`
121
ROBERT BYORNS SHE’RIYATI TARJIMALARIDA ZAMON RUHI VA MILLIY
KOLORIT MASALALARI
Iskandar Sattibaev
Andijon shahar 1- son ixtisoslashgan maktab
https://doi.org/10.5281/zenodo.15637286
Abstract:
The research intends to examine the specific features of poetical translation of
Robert Burns’ poetry from English into Uzbek and the importance of the zeitgeist and national
identity. It also focuses on the methods of achieving a poetical effect similar to the original in
the language of translation.
Key words:
poetics, poetical translation, the zeitgeist, national identity.
Kalit so`zlar:
she’riyat, she’riy tarjima, zamon ruhi, milliy o`zlik.
Kirish:
Robert Byorns she’rlari kabi badiiy asarlarni boshqa tilga o‘girish katta mahorat va
chuqur bilimni talab etadi. Bunday mashaqqatli ishga qo`l urgan tarjimon oldida nafaqat
she’rda ifodalangan lug‘aviy ma’nolarni, balki asarning milliy xususiyatlari (koloriti) va o`sha
asar oid bo`lgan tarixiy davrning ruhini ham to‘laqonli yetkazish vazifasi turadi. Tarjima
nazariyotchisi S. Bassnett o`zining “
Translation Studies
” – “
Tarjimashunoslik
” deb nomlangan
kitobida mashhur tarjimashunos Lourens Venutining fikrini iqtibos keltirib, shunday deydi:
“
tarjima ham asliyat tilining ham tarjima tilining madaniyatiga sadoqatni saqlashi kerakligi
bilan hech qanday tarjima faoliyati tugal va uzil-kesil bo`la olmasligiga ishora qilib turadi.
Shunday ekan, tarjima har doim xatarli faoliyat turi bo`lib, u hatto qo`poruvchilik salohiyatiga
ham ega. Shunga qaramasdan u favqulodda zarur faoliyat turidir
”
1
.
Albatta, tarjima avvalo asliyat tiliga nisbatan sadoqatni saqlashi kerak, chunki uning
asosiy vazifasi aynan shu madaniyat unsurlari bilan boshqa millat vakillarini tanishtirishdan
iboratdir. Bundan tashqari, tarjima tilida o`quvchilar tarjimani munosib qabul qila olishlari
uchun ham tarjima o`z madaniyati oid jihatlarni ham ko`zdan qochirmasligi shart. Venuti
“
qo`poruvchilik salohiyati
” deganda, nazarimizda, noto`g`ri qilingan tarjima qanday ko`ngilsiz
natijalarga olib kelishi mumkinligini nazarda tutgan. Shunga qaramasdan, tarjima undan voz
kechib bo`lmaydigan darajada muhim ishdir.
Tarjimaning asosiy vazifasi yot til hamda madaniyatga oid tushunchalarni tarjima tilida
aks ettirish bo`lishiga qaramasdan, aynan milliy madaniyatga oid jihatlarni to‘la saqlash
mushkul ekani turli tadqiqotlarda ta’kidlangan. Hattoki mahoratli tarjimon ham asar
mazmunini deyarli to‘liq bera olsa-da, muallif uslubining barcha nozik jihatlarini to‘liq aks
ettira olmasligi mumkin.
Ilmiy ishning mazkur bo‘limida Robert Byorns she’riyatining o‘ziga xos zamon ruhi,
shotland xalqona uslubi va milliy kolorit xususiyatlari tahlil qilinadi va ularni o‘zbek tiliga
tarjimada saqlashda duch kelinadigan muammolar yoritiladi.
Gap Robert Byorns she’rlariga oid tarixiy davr ruhi hamda shoir yaratgan milliy kolorit
haqida ketar ekan, aytish lozimki zamon ruhi avvalo Byornsning she’rlaridagi g‘oyaviy
mazmunda namoyon bo‘ladi – u jamiyatda tenglik, inson qadr-qimmati va adolat g‘oyalarini
ilgari surdi. Masalan
“For a’ That”
she’rida Byorns insonning martabasi boylik va unvon bilan
emas, balki uning halolligi va insoniy fazilatlari bilan o‘lchanishini tarannum etadi. Ushbu she’r
1
Bassnett S. Translation studies. – routledge, 2013. – P. 9.
`
122
o‘sha davrdagi ma’rifatparvarlik ruhini aks ettiradi. Shoir o`z she’rlarida oddiy kambag‘al halol
va mehnatkash insonni ulug‘laydi. She’rning mashhur refrendagi
“A Man’s a Man for a’ That”
(Shunday bo‘lsa-da, inson baribir insondir) fikri zamonaviy demokratik ruhning poetik
ifodasidir. Demak, Byorns ijodida davr ruhi – erkinlik, adolat va insonparvarlik g‘oyalari bilan
sug‘orilgan holda, samimiy va ravon xalqona ohangda kuylanadi.
Byorns she’riy uslubining eng muhim jihatlaridan biri – uning shotland xalqona uslubidir.
U o‘z she’rlarining katta qismini adabiy ingliz tili bilan birga Shotlandiya dialekti (Skots)da
yozgan. Natijada matnda ikki tildagi ifoda an’analari qorishib, o‘ziga xos ohang yuzaga kelgan.
Tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, Byorns shotland lahjasi va ingliz adabiy tilini mahorat bilan
uyg‘unlashtirib, “shotland xalq she’riyati uchun xos sodda va ma’nodor uslubni” yaratgan vas
hu orqali betakror milliy koloritni yuzaga keltirgan.
2
Masalan, Byorns
“Ae fond kiss”
she’rida
“ae”
(ya’ni
“bitta”
) kabi shotland shevasiga xos so‘zlarni ishlatadi,
“For a’ that”
satrlarida
“a’”
(ya’ni “all” – “hammasi”) kabi qisqartma shakllar mavjud. Bundan tashqari, Byorns ko‘plab
xalqona iboralar, maqollar va obrazlardan foydalangan: masalan,
“gold”
o‘rniga
“gowd”
yoki
“good”
o‘rniga
“guid”
kabi so`z shakllarini qo`llaydi. Shu tariqa Byorns she’rlarida milliy ruh
nafaqat mazmun, balki til vositasida ham namoyon bo‘ladi.
Milliy kolorit Byorns ijodida nafaqat til va leksikada, balki obrazlar tizimida ham ko‘rinadi.
Uning ko‘plab she’r va qo‘shiqlari bevosita Shotlandiya hayoti va tabiati bilan bog‘liq. Masalan,
“Ye Banks and Braes o’ Bonie Doon”
she’rida
Dun
daryosi bo‘ylaridagi sevgidan iztirob
chekayotgan oshiqning kechinmalari ifodalangan. Ushbu she’rda
Dun
daryosi va uning
sohilidagi tabiat tasviri bilan Shotlandiyaga xos manzara chiziladi, bu ham asarga milliy kolorit
bag‘ishlaydi. Byorns, shuningdek, Shotlandiya xalq urf-odat va bayramlarini ham she’riyatga
olib kirgan; masalan,
“Halloween”
she’ri xalqona bayram sahnasini jilo-korlik bilan tasvirlaydi.
Uning
“Address to a Haggis”
asari esa shotlandlar milliy taomi – haggisga bag‘ishlangan hazil-
mutoyiba ohangidagi she’r bo‘lib, shotland milliy taomini ulug‘lash orqali xalq ruhiyatini aks
ettiradi. Ko‘rinib turibdiki, Byorns ijodida milliy realiyalar – joy nomlari, taomlar, urf-odatlar,
xalqona obrazlar – muhim o‘rin tutadi va bu elementlar asarning milliy xususiyatini belgilaydi.
Biroq Byorns nafaqat xalq va tabiat kuychisi, balki keskin satirik va poetik ironiyaga boy
asarlar muallifi hamdir. U zamonining ijtimoiy illatlari, ayniqsa ikkiyuzlamachilik va
xudbinlikni hazil va kinoya orqali tanqid qilgan. Masalan,
“Holy Willie’s Prayer”
she’rida u bir
ruhoniyning duo niqobi ostidagi gunohlarini fosh etadi – bu satira diniy riyokorlikni qoralash
ruhida yozilgan. Bunday asarlarda Byorns o‘tkir ironiyadan foydalanadi: o‘quvchi yuzaki
matnni o‘qir ekan, ruhoniyning tavozeli duosini ko‘radi, ammo satr oralarida muallifning
kinoyali munosabatini ilg‘aydi. Xuddi shunday,
“Tam o’Shanter”
dostonida ham u xalq og‘zaki
rivoyatlari va mistik obrazlarini qo‘llab, bir tomondan qo‘rqinchli voqeani so‘zlasa, ikkinchi
tomondan kishi kulgisini qistovchi yumor va kinoyani uyg‘unlashtiradi. Bu asarlardagi poetik
ironiya Byorns davridagi axloqiy illatlarni fosh etish, o‘quvchini o‘ylantirishga qaratilgan bo‘lib,
bular ham Byorns she’riy uslubining ajralmas qismidir.
Yuqoridagi dalillar shuni ko‘rsatadiki, Robert Byorns she’riyati davr ruhi
(ma’rifatparvarlik g‘oyalari, xalq manfaatlarini himoya qilish), xalqona uslub (shotland dialekti
va folklor elementlari) va milliy kolorit (madaniy realiyalar, milliy obrazlar)ning uyg‘un
2
Koletnik M., Kaloh Vid N. Dialect in poetic translations: The case of Robert Burns' poetry in Russia and in Slovenia.
– 2020. -P. 7.
`
123
birligidan tashkil topgan. Endilikda, bunday boy mazmun va uslubni o‘zga tilga, xususan o‘zbek
tiliga tarjima qilish jarayonida qanday muammolar vujudga kelishi va ular qanday hal etilishi
mumkinligi masalasini ko‘rib chiqamiz.
Shoir nazmiy asarlarini o`zbek tiliga o`girishga bel bog`lagan tarjimon oldida
gavdalanadigan ilk muammo bu she’riy asarlardagi milliy kolorit va uslubni tarjima tiliga
o`tkazishdan iboratdir.
Robert Byorns she’rlarini tarjima qilish – bu nafaqat lug‘aviy ma’nolarni, balki ulardagi
madaniy va tarixiy ruhni ham boshqa tilga ko‘chirish demakdir. Tarjima nazariyasi bo`yicha
mutaxassislarning ta’kidlashicha, bugungi kunda tarjimashunoslik oldida turgan vazifa
faqatgina nima to`g`ri va nima noto`gri ekanligini aniqlashdangina iborat emas. Bunga tarjimon
oldida yuzaga keluvchi tanlovlarni tadqiq qilish ham kiradi. Bu ehtimollarning madaniyat
kontekstidan kelib chiqib qay yo`sinda o`zgarishi yana ham muhim masaladir.
3
Bu shuni
anglatadiki, nazmiy asar yaratilishiga aloqador bo`lgan madaniy kontekst uni boshqa tillarga
tarjima qilinishiga kuchli ta’sir ko`rsata oladigan omil ekan. Shu bois, Byorns asarlari kabi milliy
ruhga ega she’rlarni tarjima qilishda bir qator o‘ziga xos muammolar kelib chiqadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bassnett S. Translation studies. – Routledge, 2013. – P. 9.
2.
Koletnik M., Kaloh Vid N. Dialect in poetic translations: The case of Robert Burns' poetry
in Russia and in Slovenia. – 2020. -P. 7.
3.
Bassnett S. Translation studies. – Routledge, 2013. – P. 3.
3
Bassnett S. Translation studies. – routledge, 2013. – P. 3.
