`
160
AVTANOM NERV SISTEMASI
Hakimova Dilnora Sunnatovna
Axborot texnologiya va Menejment unversiteti
Maxsus pedagokika yo'nalishi 1-bosqich talabasi.
Xosilova Ziyofat
Ilmiy rahbar.
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti o'qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15655741
Annotatsiya:
Ushbu maqolada avtonom nerv sistemasining (ANS) inson organizmidagi
roli, uning tuzilishi va asosiy funksiyalari haqida batafsil ma’lumot beriladi. Avtonom nerv
sistemasi markaziy nerv tizimidan mustaqil tarzda faoliyat yurituvchi va ichki organlar, qon
tomirlar, yurak urishi, nafas olish, ovqat hazm qilish, termoregulyatsiya kabi hayotiy muhim
jarayonlarni boshqaruvchi murakkab fiziologik tuzilma hisoblanadi. Maqolada ANSning ikkita
asosiy bo‘linmasi — simpatik va parasimpatik sistemalar — ularning o‘zaro ta’siri, funksional
antagonizmi, neyrotransmitterlari va regulyator mexanizmlari tahlil qilinadi. Shuningdek,
avtonom nerv tizimidagi buzilishlar (masalan, disautonomiya, ortostatik gipotenziya)
sabablari, klinik ko‘rinishlari va ularni davolash usullari haqida fikr yuritiladi. Maqola
shuningdek, zamonaviy neyrofiziologiya va tibbiyot fanlaridagi yutuqlar asosida ANSni
chuqurroq o‘rganishning ahamiyatini ham ko‘rsatadi. Tadqiqotlar, statistik ma’lumotlar va
amaliy kuzatuvlarga tayanib, ANSning sog‘liqni saqlash tizimidagi diagnostik va terapevtik
ahamiyati yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Avtonom nerv sistemasi, simpatik tizim, parasimpatik tizim, vegetativ funksiyalar,
neyrotransmitterlar, disautonomiya, homeostaz, neyrofiziologiya, vegetativ buzilishlar,
terapevtik yondashuvlar.
Kirish.
Inson organizmi murakkab va mukammal tuzilgan biologik tizim bo‘lib, uning barcha
a’zolari o‘zaro uyg‘unlikda faoliyat olib boradi. Bu uyg‘unlikni ta’minlashda asab tizimi, ayniqsa,
avtonom (vegetativ) nerv sistemasi alohida o‘rin tutadi. Avtonom nerv tizimi markaziy nerv
tizimidan nisbatan mustaqil faoliyat yuritadi va inson irodasiga bo‘ysunmaydigan fiziologik
jarayonlarni boshqaradi. Yurak urishi, qon bosimi, nafas olish, ovqat hazm qilish, gormonlar
sekretsiyasi kabi muhim hayotiy funksiyalar aynan ushbu sistema tomonidan
muvofiqlashtiriladi.
Zamonaviy tibbiyot va biologiya fanlarida avtonom nerv tizimining roli va funksional
tuzilmasi chuqur o‘rganilmoqda. Bu tizimning normal ishlashi organizmning umumiy
sog‘lig‘iga bevosita ta’sir ko‘rsatadi, aksincha, uning disfunktsiyasi turli xil patologik holatlarga
olib keladi. Shu sababli, avtonom nerv tizimini o‘rganish nafaqat ilmiy jihatdan, balki amaliy
tibbiyot uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Ushbu maqolada avtonom nerv sistemasining asosiy tarkibiy qismlari, ularning vazifalari,
o‘zaro aloqasi hamda bu tizimga ta’sir etuvchi omillar tahlil qilinadi. Shuningdek, turli
kasalliklar bilan bog‘liq holatlarda avtonom nerv tizimidagi o‘zgarishlar va ularni tashxislash
hamda davolash usullari haqida so‘z yuritiladi.
Asosiy qism.
1. Avtonom nerv sistemasining tuzilishi va tarkibiy qismlari
`
161
Avtonom nerv sistemasi (ANS) inson organizmida ixtiyorsiz kechadigan muhim hayotiy
funksiyalarni boshqaradi. Bu tizim uch asosiy bo‘limdan iborat:
•Simpatik nerv tizimi
•Parasimpatik nerv tizimi
•Enterik (ichak) nerv tizimi
Simpatik va parasimpatik tizimlar markaziy nerv tizimining turli qismlaridan chiqib, ichki
organlarga boruvchi ikki bosqichli — preganglionar va postganglionar — neyronlar orqali ish
olib boradi. Enterik tizim esa ichak devorida joylashgan millionlab nerv hujayralaridan iborat
bo‘lib, ovqat hazm qilish tizimini mustaqil ravishda boshqarishga qodir. Avtonom tizim
markaziy boshqaruv markazlari — gipotalamus, miya po‘stlog‘i osti markazlari bilan
chambarchas bog‘langan¹.
2. Simpatik va parasimpatik tizimlarning vazifalari
Simpatik va parasimpatik bo‘limlar funksional jihatdan bir-biriga zid, lekin muvozanatli
faoliyat yuritadi.
•Simpatik tizim organizmni favqulodda holatlarga tayyorlaydi: yurak urishini
tezlashtiradi, qon bosimini oshiradi, nafas yo‘llarini kengaytiradi. Bu tizim “jang yoki qoch”
reaksiyasini boshqaradi.
•Parasimpatik tizim esa dam olish, ovqat hazm qilish, energiya tejashga yo‘naltirilgan:
yurak urishini sekinlashtiradi, ovqat hazm qilish bezlarini faollashtiradi, ichak peristaltikasini
kuchaytiradi.
Ikkala tizimning o‘zaro antagonistik (qarama-qarshi) faoliyati orqali organizmdagi ichki
muhit — homeostaz — saqlab turiladi².
3. Avtonom nerv tizimi kasalliklari va ularni davolash usullari
Avtonom nerv tizimining izdan chiqishi turli kasalliklarni keltirib chiqaradi. Eng keng
tarqalganlari quyidagilar:
•Vegetativ distoniya — yurak urishi, nafas olish, qon bosimining noturg‘unligi bilan
kechadi.
•Ortostatik gipotenziya — holat o‘zgarganda (o‘tirishdan turish) qon bosimi keskin
pasayadi.
•Diabetik neyropatiya — qandli diabet fonida ANS tolalari shikastlanadi.
Ushbu kasalliklarni tashxislashda funksional testlar (Valsalva testi, yurak ritmi o‘zgarish
testi) va laborator tekshiruvlar muhim o‘rin tutadi. Davolash usullari kasallik sababiga qarab
belgilanadi: dori vositalari, simptomatik terapiya, hayot tarzini o‘zgartirish, stressni
kamaytirish, jismoniy faollik va fizioterapiya keng qo‘llaniladi³.
Xulosa.
Avtonom nerv sistemasi inson organizmida muhim hayotiy funksiyalarni ixtiyorsiz
ravishda boshqaruvchi murakkab tizim bo‘lib, uning normal ishlashi ichki muhit barqarorligini
ta’minlaydi. Simpatik va parasimpatik bo‘limlarning muvozanatli faoliyati yurak, nafas, ovqat
hazm qilish, qon aylanish kabi tizimlarning uyg‘un ishlashiga xizmat qiladi. Ushbu tizimning
buzilishi turli kasalliklarga olib kelishi mumkin. Shu bois, avtonom nerv sistemasini chuqur
o‘rganish, kasalliklarni erta aniqlash va to‘g‘ri davolash usullarini ishlab chiqish zamonaviy
tibbiyotda muhim ahamiyatga ega.
`
162
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Guyton A.C., Hall J.E. Textbook of Medical Physiology. — 14th ed. — Elsevier, 2021. —
1152 p.
2.
Сулейманова С.С., Маматкулов Н.М. Инсон физиологияси. — Тошкент: “Fan va
texnologiya”, 2020. — 448 б.
3.
Tortora G.J., Derrickson B.H. Principles of Anatomy and Physiology. — 15th ed. — Wiley,
2017. — 1232 p.
4.
Гайворонский И.В. Анатомия человека: В 2 т. — Санкт-Петербург: СпецЛит, 2019. —
Т.2. — 512 с.
5.
Tortora G.J., Derrickson B.H. Principles of Anatomy and Physiology. — 15th ed. — Wiley,
2017. — 1232 p.
6.
Guyton A.C., Hall J.E. Textbook of Medical Physiology. — 14th ed. — Elsevier, 2021. —
1152 p.
