`
147
FIZIKA FANIDAN YORUG’LIKNING SINISHINI O’RGANISHDA
SIMULYATSIYALARDAN FOYDALANISHNING AHAMIYATI
1
Seytimbetova Gulbadan Azatovna
2
Embergenova Kamila Aytbaevna
1
Innovatsion texnologiyalar universiteti,
Dasturiy injiniring va raqamli iqtisodiyot kafedrasi v.v.b. dotsenti.
pedagogika fanlari bo’yicha falsafa doktori (PhD),
2
Nukus davlat pedagogika instituti, Fizika o’qitish metodikasi kafedrasi kata
o’qituvchisi, pedagogika fanlari bo’yicha falsafa doktori (PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15654997
Annotatsiya.
Ushbu maqola fizika fanida yorug’likning sinishini simulyatsiyalardan
foydalanib o’rganishning ahamiyati, bunda esa PhET simulyatsiyalaridan foydalanish va uning
yaratilish tarixi haqida bir qancha ma’lumotlar berilgan.
Kalit so’zlar
Fizika, yorug’lik, yorug’likning sinishi, raqamli vositalar, PhET simulyatsiyalari, sindirish
ko’rsatkichi, transportir, nur.
Kirish
Yurt boshchimizning «Fizika sohasidagi ta’lim sifatini oshirish va ilmiy tadqiqotlarni
rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi PQ-5032 sonli (19.03.2021) qarorida bugungi
kunda ta’lim muassasalarida fizika fanini o‘qitish sifatini oshirish, ta’lim jarayoniga zamonaviy
o‘qitish usullarini joriy etish, iqtidorli o‘quvchilarni tanlab olish, mehnat bozoriga
raqobatbardosh mutaxassislarni tayyorlash, ilmiy izlanish, innovatsiyalarni rivojlantirish va
amaliy samaradorlikka yo‘naltirishga katta e’tibor qaratilib, yechimini topgan bir qator
muammolar fizika sohasida ta’lim sifati va ilmiy izlanish samarodorligini oshirishga asoslangan
tadbirlarni amalga oshirish zarurligini ko‘rsatib o‘tdi [1].
Mamlakatimizda so‘nggi yillarda Sun’iy intellekt sohasida investitsiyalarni jalb qilish,
ilmiy-tadqiqotlar va innovatsiyalarni rivojlantirish uchun bir qator tashabbuslar amalga
oshirildi. Jumladan 2024-yilning 13-avgustida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
Mirziyoyev raisligida Oʻzbekiston Respublikasining raqamli iqtisodiyotini rivojlantirish
konsepsiyasini amalga oshirish boʻyicha 2024 yilda amalga oshiriladigan chora-tadbirlar
dasturini tasdiqlash toʻgʻrisidagi qaror loyihasi muhokama qilindi. Unda qayd etilishicha, sun’iy
intellekt texnologiyalarini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratish, sun’iy intellekt
texnologiyalari markazini tashkil etish boʻyicha topshiriq berildi [2].
Fizika fanini o’qitishda yorug’likning sinishini o’rganishda PhET simulyatsiyalaridan
foydalanish mumkin.
PhET simulyatsiyalari Kolorado Boulder universitetidagi PhET Interactive Simulations
loyihasi notijorat ochiq ta’lim resursi bo‘lib, oson va qulay o‘rganish mumkin bo‘lgan
simulyatsiyalarni yaratadi. PhET elektron ta’lim dasturiga 2002 yilda Nobel mukofoti laureati
Karl Viman tomonidan asos solingan bo‘lib u Vimanning fanni o‘rgatish va o‘rganish usullarini
yaxshilashga qaratilgan qarashlari bilan boshlandi. Ularning vazifasi “Bepul interaktiv
simulyatsiyalar orqali butun dunyo bo‘ylab fan va matematik savodxonlik va ta’limni
rivojlantirish” edi.
`
148
Ushbu Phet.colorado.edu sayti fizikadan laboratoriya ishlarini oson bajarishga ko‘makchi
bo‘ladi. Bu sayt an’anaviy uslubda o‘quvchi yoki talaba nazariy materiallarni o‘rganib chiqib,
o‘rgangan bilimini mustahkamlash uchun qulaydir[2](1745-1747 betlar). PhET saytida har xil
mavzularga oid modellar mavjud bo‘lib, ular Java va Macromedia flash dasturlarida yaratilgan.
Loyiha qisqartmasi “PhET” dastlab “Fizika ta’limi texnologiyasi” degan ma’noni anglatardi,
ammo PhET tez orada boshqa fanlarga tarqaldi [3].
Quyidagi rasmlarda Yorug’likning sinishini o’rganishda simulyatsiyalarning ketma-ketligi
keltirilgan [4].
a)
b)
c) d)
1-rasm.
Yorug’likning sinishi
Yo’qoridagi 1-rasmda ko’rsatilgandek yorug’likni nur (b, c - rasmlar) va to’lqin (a, d -
rasmlar) shakllarida tasvirlashimiz mumkin. Chap tomonda ko’rsatilgan transportirdan
foydalanib, yorug’likning tushish va sinish burchaklarini aniqlaymiz va o’ng tomonda yorug’lik
tarqalayotgan birinchi muhitni tanlab olamiz. Bunda ikkinchi muhitni nomalum qilib, uning
sindirish ko’rsatkichini aniqlashni topshiriq sifatida olamiz.
`
149
Demak yorug’likning tushish va sinish burchaklari, birinchi muhitning sindirish
ko’rsatkichi qiymatlarini belgilab, yorug’likning sinish qonunini ifodolovchi formula orqali
ikkinchi nomalum muhitning sindirish ko’rsatkichini aniqlashimiz mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
PQ-5032 sonli Fizika sohasidagi ta’lim sifatini oshirish va ilmiy tadqiqotlarni
rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori.
19.03.2021.
2.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2024 yilning 13-avgustidagi
Oʻzbekiston Respublikasining raqamli iqtisodiyotini rivojlantirish konsepsiyasini amalga
oshirish boʻyicha 2024 yilda amalga oshiriladigan chora-tadbirlar dasturi.
3.
O.O‘rinova, S. Hamidova, D. Kamalova; Fizika fanini o‘qitishda axborot-kommunikatsion
texnologiyalarning o‘rni va ahamiyati. Science and innovation international scientific journal
volume 1 issue 8 uif-2022: 8.2 | issn: 2181-3337
4.
https://phet.colorado.edu/uz/simulations/filter?subjects.
