`
157
XALQ DONOLIGI KO'ZGUSI: O'ZBEK MAQOLLARIDA "IT" LEXEMASINING
RAMZIY MA'NOLARI
Qurbonova Gulmera
Tayanch doktorant. Sharof Rashidov nomidagi
Samarqand davlat universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15655074
O'zbek xalq maqollarida "it" so'zining ifodalanishi nihoyatda boy va ko'p qirrali bo'lib, u
xalqning itga bo'lgan munosabatini, uning jamiyatdagi o'rnini, shuningdek, inson xarakterining
turli jihatlarini metaforik tarzda aks ettiradi. Maqollarda it obrazidan ham salbiy, ham ijobiy,
ham neytral ma'nolarda foydalaniladi, bu esa so'zning ramziy yukini chuqurlashtiradi.
Madaniy va Lingvistik Kontekst
O'zbek madaniyatida va umumiy islomiy qarashlarda itga nisbatan ikki tomonlama
munosabat mavjud. Bir tomondan, it ovchilikda, qo'ylarni qo'riqlashda va mol-mulkni himoya
qilishda foydali jonivor sifatida qadrlangan. Boshqa tomondan, islom fiqhidagi ba'zi qoidalarga
ko'ra, itning so'lagi rituallarda najosat (nopok) hisoblangan, bu esa itni uy ichida saqlashga (ish
uchun bo'lmasa) nisbatan cheklovlar qo'ygan. Ammo bu, itga nisbatan shafqatsizlik qilishga
sabab bo'lmagan; aksincha, hayvonlarga, shu jumladan itlarga nisbatan rahmdillik Hadislarda
(Masalan, chanqoq itga suv bergan fohisha hikoyasi) yuqori baholangan. Bu murakkab
munosabat maqollarda it obrazining turli ma'nolarni olishiga zamin yaratgan.
"It" Lexemasining O'zbek Maqollaridagi Ifodalanish Yo'nalishlari
1. Salbiy ma'nolar: Pastkashlik, behudalik, g'alamislik va jirkanchlik ramzi
Maqollarning aksariyatida it past, arzimas, zararli yoki xarakteriy jihatdan yomon sifatlar
bilan bog'liq holda ishlatiladi. Bu maqollar insoniy nuqsonlarga, arzimas narsalarga yoki yomon
niyatli shaxslarga ishora qiladi.
"It hurar, karvon o'tar."
Bu maqol asossiz tanqidlarga, g'iybatlarga yoki arzimas shaxslarning to'siq bo'lishga
urinishlariga e'tibor bermaslik kerakligini ifodalaydi. Bu yerda it shovqin-suron soluvchi,
ammo amalda hech qanday ta'sir ko'rsata olmaydigan "g'alamis" yoki "behuda" obrazida keladi
(O'zbek Xalq Maqollari to'plamlari).
"Itdan qolgan bo'ri bo'lmas."
Tom ma'noda "Itdan qolgan narsani bo'ri ham yemaydi". Bu maqol biror narsaning juda
past sifatli, arzimas yoki nihoyatda nomunosib ekanligini bildiradi. Ya'ni, hech kimga kerak
bo'lmagan, yaramas narsa (O'zbek Xalq Maqollari to'plamlari).
"Itning suyagini itga ber."
Bu maqol ikki xil ma'noda ishlatilishi mumkin: birinchidan, o'ziga xos, pastkash ishlarni
o'ziga yarasha odamlarga qoldirish; ikkinchidan, o'zaro past darajadagi munosabatlarni o'zaro
hal qilishga ishora. Ba'zan u biror narsaning nomunosibligini ham anglatishi mumkin (O'zbek
Xalq Maqollari to'plamlari).
"Itning tili qisiq bo'lmas."
Ya'ni, itning tilidan tiyilmaydi, har qanday gapni aytadi. Bu o'zida yomon gaplar,
haqoratlar mavjud bo'lgan kishilarning odatiga ishora (O'zbek Xalq Maqollari to'plamlari).
2. Ijobiy ma'nolar: Sadoqat, egasini tanish, himoya va fidoyilik ramzi
`
158
Salbiy ma'nolarga qaramasdan, o'zbek maqollarida itning inson uchun qadrli bo'lgan
xislatlari ham e'tirof etiladi. Xususan, sadoqat va egalikni tanish kabi fazilatlar it orqali
ulug'lanadi.
"It egasini taniydi."
Bu maqol itning o'z xo'jayiniga bo'lgan sadoqatini, unga yaxshilik qilgan kishini
unutmasligini bildiradi. Odatda, insonlar ham o'zlariga yaxshilik qilganlarni, boshliqlarini yoki
homiylarini bilishi, hurmat qilishi kerakligini ta'kidlash uchun ishlatiladi (O'zbek Xalq
Maqollari to'plamlari; Tilshunoslik tadqiqotlari).
"It ham o'z uyiga qaraydi."
Bu maqol itning o'z makoni va egalariga bo'lgan himoyachilik instinktini ko'rsatadi. U
hatto oddiy jonivor ham o'z uyini, o'z yaqinlarini himoya qilishini, bu esa inson uchun yanada
muhimroq fazilat ekanligini anglatadi (O'zbek Xalq Maqollari to'plamlari).
"Itning kulbasi ham o'ziga uy."
Bu maqol itning soddaligi va o'z makoniga qanoat qilishini, xatto kichik bir joy ham o'ziga
joy bo'lishini anglatadi. Ba'zan insonlarning ham o'zining oddiygina uyiga mehr qo'yishini
ifodalashda qo'llaniladi (O'zbek Xalq Maqollari to'plamlari).
3. Neytral yoki vaziyatga bog'liq ma'nolar: Instinkt, xushomad, fursatdan
foydalanish
Ba'zi maqollar itning xatti-harakatlarini insoniy vaziyatlarga qiyoslash orqali ma'no
beradi, bunda itning xislatlari o'z-o'zidan salbiy yoki ijobiy bo'lmasdan, qiyoslanayotgan
vaziyatga ko'ra ranglanadi.
"Itga suyak tashlasang, dumini likillatar."
Bu maqol kichik bir foyda yoki ehson evaziga tezda xushomadgo'ylik qiladigan, o'z
manfaatini ko'zlab bo'ysunadigan odamlarga nisbatan qo'llaniladi (O'zbek Xalq Maqollari
to'plamlari).
"Itning ishi hurish."
Bu maqol har bir tirik mavjudot (yoki inson) o'ziga xos tabiati yoki bajaradigan vazifasi
borligini ta'kidlaydi. U shaxsning tug'ma xususiyatlarini qabul qilishga yoki o'z vazifalarini
bajarishga undaydi (O'zbek Xalq Maqollari to'plamlari).
"Qo'ysiz ovulda it to'yadi."
Bu maqol tartibsizlik, e'tiborsizlik yoki raqobatning yo'qligi sharoitida past darajadagi
yoki ahamiyatsiz odamlarning ham o'z manfaatlarini ta'minlab, yaxshi yashab ketishini
anglatadi. U fursatdan foydalanuvchi shaxslarga nisbatan ishlatiladi (O'zbek Xalq Maqollari
to'plamlari).
Xulosa
O'zbek maqollaridagi "it" lexemasi xalq donoligining teranligini aks ettiruvchi yorqin
misoldir. U faqatgina jonivorning tasviri bo'lmay, balki insoniy xislatlarning (ham salbiy, ham
ijobiy) murakkab ko'zgusi, jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlarning va odamlarning o'zaro
muomalasining allegorik ifodasidir. Bu maqollar orqali o'zbek xalqi nafaqat itning turli
jihatlarini kuzatgan, balki uning xatti-harakatlari va tabiati orqali insonlarning axloqiy va
ijtimoiy xususiyatlariga ham baho bergan (O'zbek Xalq Maqollari to'plamlari; Folklor
tadqiqotlari).
Adabiyotlar
`
159
O'zbek Xalq Maqollari to'plamlari.
(Bu maqolalar ko'pincha turli nashrlarda va
akademik to'plamlarda mavjud. Masalan, "O'zbek xalq maqollari", G'afur G'ulom nomidagi
Adabiyot va San'at nashriyoti yoki O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti
tomonidan nashr etilgan to'plamlar).
Tilshunoslik tadqiqotlari.
(O'zbek tili lug'atlari, etimologik lug'atlar va paremiologiya
(maqollarni o'rganish) bo'yicha ilmiy ishlar. Masalan, A. Hojiev, Sh. Rahmatullaev kabi
olimlarning asarlari).
Folklor tadqiqotlari.
(O'zbek xalq og'zaki ijodi, folklor janrlari va ulardagi obrazlar
tizimini o'rganuvchi ilmiy ishlar).
Sahih al-Bukhari va Sahih Muslim.
(Hadis to'plamlari. Itga nisbatan shafqatsizlikka
qarshi Hadislar ushbu to'plamlarda keltirilgan, jumladan, chanqoq itga suv bergan ayol
haqidagi mashhur Hadis).
