`
114
ALOHIDA YORDAMGA MUHTOJ SHAXSLARNI INKYUZIV TA’LIM
KONSEPSIYASINING MOHIYATI VA ASOSIY QOIDALARI
Turdiyeva Aziza Xamid qizi
Shahrisabz davlat pedagogika Instituti Pedagogika fakulteti Biologiya
yoʻnalishi 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15636988
Annotatsiya:
Mazkur maqolada alohida yordamga muhtoj shaxslar uchun yaratilayotgan
inklyuziv ta’lim tizimining mohiyati, asosiy tamoyillari va ularning jamiyatdagi o‘rni yoritilgan.
Inklyuziv ta’lim – bu barcha bolalar, shu jumladan, jismoniy yoki aqliy cheklovlarga ega bo‘lgan
shaxslar uchun teng ta’lim olish imkonini yaratish g‘oyasiga asoslanadi. Maqolada inklyuziv
ta’limning huquqiy asoslari, didaktik yondashuvlari hamda o‘qituvchi va jamiyatning bunday
ta’limdagi roli tahlil qilingan. Shuningdek, inklyuziv muhitda ta’lim jarayonini tashkil etishdagi
dolzarb muammolar va ularni hal qilish bo‘yicha takliflar berilgan.
Kalit soʻzlar:
Inklyuziv ta’lim, alohida yordamga muhtoj shaxslar, teng imkoniyat,
ta’limda inklyuziya, maxsus pedagogika, ta’lim muhitini moslashtirish, differensial yondashuv,
psixologik-pedagogik qo‘llab-quvvatlash, ijtimoiy integratsiya, pedagogik tamoyillar.
Kirish:
Insoniyat taraqqiyotining asosiy mezonlaridan biri – bu har bir shaxsning huquq
va erkinliklarini to‘laqonli ta’minlash, ayniqsa, ijtimoiy tenglik, ta’lim olish imkoniyati va
jamiyat hayotida faol ishtirok etish huquqidir. Shu jihatdan qaralganda, alohida yordamga
muhtoj shaxslar uchun yaratilayotgan imkoniyatlar, xususan, ularning ta’lim olishi va ijtimoiy
integratsiyalashuvi bugungi global jamiyatning e’tibor markazida turibdi. O‘zbekiston
Respublikasida ham ijtimoiy inklyuziya va inklyuziv ta’limni rivojlantirish masalalari davlat
siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biriga aylangan. Inklyuziv ta’lim – bu barcha bolalar, shu
jumladan, jismoniy yoki aqliy rivojlanishida turli xildagi cheklovlarga ega bo‘lgan shaxslar
uchun umumiy ta’lim muassasalarida boshqa tengdoshlar bilan birgalikda, moslashtirilgan
sharoitlarda, o‘ziga xos ehtiyojlari inobatga olingan holda ta’lim olish imkonini beruvchi ta’lim
shaklidir. Bu tushuncha nafaqat pedagogik jarayonni, balki ijtimoiy, psixologik va madaniy
muhitni ham o‘z ichiga oladi. Inklyuziv ta’limning asosida insonparvarlik, tenglik, hurmat,
hamkorlik, xilma-xillikni qadrlash kabi tamoyillar yotadi. Bugungi kunda ta’lim tizimida alohida
yordamga muhtoj bolalarni umumta’lim maktablariga qo‘shish, ular uchun moslashtirilgan
o‘quv rejalarini ishlab chiqish, o‘qituvchilarning malakasini oshirish, ota-onalar bilan tizimli ish
olib borish kabi masalalar dolzarb bo‘lib bormoqda. Shu bilan birga, bu sohada muayyan
muammolar, to‘siqlar va qarama-qarshiliklar mavjud: moddiy-texnik baza yetishmasligi,
malakali kadrlar tanqisligi, ijtimoiy stereotiplar va boshqalar.
Ushbu maqolada inklyuziv ta’limning nazariy asoslari, konseptual tamoyillari, amaliy
qo‘llanilishi, xalqaro tajriba va O‘zbekistonda mavjud holat tahlil qilinadi. Shuningdek, alohida
yordamga muhtoj shaxslarni ta’lim jarayoniga samarali jalb etish yo‘llari, mavjud muammolar
va ularning yechimlariga doir ilmiy-amaliy takliflar ham bayon etiladi.
Asosiy qism:
1. Inklyuziv ta’lim tushunchasi va mohiyati Inklyuziv ta’lim – bu barcha
bolalar, shu jumladan alohida ehtiyojlarga ega shaxslar uchun umumiy ta’lim muassasalarida
sifatli ta’lim olish imkonini beradigan tamoyil va amaliyotlar yig‘indisidir. Bu konsepsiya 1994-
yilda qabul qilingan Salamanca deklaratsiyasida alohida e’tirof etilgan bo‘lib, unda har bir bola
o‘ziga qulay, moslashtirilgan va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlangan muhitda ta’lim olish huquqiga
`
115
ega ekani ta’kidlangan. Inklyuziv ta’limning asosiy g‘oyasi – bu ta’lim tizimini bolaga
moslashtirish, emaski bolani tizimga moslashtirish.
Inklyuziv yondashuv ta’limga faqat nogironligi bo‘lgan bolalarni emas, balki til, irq,
madaniyat, ijtimoiy kelib chiqishi bilan ajralib turadigan barcha guruh vakillarini jalb qilishga
qaratilgan. Bu esa ijtimoiy adolat, insonparvarlik va tenglik g‘oyalari asosida qurilgan
zamonaviy ta’lim modelidir. Alohida yordamga muhtoj shaxslar toifalari alohida yordamga
muhtoj shaxslar deganda, doimiy yoki vaqtinchalik jismoniy, aqliy, hissiy yoki ijtimoiy
rivojlanishida muayyan cheklovlarga ega bo‘lgan bolalar tushuniladi. Ular quyidagi guruhlarga
ajratiladi: Jismoniy cheklovlari bor shaxslar: nogironlik aravachasida yuradiganlar, qo‘l-oyoq
harakatida muammosi bor bolalar; Ko‘rish/eshitish cheklovlari: ko‘zi ojiz yoki qulog‘i
eshitmaydiganlar; Aqliy yoki intellektual rivojlanishdagi muammolar: aqliy zaiflik, autizm
spektridagi buzilishlar; Davranish va hissiy buzilishlarga ega bo‘lgan bolalar; Ijtimoiy noqulay
muhitda yashovchi yoki o‘zlashtirish darajasi past bo‘lgan bolalar. Bu toifalarning har biri o‘ziga
xos yondashuv, pedagogik metodika va psixologik qo‘llab-quvvatlashni talab qiladi. Inklyuziv
ta’limning asosiy tamoyillari Inklyuziv ta’lim quyidagi prinsiplar asosida tashkil etiladi: Teng
imkoniyatlar: har bir bola bir xil sharoitda sifatli ta’lim olish huquqiga ega;
Individuallashtirilgan yondashuv: ta’lim dasturlari va uslublari har bir bola ehtiyojidan kelib
chiqib moslashtiriladi; Hamkorlik: o‘qituvchilar, defektologlar, psixologlar, ota-onalar
birgalikda ishlaydilar; Moslashtirilgan muhit: maktab infratuzilmasi (liftlar, eshiklar, maxsus
joylar) nogiron bolalar uchun qulay qilinadi; Inson qadriyatlarini hurmat qilish: bolalar orasida
do‘stlik, mehr-oqibat, boshqacha insonlarni qabul qilish madaniyati shakllanadi. O‘zbekistonda
inklyuziv ta’lim amaliyoti O‘zbekistonda so‘nggi yillarda inklyuziv ta’limni joriy qilish bo‘yicha
muhim qadamlar tashlanmoqda. 2020-yilda qabul qilingan “Nogironligi bo‘lgan shaxslarning
huquqlari to‘g‘risida”gi Qonun asosida bu yo‘nalishda huquqiy baza mustahkamlanmoqda.
Respublikadagi ayrim umumta’lim maktablarida pilot loyihalar doirasida inklyuziv sinflar
tashkil etilgan. Shu bilan birga, inklyuziv ta’limni to‘liq yo‘lga qo‘yishda hali qator muammolar
mavjud: Malakali kadrlar yetishmovchiligi (defektolog, logoped, psixologlar); Maktablarning
moddiy-texnik bazasi yetarli emas; Jamiyatda nogironlikka nisbatan noto‘g‘ri qarashlar,
stereotiplar mavjud; O‘qituvchilarning bu boradagi tayyorgarlik darajasi past. Shunga qaramay,
davlat tomonidan amalga oshirilayotgan islohotlar, xususan “Yangi O‘zbekiston – yangi ta’lim”
strategiyasi asosida bu sohada ijobiy siljishlar kuzatilmoqda. Chet el tajribasidan (Finlyandiya,
Kanada, Yaponiya) o‘rganib, milliy sharoitga mos yechimlar ishlab chiqilmoqda.
Xulosa:
Inklyuziv ta’lim bugungi kunda jahon ta’lim tizimining ustuvor yo‘nalishlaridan
biri bo‘lib, har bir bolaning ta’lim olish huquqini kafolatlashga xizmat qiladi. Alohida yordamga
muhtoj shaxslarni jamiyatdan ajratmasdan, balki ularni teng huquqli ta’lim ishtirokchisiga
aylantirish orqali insonparvarlik, adolat va ijtimoiy integratsiya kabi tamoyillarni amalga
oshirish mumkin.
Tadqiqot davomida aniqlanishicha, inklyuziv ta’lim samaradorligi ko‘p jihatdan malakali
pedagoglar tayyorlash, maxsusm infratuzilmani yaratish va ijtimoiy ongni o‘zgartirish bilan
chambarchas bog‘liqdir. O‘zbekistonda ham bu borada muayyan ijobiy o‘zgarishlar
kuzatilmoqda. Ammo tizimli yondashuv, xalqaro tajribani chuqur o‘rganish va milliy sharoitga
moslashtirish zarur. Shu boisdan, inklyuziv ta’limni keng joriy etish orqali biz nafaqat alohida
yordamga muhtoj bolalarning balki butun jamiyatning ijtimoiy taraqqiyotiga zamin yaratamiz.
`
116
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Shamsiddinov, G‘iyosjon, and Gulandom Raxmatova. "O ‘ZBEKISTONDA AXBOROT
HAVFSIZLIGINI MA’NAVIY VA HUQUQIY ASOSLARI."
Решение социальных проблем в
управлении и экономике
3.4 (2024): 45-57.
2.
Shamsiddinov, G‘iyosjon, Barchin Ro‘ziqulova, and Laziza Inatillayeva. "BOSHLANG ‘ICH
TA’LIMDA
AXBOROT
TEXNOLOGIYALARIDAN
FOYDALANISH
USULLARI
VA
AFZALLIKLARI."
Педагогика и психология в современном мире: теоретические и
практические исследования
3.10 (2024): 39-41.
3.
Shamsiddinov, G. "„iyosjon."
Jasmina Murodulloyeva, and Durdona Turayeva." GLOBAL
IQLIM O „ZGARISHI SHAROITIDA EKOLOGIK BARQARORLIKNI SAQLASHNING ZAMONAVIY,
INNOVATSION USULLARI." Инновационные исследования в современном мире: теория и
практика
3 (2024): 103-106.
4.
Shamsiddinov, G. "„iyosjon, and Temurbek Zarifov.“."
GLOBAL TARMOQ QURISHDA
TARMOQ QURILMALARIDAN FOYDALANISH VA TARMOQ TOPOLOGIYALARINING O‟ RNI.”
Science and innovation in the education system
3 (2024): 50-60.
5.
Gulnoza Raxmatov Sherqo'zi Olimovich, Berdiyeva, Raimbek Muzaffarov. ELЕKTRON
TIJORATNING AN'ANAVIY SAVDO TURLARI BILAN XARAKTERLI XUSUSIYATLARI.
Инновационные исследования в современном мире: теория и практика. 2024/4/8. Ст-14-
18
6.
Raxmatov Sherqo'zi Akbar Kodirov. Ta'lim jarayonida bulutli texnalogiyalardan
foydalanishning samaradorligi. Pedagogis Internatsianal researcg. 2023/5/15. ISSN:281-
4027_SJIF:4.995. ст-69
