`
102
SHARQ MUTAFFAKKIRLARINING TA’LIM – TARBIYA BORASIDAGI O’RNI
Homidov Husniddin Kupaysinovich
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
“Boshlang’ich ta’lim nazariyasi” kafedrasi mudiri,
Avezova Sabina Rustam qizi
Shahrisabz davlat Pedagogikasi instituti Pedagogika fakulteti
Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi 1-bosqich talabasi
avezovasabina445@gmail.com +998993430740
https://doi.org/10.5281/zenodo.15628783
Annotatsiya:
Maqolada, Sharq olamining buyuk ilmiy, falsafiy va ijtimoiy mutaffakkirlari,
masalan, al-Farobiy, Ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, va boshqa ko'plab allomalar o'z asarlarida
ta'lim va tarbiya masalalariga qanday yondashganlari tahlil qilinadi. Maqolada,
mutaffakkirlarning inson tarbiyasini rivojlantirishdagi roli, ahamiyati va ta'limning
maqsadlariga erishish uchun zarur bo'lgan me'yorlar ko'rsatiladi. Maqola Sharq
mutaffakkirlarining ta'limga oid fikrlarini yoritib, ular asarlarining bugungi kunda ham ta'lim
tizimiga qo'shgan ulkan hissa va ahamiyatini ta'kidlaydi.
Kalit so’zlar:
Sharq mutaffakkirlari, ta’lim va tarbiya, Al – Farobiy, Ibn Sino, Abu Rayhon
Beruniy, ta’lim tizimi, tarbiya metodlari, falsafiy qarashlar, zamonaviy ta’lim, sharq falsafasi.
Абстрактный:
В статье анализируется, как великие научные, философские и
социальные мыслители восточного мира, такие как аль-Фараби, Ибн Сина, Абу Райхан
Беруни и многие другие ученые, подходили в своих трудах к вопросам образования и
обучения. В статье показаны роль, значение мыслителей в развитии образования
человека и стандарты, необходимые для достижения целей образования. Статья
проливает свет на взгляды восточных мыслителей на образование и подчеркивает
большой вклад и значение их трудов для системы образования и сегодня.
Ключевые слова:
Восточные мыслители, образование и воспитание, Аль-Фараби,
Ибн Сина, Абу Райхан Беруни, система образования, методы обучения, философские
взгляды, современное образование, восточная философия.
Abstract:
The article analyzes how the great scientific, philosophical and social thinkers
of the Eastern world, such as al-Farabi, Ibn Sina, Abu Rayhan Beruni, and many other scholars,
approached the issues of education and upbringing in their works. The article shows the role
and importance of thinkers in the development of human upbringing and the standards
necessary to achieve the goals of education. The article highlights the views of Eastern thinkers
on education and emphasizes the great contribution and importance of their works to the
education system today.
Key words:
Eastern thinkers, education and upbringing, Al-Farabi, Ibn Sina, Abu Rayhan
Beruni, educational system, upbringing methods, philosophical views, modern education,
Eastern philosophy.
KIRISH
Sharq mutaffakkirlari tarixan insonning ma'naviy va axloqiy rivojlanishi, bilim va ta'limga
bo‘lgan munosabati bilan tanilgan. Ularning fikrlari va yondashuvlari bugungi kun ta'lim
tizimlariga katta ta'sir ko'rsatgan va ko‘plab zamonaviy pedagogik konsepsiyalarni
shakllantirgan. Sharq mutaffakkirlarining ta'lim va tarbiya borasidagi o‘rni ko‘plab jihatdan
`
103
ajralib turadi, chunki ular insoniyatning ongini, axloqini va ma'naviyatini shakllantirishga katta
e'tibor qaratganlar.
Ta'lim va tarbiya – ilmi va axloqning uyg‘unligi
Sharq mutaffakkirlarining ta'lim haqidagi fikrlari ko‘pincha ilm-fan va axloqni
birlashtirishga qaratilgan edi. Ular ta'limni nafaqat bilim olish, balki insonni axloqan to‘g‘ri
yo‘ldan borishga, ma'naviy jihatdan barkamol bo‘lishga undaganlar. Abu Nasr Forobiy, Al-
Farg‘oniy, Al-G‘azaliy, Ibn Sino, Al-Xorazmiy kabi ulkan olimlar ta'limni insonni yaxshilash va
jamiyatni rivojlantirish vositasi sifatida ko‘rganlar. Masalan, Abu Nasr Forobiy o‘zining
"Ijtimoiy hikmat" asarida ta'limni nafaqat individual rivojlanish, balki jamiyatning yaxshilanishi
uchun zarur deb hisoblagan. Uning fikricha, mukammal jamiyatni yaratish uchun avvalo
individual insonlar axloqiy va ilmiy jihatdan mukammal bo‘lishlari kerak.
Ibn Sinoning ta'limdagi o‘rni
Ibn Sino, o‘zining ilm-fan va tibbiyotga oid yirik asarlari bilan tanilgan bo‘lsa-da, ta'lim va
tarbiya haqidagi fikrlari ham juda muhimdir. U ta'limni tizimli ravishda tashkil etish zarurligini
ta'kidlagan va har bir insonning o‘zining ichki salohiyatini rivojlantirishga yordam beradigan
ta'lim tizimining ahamiyatini belgilagan. Ibn Sinoning fikricha, yaxshi ta'lim nafaqat aqliy, balki
ma'naviy rivojlanishga ham yordam beradi.
Ta'lim va tarbiya: Jamiyatga ta'sir
Sharq mutaffakkirlarining ta'limga bo‘lgan yondashuvi, aslida, jamiyatning rivojlanishiga
ta'sir ko‘rsatgan. Ularning nazarida, ta'lim jamiyatni yuksaltirishning asosiy vositasi bo‘lib, har
bir shaxsni o‘z maqsadlariga erishishga undash zarur. Ular, shuningdek, ta'limni nafaqat ilm
olish, balki insonni yuksak axloq va ma'naviyatga yo‘naltirish deb hisoblashgan.
Sharq mutafakkirlarining ta'lim va tarbiya borasidagi asarlari bugungi kunda o'zining
dolzarbligi va ahamiyatini yo'qotmagan. Ularning asarlarida inson tarbiyasi, axloqiy qadriyatlar
va ma'naviyatga oid chuqur fikrlar mavjud bo'lib, zamonaviy jamiyatda yosh avlodni
tarbiyalashda muhim ahamiyatga ega.
Masalan, Abu Nasr al-Forobiy insonni har tomonlama takomillashtirish va baxt-saodatga
erishtirish yo'llarini o'zining ijtimoiysiyosiy ta'limotida ta'kidlagan. Uning fikricha, shaxsni
tarbiyalash va ta'lim berish orqali ijtimoiy muammolarni hal etishda faol rol o'ynash mumkin.
Abu Ali Ibn Sino esa bolalarga ta'lim berish mas'uliyatini uqtirgan holda, ularga faoliyatda
muvaffaqiyatga erishish uchun quyidagi tavsiyalarni bergan:
Bolalar bilan yaxshi muomalada bo'lish;
Jiddiy bo'lish;
Berilayotgan bilimlarni o'zlashtirishiga e'tibor qaratish;
O'qitishda turli metodlardan foydalanish;
O'quvchilarning shaxsiy xususiyatlarini hisobga olish;
O'tilayotgan mavzuga qiziqtira olish;
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METADOLOGIYASI
Yusuf Xos Hojib “Qutadg‘u bilig” asarida insonlar bilan do'st bo'lish uchun tilning
ahamiyatini ta'kidlagan. Uning fikricha, so'zni o'ylab so'zlash va uning ulug' bo'lishiga e'tibor
berish kerak. Bu kabi Sharq mutafakkirlarining ta'lim va tarbiya haqidagi asarlari yoshlarni
ma'naviy va axloqiy jihatdan shakllantirishda, ularning shaxsiy rivojlanishida va jamiyatda o'z
o'rnini topishida muhim ahamiyatga ega. Ularning merosi bugungi kunda ham dolzarb bo'lib,
`
104
ta'lim tizimida qo'llanilishi zarur. Yusuf Xos Hojibning "Qutadg'u bilig" asari turk klassik
adabiyotining muhim namunalaridan biridir va unda ta'lim va tarbiya masalalariga katta e'tibor
qaratilgan. Asar, ayniqsa, 11-asrda yozilgan bo'lib, adabiy va falsafiy jihatdan juda boydir.
"Qutadg'u bilig" (ya'ni "Qutli bilim") asarida ta'lim va tarbiya haqida bir qancha g'oyalar,
qadriyatlar, ijtimoiy tartib va axloqiy tamoyillar mavjud.
Ta'lim va Tarbiya Masalalari
Axloqiy Tarbiya: Asarda ta'limning birinchi va asosiy maqsadi axloqiy tarbiya berishdir.
Yusuf Xos Hojib bilish va ilmni faqat jamiyatga foyda keltirishi uchun, axloqiy va ma'naviy
qadriyatlarni o'rgatishda ishlatish kerakligini ta'kidlaydi. U odamni yaxshi inson bo'lishga,
adolatni, halollikni, mehnatsevarlikni va bag'rikenglikni qadrlashga chaqiradi.
Ilm va Bilim: "Qutadg'u bilig" asarida ilmni olishning muhimligi va bilimning jamiyatni
yaxshilashga qaratilganligi haqida gapiriladi. Yusuf Xos Hojib bilimni faqat shaxsiy manfaat
uchun emas, balki jamiyatning umumiy rivoji uchun olishni targ'ib qiladi. Bilimdon insonning
boshqaruvi, axloqiy me'yorlarga rioya qilishi jamiyatni to'g'ri yo'lga olib boradi.
Ta'limdagi Qadriyatlar: Ta'limda yuksak axloqiy qadriyatlar va dunyoqarashlarni
shakllantirish zarurligi haqida so'z boradi. "Qutadg'u bilig"da yoshlarni tarbiyalashda aql, sabr,
mehnatsevarlik, adolat, yuksak axloqiy fazilatlarni o'rgatish haqida tafsiyalar keltiriladi. Bu
qadriyatlar jamiyatda barqarorlikni va ahilni yaratishda muhim rol o'ynaydi.
Boshqaruv va Ta'lim: Asarda ta'lim va tarbiya, shuningdek, boshqaruv masalalari bilan
ham bog'lanadi. Yusuf Xos Hojib boshqaruvning axloqiy asoslarini ishlab chiqadi va
boshqaruvchi sifatida to'g'ri axloqiy me'yorlarga rioya qilishni muhim deb biladi. Asarda
hukmdorning shaxsiy tarbiyasi va bilimiga alohida e'tibor beriladi, chunki hukmdorning
tarbiyasi jamiyatdagi ta'lim va axloqning yuzaga kelishida bevosita ta'sir ko'rsatadi.
Ibn Sino (Abu Ali ibn Sino) — o'rta asrlarning buyuk olimi, faylasufi va shifokori bo'lib,
uning ta'lim va tarbiya borasidagi fikrlari ko'plab asarlarda o'z aksini topgan. Ibn Sino nafaqat
falsafa va ilm-fan sohalarida, balki axloq, ta'lim va tarbiya sohalarida ham muhim qarashlar
bildirdi. Uning ta'lim va tarbiya haqidagi fikrlarini asosan "Kitob al-Shifa" (Shifo Kitobi) va
"Kitob al-Najat" (Najot Kitobi) kabi asarlarida uchratish mumkin.
Ibn Sinoning Ta'lim va Tarbiya Borasidagi Fikrlari
Ilmni Olishning Zarurligi: Ibn Sino ilmni insonning eng muhim vazifalaridan biri sifatida
ko'rgan. Uning fikriga ko'ra, ilm insonning ichki dunyosini yoritadi, aqlni rivojlantiradi va
jamiyatda to'g'ri qarorlar qabul qilishga yordam beradi. Ilm, uning uchun, nafaqat kundalik
hayotda foydali ma'lumotlarni o'rganish, balki insonning ma'naviy va axloqiy o'sishi uchun ham
zarurdir.
Aqlni Rivojlantirish: Ibn Sino ta'limni faqat tashqi bilimlar bilan cheklamaydi, balki aqlni
rivojlantirishni, insonning ichki dunyosini yuksaltirishni ham muhim deb biladi. U aqlni
birinchi darajali vosita deb hisoblab, uning yordamida inson hayotining turli jabhalarida
(axloqiy, ilmiy, ijtimoiy) muvaffaqiyatga erishishini ta'kidlaydi.
Ta'limda Etika va Axloqiy Tarbiya: Ibn Sino ta'lim va tarbiya jarayonida axloqiy
qadriyatlarni shakllantirishni juda muhim deb hisoblaydi. Uning ta'limga oid fikrlarida
shaxsning yaxshi xulq-atvori, adolat, sabr-toqat, samimiyat va boshqalarga nisbatan mehr-
shafqat kabi fazilatlarni o'rgatish zarurligi qayd etiladi. U o'z asarlarida har bir insonni axloqiy
yuksalish va ruhiy tarbiya orqali mukammal inson bo'lishga chaqiradi.
`
105
Ta'limning Bosqichlari: Ibn Sino ta'limni turli bosqichlarga ajratadi. Unga ko'ra, ta'lim
yosh bola uchun birinchi navbatda amaliy bilimlar (hayotiy ko'nikmalar) va axloqiy tarbiya
berishga asoslanishi kerak. Keyingi bosqichda, inson ilm va aqlni rivojlantirishga intilishi kerak.
U yoshlarni bilim olishda sabr-toqatli bo'lishga va doimiy ravishda o'zini takomillashtirishga
chaqiradi.
Aqliy va Ruhiy Tarbiya: Ibn Sino, ta'limda nafaqat ilmiy bilimlar, balki ruhiy va aqliy
tarbiya ham muhimligini ta'kidlaydi. Uning fikriga ko'ra, aqliy tarbiya insonning
dunyoqarashini kengaytiradi va uni to'g'ri yo'lda turishga yordam beradi. U, ayniqsa, aql va
qalbni tarbiyalashni, ichki muvozanatni saqlashni, ruhiy yuksalishni ta'limning asosiy maqsadi
deb biladi.
Insonning Ruhiy Yuksalishi: Ibn Sinoning ta'lim va tarbiya borasidagi fikrlari faqat ilm va
axloqiy fazilatlarni o'rgatish bilan cheklanmaydi, balki insonning ruhiy yuksalishini ham o'z
ichiga oladi. Uning ta'lim paradigmasi shundaki, ta'lim shaxsning barcha jihatlarini, jumladan,
axloqiy, aqliy va ruhiy rivojlanishini o'z ichiga oladi. Bu, uning fikricha, faqat bilimga erishish
bilan emas, balki ruhiy tozalikka erishish orqali amalga oshiriladi.
Ibn Sinoning Asarlarida Ta'lim va Tarbiya
Kitob al-Shifa (Shifo Kitobi): Ibn Sinoning bu asari falsafa, tabiiy fanlar, mantiq, tibbiyot
va axloqni o'z ichiga olgan keng qamrovli ilmiy asar hisoblanadi. Bu asarda ta'limning aqliy
rivojlanishdagi o'rni haqida keng fikrlar mavjud. U ilm va aqlni rivojlantirishning ahamiyatini,
hamda ilmni va axloqni bir-biri bilan bog'liq deb biladi.
Kitob al-Najat (Najot Kitobi): Bu asarda Ibn Sino ma'naviy yuksalish va insonning ruhiy
yuksalishiga qaratilgan ta'lim masalalariga alohida e'tibor qaratgan. U, ruhiy yuksalish va
axloqiy tarbiya o'rtasidagi bog'liqlikni ta'kidlaydi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Hozirgi paytda tarbiya va ta'limning dolzarbligi va kamchiligi haqida gapirganda, bir
nechta asosiy masalalar ko'rib chiqilishi mumkin.
Dolzarbligi:
Globalizatsiya va texnologik rivojlanish: Zamonaviy dunyo tez o'zgarib bormoqda, bu esa
ta'lim tizimlaridan yuqori sifatli va dolzarb bilimlarni talab qiladi. Texnologiyaning rivojlanishi
bilan, masofaviy ta'lim va innovatsion metodlar muhim o'rin tutmoqda.
Ijtimoiy o'zgarishlar: Jamiyatning ijtimoiy va iqtisodiy holati ta'limga ta'sir ko'rsatadi.
Yangi ijtimoiy talablar va o'zgarishlar, masalan, barqaror rivojlanish, ekologiya va boshqa
global masalalar bo'yicha ta'lim tizimida o'zgarishlarni talab qilmoqda.
Kadrlar tayyorlash: Bugungi kunda mutaxassislar nafaqat soha bo'yicha bilimga ega
bo'lishi kerak, balki kreativ fikrlash, jamoada ishlash va kommunikatsiya ko'nikmalariga ham
ega bo'lishi zarur. Shu bois, ta'lim tizimida kadrlarni umumiy va ixtisoslashgan ko'nikmalar
bilan tarbiyalash zarurati ortmoqda.
Kamchiliklari:
Eski metodlar va usullar: Ba'zi o'quv tizimlarida an'anaviy yondashuvlar (masalan,
lecture-based ta'lim) hali ham keng tarqalgan, bu esa talabalar uchun monoton va kam samarali
bo'lishi mumkin. Yangi pedagogik yondoshuvlar, interaktiv va innovatsion metodlar zarur.
`
106
Ta'limning sifatiga nisbatan notekislik: Har bir hududda yoki maktabda ta'lim sifati
turlicha bo'lishi mumkin. Katta shaharlarda ta'lim tizimi yaxshilangan bo'lsa-da, kichik qishloq
joylarida bu jarayon ko'proq qiyinchiliklarga duch kelmoqda.
Ta'limda tengsizlik: Ta'limga kirish imkoniyatlari har doim ham teng bo'lmaydi. Ba'zi
ijtimoiy guruhlar, yoshlar yoki qishloq joylaridagi o'quvchilar uchun sifatli ta'lim olish
imkoniyatlari cheklangan bo'lishi mumkin.
Shu bilan birga, ta'lim va tarbiya tizimining yangi ehtiyojlarga moslashishi uchun davlat
va jamiyat tomonidan doimiy rivojlanish, resurslarni taqsimlash va innovatsiyalarni joriy etish
zarur.
Mazkur maqolada quyidagi tadqiqot metodlaridan foydalanildi:
1. Adabiyotlat tahlili – mavjud maqolalar, kitoblar, adabiyot kitoblar o’rganilib ta’lim va
tarbiyaning dolzarbligi asoslab berildi.
2. Taqqoslash usuli – O’rta asr sharq allomalarning ta’lim va tarbiya borasidagi fikrlari va
zamonaviy ta’lim tarbiyalar borasidagi fikrlar solishtirilib, ularning kamchiliklari baholandi.
3. Statistik usul – Sharq allomalarining ta’lim va tarbiya borasidagi ma’lumotlari (talab va
taklif, metod va usullar, ta’limda etika va axloqiy tarbiya) tahlil qilindi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Ta’lim va
tarbiya samaradotlini oshirishda individual yondashuv (har bir bolaning o‘ziga
xos qiziqishlar mavjud, shuning uchun ta’lim va tarbiya jarayonini har bir bola yoshiga mos
ravishda olib borish zarur). Ota – onalar va o’qituvchi o‘rtasidagi hamkorlik , ijtimoiy va axloqiy
qadriyatlarni shakllantirish (hurmat – izzat, adolat, mas’uliyat). Tarbiyaviy muhit yaratish
(bolaning o’zini erkin tutishi va fikrini erkin bayon etish, o’zini o’zi boshqarish uchun zarur).
Jismoniy va hissiy ta’lim tarbiya, motivatsiya va o’zini o’zi baholash.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abu Nasr Farobiy “Ijtimoiy hikmat” – XX asr yozilgan.
2.
Yusuf Xos Hojib “Qutadg’u bilig” – 1069-1070 yil.
3.
Abu ALI ibn Sino “Kitab al – Shifa” – 1020-1030-yillar.
4.
Abu Ali ibn Sino “Kitob al – Najot” – 1020-1030-yillar.
