nutqiy buzilishlarni tashxislash metodlari
Nutqdagi nuqsonlarni aniqlash uchun logopedlar maxsus diagnostik vositalardan
foydalanadilar. Diagnostika quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
•Bolaning umumiy rivojlanishini o‘rganish – aqliy, harakat, hissiy-irodaviy rivojlanish
holati.
•Nutqiy tekshiruv – tovushlarni talaffuzi, leksik zaxira, grammatik tuzilma, nutq sur’ati va
ritmiga baho beriladi.
•Artikulyatsiya apparatini tekshirish – til, lab, jag‘ mushaklari harakatlari.
•Audiologik tekshiruv – eshitish darajasini aniqlash.
3. Nutq nuqsonlarini tuzatish metodikasi
Logopedik ishlar har bir bolaning individual xususiyatlari asosida olib boriladi. Bunda
quyidagi metodlar qo‘llaniladi:
•Artikulyatsion mashqlar – tovush chiqaruvchi organlar harakatini rivojlantirishga
qaratilgan mashqlar.
•Fonetik-fonematik rivojlantirish – tovushlarni eshitish, farqlash, to‘g‘ri talaffuz qilish
ko‘nikmalarini shakllantirish.
•Leksik-grammatik mashqlar – so‘z boyligini kengaytirish, gap tuzish, so‘zlar o‘rtasidagi
grammatik bog‘liqlikni o‘rgatish.
•O‘yinli metodlar – didaktik o‘yinlar orqali nutqiy faollikni oshirish.
•Logoritmika – harakat va musiqani birlashtirgan holda nutqni faollashtirish.
•Vizual va audio materiallardan foydalanish – rasmlar, videolar, tovush yozuvlari orqali
tushunishni mustahkamlash.
XULOSA.
Nutq nuqsonlari bolalarning shaxsiy rivojlanishiga, ijtimoiy moslashuviga va ta’lim
jarayonidagi muvaffaqiyatlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bunday bolalar bilan ishlashda to‘g‘ri
tashxis qo‘yish, individual yondashuv asosida logopedik va psixologik yordam ko‘rsatish
`
15
muhim ahamiyatga kasb etadi. Zamonaviy metodlar, o‘yinli mashg‘ulotlar, innovatsion
texnologiyalar va ota-onalar bilan hamkorlik orqali bolalarning nutqiy rivojlanishini samarali
yo‘lga qo‘yish mumkin. Shunday yondashuvlar orqali bolalarda sog‘lom nutqni shakllantirish,
ularning ijtimoiy faolligini oshirishga erishiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qodirova Z. Sh. (2021). Logopediya asoslari. Toshkent: "Fan va texnologiya" nashriyoti.
2.
Jamolova M. A. (2020). Nutqni rivojlantirish va logopedik ish usullari. Toshkent:
"Muallim" nashriyoti.
3.
Nazarova N. M. (2019). Maktabgacha yoshdagi bolalarda nutqni rivojlantirish. Toshkent:
"Istiqlol" nashriyoti.
