`
4
SUN’IY INTELLEKT VA TA’LIM: IMKONIYATLAR VA XAVFLAR
Mamarasulova Diana Farhod qizi
Qashqadaryo viloyati Qarshi shahar
Qarshi Xalqaro Universiteti 4-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16750444
Annotatsiya:
Ushbu maqolada sun’iy intellektning zamonaviy ta’lim tizimidagi o‘rni,
uning afzalliklari va salbiy oqibatlari atroflicha tahlil etilgan. Individuallashtirilgan ta’lim,
avtomatlashtirilgan baholash, inklyuziv imkoniyatlar kabi jihatlar muhokama qilinadi.
Shuningdek, sun’iy intellektdan foydalanishda yuzaga keladigan xavf-xatarlar — insoniy
aloqaning yo‘qolishi, shaxsiy ma’lumotlarning himoyasizligi va algoritmik noxolislik kabi
muammolar ham ko‘rib chiqilgan. Maqola yakunida sun’iy intellektdan pedagogik maqsadlarda
ongli, ehtiyotkor va teng imkoniyatlarga asoslangan tarzda foydalanish lozimligi ta’kidlanadi.
Kalit so’zlar:
sun’iy intellekt, ta’lim, AI, raqamli texnologiyalar, individuallashtirilgan
o‘qitish, xavfsizlik, algoritmik bias, o‘qituvchi, zamonaviy pedagogika, ta’lim innovatsiyalari.
21-asr ilm-fan va texnologiyalar asridir. Har bir sohada raqamli transformatsiya amalga
oshmoqda. Ta’lim sohasida esa bu jarayonni jadallashtirayotgan eng muhim omillardan biri —
sun’iy intellekt (SI)
hisoblanadi. SI odamning aqliy faoliyatini modellashtira oladigan,
mustaqil qaror chiqarishga qodir bo‘lgan tizimlar yig‘indisidir. Bugungi kunda bu texnologiya
o‘quv jarayonida ko‘plab yangiliklarni olib kirib, ham imkoniyat, ham xavf tug‘dirayotgan
murakkab ijtimoiy hodisaga aylangan.
Sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari ta’lim sohasida sezilarli darajada o‘zgarishlarga sabab
bo‘lmoqda. Bu texnologiyalar o‘qitish uslublarini yangilash, o‘quvchilarning individual
ehtiyojlariga mos ta’lim berish va ta’lim sifatini oshirish imkoniyatini yaratmoqda.Birinchidan,
sun’iy intellekt yordamida
individuallashtirilgan ta’lim
tizimlarini joriy etish mumkin. Har
bir o‘quvchining bilim darajasi, o‘zlashtirish sur’ati va qiziqishlariga qarab, unga
moslashtirilgan o‘quv dasturlari tuzish imkoniyati mavjud. Bunda o‘quvchi qiyin bo‘lgan
mavzularni ko‘proq mashq qiladi, tushunganlarini esa tezda o‘zlashtirib ketadi. Bu metod
o‘quvchining o‘zlashtirish darajasini oshirishga xizmat qiladi.Ikkinchidan, sun’iy intellekt
yordamida
avtomatik baholash va monitoring
tizimlari ishlab chiqilgan. O‘quvchilarning test
natijalari, yozma ishlar, forumlardagi faolligi kabi ko‘rsatkichlar SI tizimi orqali tezkor tahlil
qilinadi va o‘qituvchiga o‘quvchi rivojini kuzatish imkonini beradi. Bu esa o‘qituvchining ishini
yengillashtiradi va ko‘proq vaqtni interaktiv darslarga ajratish imkonini yaratadi.Uchinchidan,
SI asosida ishlovchi
repetitorlar va interaktiv platformalar
o‘quvchilarga mustaqil ta’lim
olish imkonini beradi. Masalan, ChatGPT, Squirrel AI kabi tizimlar o‘quvchilarga savollariga
javob berish, murakkab tushunchalarni soddalashtirish, topshiriqlarni tahlil qilishda
ko‘maklashadi. Bu esa o‘qituvchiga bog‘liq bo‘lmasdan mustaqil o‘rganishga sharoit
yaratadi.Shuningdek, sun’iy intellekt
inklyuziv ta’lim imkoniyatlarini
kengaytiradi.
Nogironligi bo‘lgan bolalar, eshitish yoki ko‘rishda muammosi bor o‘quvchilar uchun maxsus
interfeyslar, ovozli yordamchilar, braille tizimida yozuvchi qurilmalar orqali teng sharoitda
ta’lim olish imkoniyati yaratilmoqda.Biroq, bu texnologiyalarning xavfli jihatlari ham mavjud.
Eng avvalo, SI’ning haddan ortiq ko‘p qo‘llanilishi natijasida
insoniy muloqot
va o‘qituvchi-
o‘quvchi aloqasi zaiflashishi mumkin. Bu holat ayniqsa maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim
bosqichida salbiy oqibatlarga olib keladi.Bundan tashqari, SI tizimlari
shaxsiy ma’lumotlar
`
5
xavfsizligi
masalasini yuzaga chiqaradi. O‘quvchilarning faoliyati, didi, imkoniyati, test
natijalari haqida to‘plangan ma’lumotlar noto‘g‘ri qo‘llanilsa, maxfiylik va etik muammolar
vujudga kelishi mumkin.Yana bir muammo –
algoritmik noxolislik
. SI tizimlari noto‘g‘ri
ma’lumotlar asosida ishlab chiqilgan bo‘lsa, irqiy, jinsiy yoki ijtimoiy kamsitishlar sodir bo‘lishi
mumkin. Bu esa ta’limda tenglik tamoyiliga ziddir.Shuningdek, SI texnologiyalari
iqtisodiy
tafovutlarni kuchaytirishi
mumkin. Yuqori texnologiyali platformalar hamma maktab va
o‘quvchilarga birdek yetib bormaydi. Bu esa bilim olishda adolatsizlikni keltirib chiqaradi.
Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt ta’limda inqilobiy o‘zgarishlar yaratishga qodir
kuchli vosita hisoblanadi. U o‘quv jarayonini interaktiv, samarali va o‘quvchiga moslashtirilgan
holga keltirish imkonini beradi. Biroq, bu texnologiyadan foydalanishda muayyan xavf-xatarlar
mavjudligi ham inkor etib bo‘lmaydi. Ayniqsa, insoniy muloqot, shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligi,
tenglik, etik me’yorlar kabi jihatlar doimiy nazoratda bo‘lishi kerak.Sun’iy intellekt ta’lim
sohasida o‘qituvchini almashtiruvchi emas, balki unga yordam beruvchi vosita bo‘lib xizmat
qilishi zarur. Shundagina biz raqamli texnologiyalarni o‘quvchining fikrlash, tahlil qilish va ijod
qilish salohiyatini rivojlantiruvchi vosita sifatida to‘g‘ri yo‘naltira olamiz. Kelajak ta’limi —
insoniylik va texnologiyaning uyg‘unligida ekanini unutmasligimiz lozim.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
UNESCO. (2021).
AI and Education: Guidance for Policy-makers
.
2.
Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2019).
Artificial Intelligence in Education: Promises and
Implications for Teaching and Learning
. Center for Curriculum Redesign.
3.
OECD. (2022).
AI and the Future of Skills
.
4.
Anderson, J., Rainie, L. (2023).
Experts Say the ‘New Normal’ in 2025 Will Be Far More Tech-
Driven
. Pew Research Center.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim vazirligi (2024).
Raqamli ta’lim konsepsiyasi
.
6.
Almatov, A. (2022).
Zamonaviy pedagogik texnologiyalar
. Toshkent: Fan.
