`
86
BOZOR KONSENTRATSIYASI, RAQOBAT SIYOSATI VA ISTEʼMOLCHILAR
HUQUQLARINING MUHOFAZALASHNING BAHOLASH USULLARI
Turayev Zafar Xudaykulovich
Raqobat siyosati va isteʼmolchilar huquqlari tadqiqotlari markazi
Noshirlik va AKT bo’limi boshligi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16811750
Annotatsiya.
Ushbu ishda bozor konsentratsiyasi, raqobat siyosati va iste’molchilar
huquqlarini muhofazalashni baholashning zamonaviy usullari — Gini–Simpson indeksi,
Hannah–Kay indeksi, Theil entropiya indeksi, Panzar–Rosse H-statistikasi, Iste’molchi
farovonligi o‘zgarishi indeksi va Raqamli bozor konsentratsiya indeksining nazariy asoslari,
formulalari va amaliy qo‘llanishi yoritiladi. Har bir usulning yaratilish tarixi, asoschilari va
nazariy qarashlari, bozor o‘zgarishlariga ta’siri hamda marketing strategiyalarida erishilgan
yutuqlar misollar bilan tushuntiriladi. Ushbu yondashuvlar raqobat darajasini aniqlash,
monopol xavflarni kamaytirish, iste’molchilar farovonligini oshirish va marketing
strategiyalarini optimallashtirish uchun samarali vosita sifatida tavsiya etiladi.
Kalit so’z.
Bozor konsentratsiyasi, raqobat siyosati, iste’molchilar huquqlari, Gini–
Simpson indeksi, Hannah–Kay indeksi, Theil entropiya indeksi, Panzar–Rosse H-statistikasi,
iste’molchi farovonligi, raqamli bozor indeksi, marketing strategiyasi.
Bozor iqtisodiyotida konsentratsiya darajasini aniqlash va raqobat siyosatini baholash —
iqtisodiy barqarorlik, samaradorlik va iste’molchi manfaatlarini ta’minlashning muhim
vositasidir. Klassik usullar (HHI, CRn, Lerner indeksi) ko‘p yillardan buyon qo‘llanib
kelinayotgan bo‘lsa-da, zamonaviy iqtisodiy sharoit, raqamli bozorlarning kengayishi va
iste’molchilar xatti-harakatlarining murakkablashuvi baholashning yangi yondashuvlarini
talab qilmoqda. Shu sababli Gini–Simpson, Hannah–Kay, Theil entropiya kabi ko‘rsatkichlar,
shuningdek, Panzar–Rosse, CSCI va DMCI kabi metodlar raqobat dinamikasini chuqurroq
tushunish imkonini beradi.
Zamonaviy baholash usullari nafaqat bozor strukturasi va ishtirokchilar ulushlarini
hisobga oladi, balki iste’molchilar farovonligi, foydalanuvchi faoliyati va platformalararo
integratsiya kabi omillarni ham inobatga oladi. Bu esa raqobat siyosatini yanada samarali ishlab
chiqish, monopolistik xavflarni oldini olish va marketing strategiyalarini ilmiy asoslash
imkonini yaratadi. Natijada, yangi metodlar nafaqat regulyatorlar, balki biznes subyektlari
uchun ham amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, bozorda sog‘lom raqobat muhitini rivojlantirishga
xizmat qiladi. Shunga ko’ra biz ular orasida yangi baholash usullarini tadqiq etdik va ular
quyidagilar sanaladi:
1. Gini–Simpson konsentratsiya indeksi (GSI)
Gini–Simpson indeksi dastlab ekologiya sohasida Simpson tomonidan 1949-yilda ishlab
chiqilgan bo‘lib, keyinchalik iqtisodiyot va bozor tahliliga moslashtirildi. Ushbu indeks bozor
ishtirokchilarining ulushlaridagi xilma-xillik darajasini aniqlaydi. Uning formulasi quyidagicha:
𝐺𝑆𝐼 = 1 − ∑ 𝑠ᵢ²
𝑛
𝑖=1
bu yerda sᵢ – i-chi kompaniya bozor ulushi. Indeks qiymati 0 ga yaqin bo‘lsa, bozor yuqori
konsentratsiyada, 1 ga yaqin bo‘lsa – raqobat kuchli. GSI afzalligi shundaki, u kichik va o‘rta
ishtirokchilar ulushini aniqroq hisobga oladi. Masalan, Yevropa Ittifoqida raqamli platformalar
`
87
raqobatini baholashda bu indeks kichik o‘yinchilarning bozorga qo‘shgan ulushini aniqlash
orqali monopoliyalarga qarshi siyosatga asos bo‘lgan. Marketingda bu ko‘rsatkich
kompaniyalar uchun segmentatsiya strategiyalarini rejalash, kichik bozor o‘yinchilarining
imkoniyatlarini ko‘paytirish va differensiyalangan mahsulotlarni ilgari surishda qo‘llanilgan.
2. Hannah–Kay indeksi (HKI)
Hannah va Kay tomonidan 1977-yilda ishlab chiqilgan ushbu indeks HHI’dan farqli
ravishda yirik kompaniyalarga beriladigan urg‘u darajasini moslashtirish imkonini beradi.
Formulasi:
𝐻𝐾𝐼(𝛼) = ( ∑ 𝑠ᵢ
𝛼
𝑛
𝑖=1
)
1
𝛼−1
bu yerda α > 1 — og‘irlik darajasi. Katta α qiymati yirik firmalarga ko‘proq ta’sir beradi.
Bu yondashuv Avstraliya va Kanada telekommunikatsiya bozorida qo‘llanilib, yuqori
konsentratsiyali segmentlarda narxlarni pasaytirish va xizmat sifatini oshirish siyosatiga asos
bo‘ldi. Marketingda HKI yordamida yirik raqiblar mavjud segmentlarga qarshi kichik firmalar
uchun mahsulot innovatsiyasi va moslashuvchan narx siyosati ishlab chiqildi.
3. Theil entropiya indeksi (TEI)
Henri Theil tomonidan 1967-yilda ishlab chiqilgan ushbu indeks iqtisodiyotdagi
tengsizlik va notekis taqsimotni o‘lchash uchun qo‘llaniladi. Formulasi:
𝑇𝐸𝐼 = (
1
𝑛
) ∑ (
𝑠ᵢ
ś
) ln (
𝑠ᵢ
ś
)
𝑛
𝑖=1
bu yerda ś – o‘rtacha bozor ulushi. Nolga yaqin qiymat teng taqsimotni, katta qiymat esa
kuchli konsentratsiyani bildiradi. TEI startaplar va yirik kompaniyalar bir bozor segmentida
faoliyat yuritganda raqobatning qanchalik tengsiz bo‘lishini ko‘rsatadi. Amaliyotda bu indeks
Fintech bozorida qo‘llanilib, kichik startaplar uchun investitsiya jalb qilish va yangi mijozlar
segmentini ochish strategiyalariga asos bo‘ldi. Marketing sohasida TEI orqali bozor
imkoniyatlari teng bo‘lmagan segmentlarga mo‘ljallangan reklama va xizmatlar kampaniyalari
ishlab chiqilgan.
4. Panzar–Rosse H-statistikasi
Panzar va Rosse tomonidan 1987-yilda ishlab chiqilgan ushbu metod bozor tuzilmasini
aniqlashga xizmat qiladi. Uning formulasi:
𝐻 = ∑ (
𝜕𝑅
𝜕𝑝
ₖ) (
𝑝ₖ
𝑅
)
𝑚
𝑘=1
·
bu yerda R – firma daromadi, pₖ – resurs narxlari. Agar H < 0 bo‘lsa – monopol, 0 < H < 1
– monopolistik raqobat, H ≈ 1 – mukammal raqobat mavjudligini bildiradi. Ushbu metod bank
sektori va internet-provayderlar bozorida xizmatlar diversifikatsiyasining raqobatga ta’sirini
baholashda keng ishlatilgan. Marketingda esa Panzar–Rosse tahlillari xizmat paketlarini
moslashtirish, qo‘shimcha qiymatli xizmatlarni ishlab chiqish va narx raqobatini
optimallashtirish strategiyalarini ishlab chiqishga yordam berdi.
5. Iste’molchi farovonligi o‘zgarishi indeksi (CSCI)
`
88
Marshallning 1890-yildagi iste’molchi farovonligi konsepsiyasiga asoslanib, OECD
metodologiyasi bilan yangilangan ushbu indeks iste’molchilar manfaatlaridagi o‘zgarishlarni
o‘lchashga mo‘ljallangan. Formulasi:
𝐶𝑆𝐶𝐼 = (
(𝐶𝑆
1
− 𝐶𝑆
0
)
𝐶𝑆
0
) × 100%
bu yerda CS₀ va CS₁ — o‘zgarishdan oldin va keyingi iste’molchi farovonligi. CSCI elektr
energiyasi va telekommunikatsiya bozorida tarif islohotlarining samaradorligini o‘lchashda
qo‘llanilgan. Marketingda ushbu ko‘rsatkich mijozlar qoniqish darajasini baholash va yangi
mahsulot yoki xizmat joriy etilganida mijozlar farovonligidagi o‘zgarishni aniqlashda
ishlatiladi. Natijada kompaniyalar mijozlar ehtiyojlariga tez moslashuvchi strategiyalarni
ishlab chiqishga erishgan.
6. Raqamli bozor konsentratsiya indeksi (DMCI)
Raqamli iqtisodiyot tadqiqotchilari tomonidan 2020-yildan boshlab ishlab chiqilgan
ushbu indeks klassik konsentratsiya ko‘rsatkichlarini foydalanuvchi faoliyati va
platformalararo bog‘liqlik bilan uyg‘unlashtiradi. Formulasi:
𝐷𝑀𝐶𝐼 = 𝛽
1
· 𝐻𝐻𝐼 + 𝛽
2
· 𝐸 + 𝛽
3
· 𝑁
bu yerda HHI – Herfindahl–Hirschman indeksi, E – eng faol foydalanuvchilar ulushi, N –
platformalararo tarmoqlanish koeffitsienti. DMCI onlayn savdo, ijtimoiy tarmoqlar va mobil
ilovalar bozorida monopol xavflarni aniqroq aniqlash imkonini beradi. Amaliyotda bu indeks
raqamli platformalarda foydalanuvchi jalb qilish strategiyasini optimallashtirish va
platformalararo integratsiya orqali bozor ulushini oshirish uchun ishlatilgan. Marketing
yutuqlari sifatida foydalanuvchi sodiqligi dasturlari, ko‘p platformali reklama kampaniyalari va
kross-marketing loyihalari samaradorligi oshgan.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Simpson E. H. Measurement of diversity // Nature. 1949. Vol. 163. P. 688.
2.
Hannah L., Kay J. Concentration in Modern Industry: Theory, Measurement and the U.K.
Experience. London: Macmillan, 1977. 256 p.
3.
Theil H. Economics and Information Theory. Amsterdam: North-Holland, 1967. 488 p.
4.
Panzar J. C., Rosse J. N. Testing for “Monopoly” Equilibrium // Journal of Industrial
Economics. 1987. Vol. 35, No. 4. P. 443–456.
5.
Marshall A. Principles of Economics. London: Macmillan, 1890. 754 p.
6.
Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). Consumer Policy
Toolkit. Paris: OECD Publishing, 2010. 186 p.
7.
Evans P. C., Gawer A. The Rise of the Platform Enterprise: A Global Survey. New York: The
Center for Global Enterprise, 2016. 32 p.Fioretti M., et al. Prices and Concentration: A U-shape?
// Energy Economics. 2024. Vol. 119. P. 106–123.
