`
136
ZAMONAVIY ADABIYOTSHUNOSLIKDA RAMZ TADQIQI
Norova Mexri Baxtiyorovna
Buxoro davlat universiteti, 3 bosqich tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.16886325
Annatatsiya:
Ushbu maqolada jahon va o‘zbek adabiyotshosligidagi ramzga bo‘lgan
qarashlar, ramz-simvolning lug‘atlardagi turli tar’riflari, simvolizm va simvol o‘rtasiga
o‘xshashliklar va farqlar, adabiyot va san’atda ramzning bir necha bosib o‘tgan bosqichlari,
ramzning bir necha ko‘rinishlari haqida ma’lumotlar berilgan. Ramziy tahlil uchun ranglar,
predmetlar, narsalar, flora va fauna dunyosi tanlandi. Tanlangan obyekt asosida ifodalangan
ko‘chma – timsoliy maʼno aniqlandi, shunigdek, obyektlar, so‘zlar yoki tushunchalar muayyan
assotsiatsiyalarni keltirib chiqarishi o‘rganildi.
Kalit so‘zlar:
ramz,ramziy tahlil,ramz ta’riflari, ramz turlari, ramz bosqichlari, ramz
ko‘rinishlari, poetik obraz, arxitep.
Абстракт.
В данной статье рассмотрены взгляды на символы в мировой и
узбекской литературе, различные определения символов в словарях, сходства и
различия символики и символов, несколько этапов развития символа в литературе и
искусстве, представлена информация о нескольких репрезентациях символа. Для
символического анализа были выбраны цвета, предметы, вещи, мир флоры и фауны.
Определялось переносное значение, выраженное на основе выбранного предмета, и
изучалось, вызывают ли предметы, слова или понятия те или иные ассоциации.
Ключевые слова:
символ, символический анализ, определения символов, типы
символов, стадии символов, проявления символов, поэтический образ, архетип.
Abstract.
In this article, views on symbols in world and Uzbek literature, different
definitions of symbols in dictionaries, similarities and differences between symbolism and
symbols, several stages of symbols in literature and art , information is provided on several
representations of the symbol. Colors, objects, things, the world of flora and fauna were selected
for symbolic analysis. The figurative meaning expressed on the basis of the selected object was
determined, and it was studied whether objects, words or concepts cause certain associations.
Key words:
symbol, symbolic analysis, definitions of symbols, types of symbols, stages of
symbols, manifestations of symbols, poetic image, archetype.
Kirish.
Sheʼr – lirik kechinma mahsuli. Uni kuchli, taʼsirchan ifodalashning o‘ziga xos
vositalari mavjud. Ramz shu qatorda turadi. Dunyo adabiyotshunosligida ramz nazariyasi
ancha keng ishlangan. Jumladan, ingliz va rus sheʼrshunosligidagi qarashlar mulohazalarimizni
tasdiqlaydi. Аvvalo, terminning adabiyotshunoslik lug‘atlaridagi taʼrifiga eʼtibor qaratsak.
Аdabiyotshunoslikda simvolizm va simvol termin sifatida farqlanadi. Simvolizm adabiy
oqim nomini bildirsa, simvol poetik ko‘chim sifatida talqin etiladi. Аyni choqda, bu
tushunchalar bir-birini taqozo etadi. Chunki simvolizm asosida simvol yotadi. Ingliz olimi
Tochukwu Ezebuni
ning yozishicha: “She’riyatdagi simvolizm shoirlar tomonidan o‘zlarining
tom ma’nosidan tashqari ahamiyat kasb etuvchi predmetlar, harakatlar yoki tushunchalar
bo‘lgan timsollar yordamida chuqurroq ma’nolarni yetkazish va his-tuygularni uyg‘otish uchun
qo‘llaniladigan adabiy uslubdir” .[8] Demak, ramzlar ko‘pincha mavhum g‘oyalar, his-tuyg‘ular
`
137
yoki mavzularni ifodalaydi, she’rdagi ma’no serqatlamligini ta’minlaydi. Ko‘p qatlamli adabiyot
yaratishga imkoniyat beradi.
Ramz-simvol taʼrifi bilan bog‘liq turli lug‘atlarni kuzatganimizda, quyidagi talqinlarga
duch keldik. Ramzning lug‘aviy maʼnosi Meriam-Webster lug‘atida shunday izohlangan: “Ramz
– (lotincha symbolum, so‘ng yunoncha symbolon) belgi, ramz; yunoncha symbolon, so‘zma-
so‘z, uning ikkinchi yarmini solishtirish yo‘li bilan tasdiqlangan o‘ziga xoslik belgisidir”. Zero,
ramzda solishtirish, qiyos orqali obraz yaratiladi.
Asosiy qism.
Badiiy ijodda ramz:“uch xil shaklda ifodalanadi: asar qahramonlari,
predmetlari yoki hodisalari orqali” ifodalanadi.[9]
“
Ramzning ma’nolari:
1.
Boshqa narsa uchun ishlatiladigan yoki ifodalovchi sifatida
qaraladigan narsa; biror narsani, ko‘pincha ahamiyatsiz narsani ifodalovchi moddiy obyekt;
emblema yoki belgi. 2. Biror narsani belgilash uchun ishlatiladigan harf, raqam yoki boshqa
belgi yoki harflar birikmasi yoki shunga o‘xshash narsalar. 3. O‘zaro bogʻlangan maʼnolar
majmuasiga ega boʻlgan va ramziy maʼnodan ajraladigan, timsollangan narsaning bir qismi
boʻlgan va oʻzining normal vazifasini bajaruvchi sifatida qabul qilinadigan soʻz, ibora, tasvir yoki
shunga oʻxshash narsalar ramzlashtirilgan narsani ifodalaydi. Odatda o‘z ma’nosini asosan u
paydo bo‘lgan tuzilishdan kelib chiqadi va odatda belgidan ajralib turadi” deb Collins lug‘atida
berilgan. Bu fikr ramzning belgi aosida shakllanganligini asoslab turadi. Haqiqatan, ikki narsa
yoki tushuncha o‘zaro bog‘langan maʼnolar bilan bog‘lanadi. Аytaylik, sheʼriyatda qush erkinlik
ramzi hisoblanadi. Shu jihatdan qushning havolarda bemalol qanot qoqishi erkinlik bilan
aloqador. Boshqa “Meriam-Webster” lug‘atida “ongdagi biror mavhum narsani ifodalovchi
obyekt yoki harakatni ifodalash” ramz deb yuritiladi. Binobarin, simvol ongdagi mavhum
tushunchaning obrazli ifodasidir. “Simvolizm – bu shaxs, obyekt yoki g‘oya yordamida bir
narsani boshqa narsa uchun ifodalash” deb “The writers” lug‘atida berilgan dir. Аdabiyotda
simvolizm oqimi bo‘lib, buning asosiy talabi – hayotni, undagi insonni tasvirlashda faqat
ramzlarga tayanishdir. Ramz esa umuman, badiiy adabiyotga xosdir. Shu maʼnoda Wikipediada:
“Ramz – bu o‘zidan boshqa narsani anglatuvchi obyekt, harakat yoki g‘oya, ko‘pincha
mavhumroq xususiyatga ega”. Demak, ramz uchun ranglar, predmetlar, narsalar, flora va fauna
dunyosi tanlanadi. Tanlangan obyekt asosida ifodalangan ko‘chma – timsoliy maʼno aniqlanadi.
“Oq kaptarni ko‘rganingizda xayolingizga nima keladi? Bu shunchaki qushmi yoki balki tinchlik
va erkinlik belgisimi? Ba’zi obyektlar, so‘zlar yoki tushunchalar muayyan assotsiatsiyalarni
keltirib chiqaradi. Ular biz tushuna oladigan qo‘shimcha ma’noga ega. Bunday narsalar ramzlar
deb ataladi”. Oq kaptar bunda obyekt bo‘lib, u tinchlik, erkinlik tushunchasiga muvofiq keladi.
Ya’ni oq kaptar va tinchlik tushunchalari o‘zaro bog‘langan. “Ramz – bu to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki
bilvosita boshqa narsani ifodalovchi har qanday narsa. San’at va adabiyotda ramz ko‘pincha
obyekt orqali uzatiladigan mavhum g‘oyani bildirib keladi. Bu o‘simlik, bino, hayvon yoki hatto
odam bo‘lishi mumkin. Masalan, qizil atirgul sevgi, qarg‘a esa o‘lim va halokat ramzidir”.
Ko‘rinadiki, ramz uchun har qanday narsa tanlanishi mumkin. U o‘simlik, hayvon, odam, bino
bo‘lishi mumkin. Tanlangan obyekt mohiyatidan kelib chiqib uning ramziy maʼnosi aniqlanadi.
Ko‘z oldimizda o‘sha obyekt turli assotsiatsiyalarni uyg‘otadi. Аdabiyotdagi ramz ham shunga
uyg‘unlanadiki, ramz uchun har qanday narsa tanlanishi mumkin. U o‘simlik, hayvon, odam,
bino bo‘lishi mumkin. Tanlangan obyekt mohiyatidan kelib chiqib uning ramziy maʼnosi
aniqlanadi. Ko‘z oldimizda o‘sha obyekt turli assotsiatsiyalarni uyg‘otadi. Аdabiyotdagi ramz
`
138
ham shunga uyg‘un: “Adabiyotdagi ramz – bu o‘quvchilarga, kitobxonlarga voqeani yaxshiroq
tushunishga yordam beradigan to‘g‘ridan-to‘g‘ri va ko‘chma ma‘noga ega tushunchadir. Ushbu
adabiy qurilma o‘quvchilar e’tiborini xabarga qaratish uchun muallif matnda ishlatadigan so‘z,
obyektdir”.[2] Demak, badiiy ijoddagi ramz ifoda etilgan poetik fikrni tushunishga yordam
beradi.
Rus olimasi N.I.Snejko ramzga quyidagicha ta’rif beradi: “Ramz ko‘p o‘lchovli tushuncha
bo‘lib, har bir bilim sohasi o‘rganish obyekti asosida o‘z ma’nosini ochib beradi”. Bu fikr faqat
ramzning adabiyotga emas, balki turli sohalarda qo‘llanilishini ko‘rsatadi. Olia fikrini davom
ettirib, yozadi: “Ramz she’riyatida umumiy, milliy o‘ziga xos, maxsus xususiyatlarni aniqlashda
mazmun tahlili usuli, bunda eng ko‘p uchraydigan birliklar alohida ajratiladi va mahsuldor
hisoblanadi. Ular she’riy matnning ramziy makonini tartibga solib, timsol hosil qiluvchidek
tuyuladi. Ular har xil tabiatga ega. Dunyo rasmining koordinatalari sifatida tushuniladigan
makon va vaqtni dunyoning fizik tasviri tushunchalariga asoslanib, ekzistensial deb atash
mumkin”. [2] Haqiqatdan, ramzlar milliy va umuminsoniy mazmunga ega bo‘ladi.
She’riyatdagi ramziylik bir qancha muhim vazifalarni bajarib, she’riy tajribani boyitib,
shoirlarga tom ma’nodan tashqarida chuqurroq ma’no va tuyg‘ularni yetkazish imkonini
beradi. Shu jihatdan quyidagilarni ko‘rsatish mumkin: 1. Simvollar shoirlarga mavhum va
murakkab g‘oyalarni ta’sirchan tarzda yetkazish imkonini beradi. Ramzlardan foydalangan
holda shoirlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri ifodalash qiyin bo‘lishi mumkin bo‘lgan his-tuyg‘ularni,
tushunchalarni va mavzularni yoritib beradilar. 2. Ramzlar she’rga chuqurlik va ma’no
qatlamlarini qo‘shib, uni oddiy tavsif yoki hikoyadan o‘quvchilarni intellektual va hissiy
darajada jalb qiladigan ko‘p o‘lchovli asarga aylantiradi. 3. Ramzlar kuchli his-tuyg‘ularni va
yorqin tasvirlarni uyg‘otish kuchiga ega. Ular o‘quvchilarda assotsiatsiyalar va xotiralarni
uyg‘otib, she’r bilan yanada chuqurroq va shaxsiy aloqani yaratishi mumkin. 4. Ba’zi ramzlar
universal ma’nolarga ega va turli madaniyatlarda tan olinadi. Bu ramzlar shoirlarga turli
millatdagi odamlar bilan rezonanslashadigan mavzular va g‘oyalarni o‘rganishga yordam
beradi, umumiy insoniy tajriba tuyg‘usini yaratadi. 5. Ramzlar she’riyatga noaniqlik va sirlilikni
yuzaga keltiradi. Bu esa o‘quvchilarga ma‘noning turli qatlamlarini topish va har bir o‘qishda
yangi tushunchalarni kashf qilish uchun joy qoldiradi. 6. Ramzlardan mohirona foydalanish
she’riyatning estetik ta’sirchanligini oshiradi. 7. Shoirning kechinmalari va his-tuyg‘ularini
obrazli ifoda etish imkonini beradi. 8. She’riyatdagi siyosiy-ijtimoiy belgilar jamiyat
normalarini tanqid qilish, norozilikni ifodalash yoki ijtimoiy o‘zgarishlarni himoya qilish uchun
ishlatilishi mumkin. 9. Ramzlar she’rlarda takrorlanishi mumkin. Ular asardagi yaxlitlikni
ta’minlaydi.
Adabiyotshunoslikda ramzlarning bir qator ko‘rinishlari mavjud. Jumladan,
universal
ramzlar
turli madaniyatlar, jamiyatlar va tarixiy davrlarda izchil va keng qo‘llangan birikmalar,
мadaniy ramzlar
ma’lum bir madaniyat yoki jamiyatda o’ziga xos ma’no va ahamiyatga ega
bo‘lgan obrazli tasvir,
shaxsiy ramzlar
ko‘pincha san’at, adabiyot yoki har qanday ifoda
shaklining muallifi yoki ijodkori uchun alohida va individual ma’noga ega bo‘lgan birliklarni
ifodalab keladi.
Allegorik ramzlar
esa mavhum g‘oyalar, axloqiy saboqlar yoki murakkab
tushunchalarni ifodalaydi va ular ham universal mazmunga ega bo‘ladi.
Arxetip ramzlar
turli
madaniyatlar va davrlarda umume’tirof etilgan va tushunilgan ramzlar bo‘lib, ular arxetiplar
sifatida bizga ma’lum. Bundayy ramzlar insoniyat badiiy tafakkuri, miflar, folklor, din, orzu-
`
139
intilishlarini ifoda etadi.
Kontekstli ramz
larning ma’nolari aniq kontekstga bevosita bog‘liqdir.
Diniy yoki ruhiy ramzlar
da ma’lum bir din, e‘tiqod tizimi yoki ma’naviy an’analar kontekstida
muhim ma’noga ega bo‘lgan ramzlardan foydalanish nazarda tutiladi.
Siyosiy-ijtimoiy
ramzlar
adabiyot, sanʼat yoki boshqa ifoda shakllarida siyosiy mafkuralar, ijtimoiy hayot yoki
jamiyat muammolarini aks ettirib keladi.
Tabiat va atrof-muhit ramzlar
ida
adabiyot, san’at
va boshqa ifoda shakllarida chuqur ma’nolarni bildirish, his-tuyg‘ularni uyg‘otishda tabiat,
undagi flora va fauna dunyosi asos bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa.
Demak, adabiyotda ramz o‘ziga xos poetik vosita sifatida poetik fikrni obrazli,
emotsional-ekspressif ifodalash vazifasini bajarib keladi. Sheʼriyatda ramzlar muhim o‘rin
tutadi. Ular orqali ifoda etilgan fikr chuqur mazmun va falsafiy mohiyat kasb etadi.
References:
1.
Минцк З.Г. Поэтика русского символизма. «Исскуство СПБ»-Санкт-Петербург 2004,
стр.55
2.
Снежко Н.И. Символы-концепты в пространстве поэтического текста:
Системообразующий аспект. Диссертация на соискание учёной степени кандидата
филологических наук.- Краснодар 2006,стр 37.
3.
Blok, Alexander. The twelve. (Translated by Jon Stallworthy and Peter France) RuVerses.
Retrieved 24 August 2023.
4.
Yakhshieva Zebo Rashidovna. Studies of the image Tamburlaine in the Russian literature
field. France. Scientific approach to the modern education system. January. Part 32. P.9-12.
5.
Sodikova D. T. Glimpses to feminine literature during the dynasty of Bukhara emirate: all
about a poetess muslikhabegim miskin and her literary heritage //aктуальные проблемы
тюркологии: Россия и тюрко-мусульманский мир. – 2021. – Стр. 174-176.
6.
Yoriyevna U. N. The originality and genesis of animal symbolism in poetry //Spectrum
Journal of Innovation, Reforms and Development. – 2023. – Т. 18. – P. 20-23.
7.
Yakhshieva Zebo Rashidovna. Scientific process of learning the personality of Tamurlaine
in Russian studies. Netherland. Intellectual education, technological solutions and innovative
digital tools. 2025. 3 January.
8.
Yaxshiyeva Zebo Rashidovna. Ingliz va o’zbek temurshunosligi tadqiqi va taraqqiyoti.
Xorijiy tillarni o’qitishda innovatsion yondashuvlar, nazariyaning amaliyotga tadbiqi. Toshkent.
Respublika ilmiy-amaliy konferensiya. 2025. Aprel.
