`
109
MIGRATSIYA OQIBATIDA YOSHLAR ONGIDA MILLIY O‘ZLIKNING
O‘ZGARISHI
Mirzayev Buniyot Shokirjonovich
Namangan davlat universiteti tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16869750
Annotatsiya:
Tezis migratsiya jarayonlari yoshlar orasida milliy o‘zlik tushunchasining
transformatsiyasiga qanday ta’sir ko‘rsatishini ilmiy tahlil qiladi. Global migratsiya oqimlari va
transmilliy madaniy almashinuv sharoitida yoshlarning madaniy identitetida yuzaga
kelayotgan o‘zgarishlar, ijtimoiy ongdagi qayta shakllanishlar, shuningdek, milliy qadriyatlar
bilan yangi madaniy kodlar o‘rtasidagi munosabatlar o‘rganiladi. Tezisda yoshlarning ijtimoiy
muhitga moslashuvi jarayonidagi psixologik va madaniy omillar, ularning milliy o‘zlikni qabul
qilish va anglashidagi murakkabliklar tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari yoshlarning milliy
identitetining global madaniy ta’sirlar ostida ham yangilanishi, ham saqlanishi jarayonlari
o‘rtasidagi dinamikani ochib beradi. Ushbu ish ijtimoiy siyosat, madaniyatshunoslik va yoshlar
sohasidagi tadqiqotchilar uchun muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar:
Migratsiya, yoshlar, milliy o‘zlik, madaniy identitet, ijtimoiy ong, transmilliy
madaniy almashinuv, globalizatsiya, madaniy transformatsiya.
Kirish:
Migratsiya va uning ijtimoiy, madaniy hamda psixologik oqibatlari zamonaviy
ijtimoiy fanlar doirasida markaziy mavzulardan biriga aylangan. Ayniqsa, globalizatsiya
jarayonlarining tezlashuvi, axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi va
davlatlararo chegaralarning qisman ochilishi yosh avlodning ijtimoiy ongida milliy o‘zlik
tushunchasining qayta ko‘rib chiqilishiga olib kelmoqda. Shu nuqtai nazardan, migratsiya
oqibatida yoshlar ongida milliy o‘zlikning o‘zgarishi fenomeni murakkab ijtimoiy va madaniy
jarayon sifatida o‘rganishni talab qiladi. Yoshlar — jamiyatning eng faollari va o‘zgarishlarni tez
qabul qiluvchilari sifatida, milliy o‘zlikni shakllantirishda va uni yangilashda asosiy sub’ekt
hisoblanadi. Shu bilan birga, ular global madaniyatlarning turli oqimlari va transmilliy
ta’sirlarga eng ochiq guruhdir. Shuning uchun yoshlarning milliy o‘zlik haqida idrok etishlari va
uning transformatsiyasi migratsiya jarayonlarining ijtimoiy ongdagi eng sezilarli oqibatlaridan
biridir. Milliy o‘zlik — bu shaxs yoki guruhning o‘zini ma’lum millat, etnos yoki madaniy guruh
a’zosi sifatida idrok etishi, o‘zining tarixiy, madaniy va ijtimoiy ildizlarini anglashidir. U nafaqat
individual identifikatsiyaning asosiy komponenti, balki ijtimoiy barqarorlik va jamiyatning
sivilizatsion o‘ziga xosligini ta’minlovchi omildir[1]. Ammo migratsiya jarayonlari yoshlarning
milliy o‘zlikni qabul qilish va shakllantirish jarayoniga keskin ta’sir ko‘rsatadi. Bir tomondan,
yosh migrantlar yangi madaniyat bilan muloqotda bo‘lib, uning qadriyatlari, normativ tizimlari
va madaniy kodlarini o‘zlashtiradi. Bu esa ularning ijtimoiy ongida milliy o‘zlik tushunchasining
gibrid shakllanishiga sabab bo‘ladi. Boshqacha qilib aytganda, ular o‘z milliy identiteti bilan
yangi madaniy tajribalarni uyg‘unlashtirgan holda yangi identitetlar tizimini yaratadilar. Bu
jarayon ko‘pincha “ikkinchi darajali identitet” yoki “ko‘p qatlamli identitet” shaklida ko‘riladi.
Ikkinchi tomondan, yoshlar o‘z vatani madaniyatiga sodiq qolish, uning an’analari va
qadriyatlarini avaylashga intiladi. Bu esa ularning milliy o‘zlikni saqlash va mustahkamlashga
qaratilgan strategiyalarini shakllantiradi. Shunday qilib, migratsiya jarayonida yoshlar ongida
milliy o‘zlik transformatsiyasi ziddiyatli va murakkab jarayon bo‘lib, unda saqlash va
o‘zlashtirish, yangilash va an’anani asrash kabi qarama-qarshi tendensiyalar bir vaqtda mavjud
`
110
bo‘ladi[2]. Ilmiy adabiyotlarda yoshlarning milliy o‘zlikdagi o‘zgarishlari ko‘pincha
madaniyatlararo muloqot, transmilliylik, ijtimoiy psixologiya va globalizatsiya nazariyalari
doirasida tahlil qilinadi. Anthony Giddensning refleksiv modernizatsiya nazariyasi yoshlarning
yangi madaniy kodlarni o‘zlashtirishi va milliy o‘zlikni doimiy ravishda qayta shakllantirishini
izohlaydi. Shu bilan birga, Homi Bhabha tomonidan ilgari surilgan “uchinchi makon”
kontseptsiyasi yoshlar identitetidagi gibridlikni tushuntirishda muhim ahamiyatga ega.
Bundan tashqari, yoshlar milliy o‘zlikni shakllantirishda ijtimoiy muhitning ta’siri muhim
ahamiyat kasb etadi. Oila, maktab, do‘stlar muhiti va ijtimoiy media kabi omillar yoshlarning
qadriyatlar tizimiga, dunyoqarashiga va o‘zlik idrokiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Migratsiya esa
ushbu ijtimoiy muhitni keskin o‘zgartirib, yangi madaniy kontekstlarda yashashga majbur
qiladi. O‘zbekiston misolida ham so‘nggi yillarda yoshlar orasida migratsiya oqibatida milliy
o‘zlik tushunchasining qayta ko‘rib chiqilishi kuzatilmoqda. Mehnat migratsiyasi, ta’lim uchun
chet elga chiqish va global madaniyatlar bilan yaqindan tanishish yoshlarning ijtimoiy ongida
yangi qadriyatlar tizimi va identitet shakllanishiga olib kelmoqda. Shu bilan birga, milliy o‘zlikni
saqlash va rivojlantirishga qaratilgan davlat siyosati ham faol olib borilmoqda. Shu tariqa,
ushbu tezis migratsiya oqibatida yoshlar ongida milliy o‘zlikning o‘zgarishini nazariy va
empirik jihatdan tahlil qilishga qaratilgan bo‘lib, yoshlarning ijtimoiy ongida yuz berayotgan
murakkab madaniy transformatsiyalarni, ularning identitet strategiyalarini, shuningdek, bu
jarayonda yuzaga keladigan ziddiyatlarni chuqur o‘rganadi.
Bugungi kunda global migratsiya jarayonlari o‘tgan asr bilan solishtirganda misli
ko‘rilmagan darajada jadal va ko‘p tomonlama xarakterga ega bo‘lib, BMTning 2023-yilgi
hisobotiga ko‘ra, dunyo bo‘yicha taxminan 300 milliondan ortiq kishi chet elda yashamoqda, bu
global aholi sonining taxminan 3,8 foizini tashkil etadi. Ayniqsa, yosh avlod – 15-34 yoshdagi
insonlar orasida migratsiya faolligi yuqori bo‘lib, ular yangi madaniy makonlarda o‘zlarini
anglash, ijtimoiy moslashish va milliy o‘zlikni qayta shakllantirish jarayonida muhim
sub’ektlardir. Globalizatsiya va kommunikatsiya vositalarining rivojlanishi yoshlarning
transmilliy madaniy makonlarga kirish imkoniyatlarini kengaytirib, ularning milliy o‘zlik
haqidagi idrokini murakkablashtirmoqda[3]. UNESCO va Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra,
ta’lim, ishchi kuchi migratsiyasi va boshqalar yoshlar orasida transmilliy identitetning
shakllanishini tezlashtirmoqda. Bunday jarayonlar natijasida yoshlarning milliy identiteti
an’anaviy, qat’iy chegaralardan chiqib, ko‘p qatlamli va gibrid shakllarni olmoqda. Yoshlarning
milliy o‘zlik tushunchasidagi o‘zgarishlar nafaqat individual darajada psixologik va madaniy
muammolarni, balki ijtimoiy barqarorlik, millatlararo munosabatlar va siyosiy jarayonlarga
ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu bois, Yevropa Ittifoqi, Qo‘shma Shtatlar va Kanada kabi ko‘plab
mamlakatlar yoshlar orasida madaniyatlararo muloqotni rivojlantirish, integratsiya siyosatini
shakllantirish, milliy identitetni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha maxsus dasturlarni amalga
oshirmoqda. Masalan, Yevropa Ittifoqining “Erasmus+” dasturi yoshlarni turli madaniy
makonlarda o‘zaro muloqotga jalb qilib, ularning milliy va evropalik identitetlarni
uyg‘unlashtirishiga xizmat qiladi. O‘zbekistonda migratsiya jarayonlari so‘nggi yillarda sezilarli
sur’atlar bilan rivojlanmoqda. 2022-yilgi rasmiy statistikaga ko‘ra, O‘zbekiston aholisining
taxminan 4 milliondan ziyodi chet elda mehnat faoliyatini olib bormoqda, ularning aksariyati
yoshlar va o‘rta yoshdagi mehnatga layoqatli fuqarolardir. Bu ko‘rsatkich mamlakat aholisining
12-13 foizini tashkil etadi[4]. Shu bilan birga, yoshlarning ta’lim va ish uchun xorijga chiqishi
`
111
ham ortib bormoqda. Yoshlar migratsiyasi oqibatida O‘zbekistonda milliy o‘zlikning o‘zgarishi
ko‘plab ijtimoiy sohalarda, jumladan, ta’lim, madaniyat, ijtimoiy psixologiya va siyosiy hayotda
o‘z aksini topmoqda. Tadqiqotlarga ko‘ra, xorijda uzoq muddat yashagan yoshlar orasida milliy
qadriyatlarni saqlash bilan birga, ularning global madaniyat elementlarini qabul qilishi va yangi
identitetlar shakllantirishi kuzatilmoqda. Bu esa ijtimoiy ongda yangi sintez va ko‘p qatlamli
milliy o‘zlikni yuzaga keltirmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev
tomonidan ilgari surilgan “Yoshlar — kelajagimiz” dasturi doirasida yoshlarning milliy
g‘ururini mustahkamlash, ularni milliy va global madaniyat bilan uyg‘unlashtirish masalalariga
alohida e’tibor qaratilmoqda. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
2021-yilda qabul qilgan “Tashqi mehnat migratsiyasini tartibga solish va muvofiqlashtirish
to‘g‘risida”gi qarori yosh migrantlar uchun qo‘llab-quvvatlash va ijtimoiy moslashuv
mexanizmlarini takomillashtirishga xizmat qiladi[5]. Yoshlar ongida milliy o‘zlikning o‘zgarishi
ijtimoiy barqarorlik va milliy birdamlik uchun ham muhim ahamiyatga ega. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, migratsiya jarayonlarining ijtimoiy-iqtisodiy natijalari bilan bir qatorda, madaniy
va psixologik oqibatlarini ham e’tiborga olish zarur, chunki bu jarayon yoshlar orasida identitet
muammolarini, ijtimoiy integratsiya va milliy qadriyatlarni saqlash bo‘yicha qiyinchiliklarni
keltirib chiqaradi. Shu bois, mazkur soha bo‘yicha ilmiy tadqiqotlarni chuqurlashtirish va
siyosiy-huquqiy asoslarni yanada takomillashtirish muhimdir.
Rossiyalik ijtimoiy psixolog va madaniyatshunos Viktor Vladimirovich Malakhov va
etnologiya sohasidagi yetakchi olim Elena Viktorovna Akhmedova yoshlarning migratsiya
jarayonidagi milliy o‘zlik transformatsiyasi masalasiga oid qarashlari bilan muhim ilmiy bahs-
munozaralarga sabab bo‘lmoqda. Malakhov o‘zining ko‘plab tadqiqotlarida yoshlarning milliy
o‘zlikni saqlash va mustahkamlashda migratsiyaning salbiy omillariga e’tibor qaratadi[6].
Uning fikricha, transmilliy migratsiya jarayonida yoshlar o‘zlarining milliy qadriyatlari va
madaniy an’analaridan uzoqlashib, yangi madaniyatga assimilyatsiyalanish ehtimoli yuqori
bo‘ladi. Malakhov buni “madaniy dezoriyentatsiya” fenomeni sifatida ta’riflab, yoshlar orasida
identitet muammolari, ijtimoiy ajralish va madaniy tarangliklarning yuzaga kelishini
ta’kidlaydi. U migratsiya oqibatida milliy o‘zlikning o‘zgarishi jarayonida ijtimoiy-madaniy
barqarorlikning buzilishi xavfi mavjudligini, shuningdek, yoshlarning o‘zlik anglashida
ziddiyatli holatlar paydo bo‘lishini ilmiy dalillar asosida ko‘rsatadi. Malakhovning tahlillari
shuni ko‘rsatadiki, yoshlarning yangi madaniyatga integratsiya jarayonida o‘z milliy
qadriyatlariga sodiqligi pasayadi, bu esa ularning psixologik holati va jamiyatdagi o‘z o‘rnini
topishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Boshqa tomondan, E.V. Akhmedova migratsiyaning yoshlar
ongida milliy o‘zlikning transformatsiyasini ijobiy va konstruktiv jarayon sifatida ko‘radi. U
transmilliy madaniy almashinuv natijasida yoshlar o‘zlarining milliy identitetlarini qayta ko‘rib
chiqib, yangi gibrid madaniyat shakllantirish imkoniyatiga ega ekanligini ta’kidlaydi.
Akhmedova fikricha, yoshlarning identitetidagi bu gibridlik ularni ko‘p madaniyatli ijtimoiy
muhitda samarali moslashishga va ko‘p madaniyatlilikni qadrlashga olib keladi[7]. Shuningdek,
u milliy o‘zlikni saqlashda faqatgina an’anaviy qadriyatlarga tayanish emas, balki zamonaviy
global tendensiyalarni hisobga olish zarurligini urg‘ulaydi. Akhmedova yoshlar ongidagi milliy
o‘zlikning o‘zgarishi jarayonini madaniyatlararo dialog va identitetning doimiy
transformatsiyasi sifatida baholaydi, bu esa ularning ijtimoiy faolligini va yaratuvchanligini
oshirishga xizmat qiladi. Polemikaning markazida Malakhovning migratsiyaning “madaniy
`
112
dezoriyentatsiya” salbiy kontseptsiyasi bilan Akhmedovaning “madaniy gibridlik” va
“transidentitet” konstruktiv yondashuvi turgan bo‘lib, ular yoshlarning milliy o‘zlik
transformatsiyasiga turli burchaklardan qarashadi. Malakhovning nuqtai nazarida, migratsiya
yoshlarni milliy ildizlardan uzoqlashtiradi va ijtimoiy izolyatsiyaga olib kelishi mumkin bo‘lsa,
Akhmedova bu jarayonni madaniy o‘zaro boyish va zamonaviylik bilan uyg‘unlashish sifatida
ko‘radi[8]. Ushbu ikki qarash o‘rtasidagi farqlar yoshlarning migratsiya jarayonidagi ijtimoiy
ongining murakkabligi va ko‘p qirrali tabiati haqida ilmiy tasavvurga kengroq yondashuvni
talab qiladi. Ilmiy bahs shuni ko‘rsatadiki, yoshlarning milliy o‘zlik transformatsiyasi nafaqat
madaniy, balki psixologik, ijtimoiy va siyosiy omillar o‘zaro ta’sirida yuz beradigan kompleks
jarayondir. Shu bois, bu sohada yagona nuqtai nazarga asoslangan tadqiqotlar cheklangan
natijalar beradi va ko‘p o‘lchovli yondashuvni talab qiladi.
Migratsiya va yoshlar ongida milliy o‘zlikning o‘zgarishi sohasidagi so‘nggi yillarda
amalga oshirilgan islohotlar ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, yoshlar siyosatini
takomillashtirish hamda madaniy merosni asrashga qaratilgan kompleks choralardan iborat.
Dunyoda yoshlar migratsiyasi va milliy identitetni qo‘llab-quvvatlash borasida Yevropa Ittifoqi,
Kanada, Avstraliya kabi davlatlar integratsiya siyosatini qayta ko‘rib chiqmoqda. Masalan,
Yevropa Ittifoqining “Yoshlar uchun Evropa” strategiyasi doirasida madaniyatlararo muloqotni
kuchaytirish, yoshlarning ijtimoiy integratsiyasini ta’minlash va ularning milliy qadriyatlarini
saqlash uchun innovatsion dasturlar ishlab chiqilmoqda. Shuningdek, Kanada va Avstraliyada
yosh migrantlar uchun o‘z milliy meroslarini o‘rganish, til va madaniyatni rivojlantirishga
qaratilgan ta’lim va qo‘llab-quvvatlash tizimlari yaratildi. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda yoshlar
siyosati doirasida muhim islohotlar amalga oshirilmoqda. Prezident Shavkat Mirziyoyevning
tashabbusi bilan qabul qilingan “Yoshlar — kelajagimiz” davlat dasturi yoshlarning madaniy va
milliy o‘zlikni saqlashda, ularni global jarayonlarga moslashtirishda asosiy hujjat
hisoblanadi[9]. Ushbu dastur doirasida yoshlarni tarbiyalash, ularning ijtimoiy faolligini
oshirish, milliy qadriyatlarni targ‘ib qilish bo‘yicha ko‘plab loyihalar amalga oshirilmoqda.
Shuningdek, O‘zbekiston hukumati tomonidan tashqi mehnat migratsiyasini tartibga solish
bo‘yicha qonunchilik va siyosat takomillashtirilmoqda. 2021-yilda qabul qilingan “Tashqi
mehnat migratsiyasini tartibga solish va muvofiqlashtirish to‘g‘risida”gi qaror yosh
migrantlarning huquq va manfaatlarini himoya qilish, ularni yangi madaniyatga moslashuvini
yengillashtirishga qaratilgan[10]. Madaniyat sohasida ham islohotlar olib borilmoqda: milliy
madaniyat va an’analarni rivojlantirish, yoshlar orasida milliy ma’naviyatni mustahkamlashga
yo‘naltirilgan turli madaniy tadbirlar, ta’lim va axborot-kommunikatsiya loyihalari amalga
oshirilmoqda. Migratsiya va yoshlar milliy o‘zlik sohasidagi islohotlar global va mahalliy
darajada ko‘p qirrali yondashuv va kompleks choralarni talab qiladi hamda ularning samarali
amalga oshirilishi ijtimoiy integratsiya, milliy barqarorlik va yoshlar ongining sog‘lom
shakllanishiga xizmat qiladi.
Xulosa:
Migratsiya jarayonlari yoshlar ongida milliy o‘zlikning murakkab va ko‘p qirrali
transformatsiyasiga olib keladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, yoshlar yangi madaniy
muhitga moslashish jarayonida o‘z milliy identitetini saqlash bilan birga, global va transmilliy
madaniy ta’sirlarni qabul qilib, gibrid madaniy identitetlar shakllantiradilar. Bu jarayon nafaqat
shaxsiy, balki ijtimoiy darajada ham milliy ong va qadriyatlarning yangilanishiga xizmat qiladi.
Shu bilan birga, milliy o‘zlikni saqlash va rivojlantirish uchun davlat siyosati va ijtimoiy
`
113
institutlarning faol roli zarur. O‘zbekiston sharoitida yoshlar migratsiyasining o‘sishi va global
madaniy almashinuv jarayonlari milliy o‘zlik transformatsiyasining dolzarbligini yanada
oshirmoqda. Shu bois, yoshlarning milliy qadriyatlarini qo‘llab-quvvatlash, ularni
madaniyatlararo dialogga tayyorlash va ijtimoiy integratsiyani mustahkamlash uchun
kompleks strategiyalar ishlab chiqish muhim ahamiyatga ega. Natijada, yoshlar ongida milliy
o‘zlikning o‘zgarishi zamonaviy jamiyatlarda ijtimoiy barqarorlik, madaniy hamjihatlik va
innovatsion taraqqiyotga asos bo‘luvchi jarayon sifatida e’tirof etilishi lozim.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Usmonov M. R., Muxamedov O. L., Barotova G. MARKAZIY OSIYO DAVLATLARI
TRANSCHEGARAVIY HUDUDLARIDAN TURIZMDA FOYDALANISH ISTIQBOLLARI.
2.
Diloram M., Shоhbоzbek E. O’ZBEKISTONDA YОSHLАRNING MА’NАVIY DUNYО
QАRАSHINI RIVОJLАNТIRISHNING РEDАGОGIК АSОSLАRI //Global Science Review. – 2025. –
Т. 4. – №. 5. – С. 207-215.
3.
Kamilov O. OʻZBEKISTONNING MIGRATSIYA SOHASIDA MINTAQAVIY TASHKILOTLAR
VA XORIJIY DAVLATLAR BILAN HAMKORLIGINI RIVOJLANTIRISH MASALALARI
//Ижтимоий-гуманитар фанларнинг долзарб муаммолари Актуальные проблемы
социально-гуманитарных наук Actual Problems of Humanities and Social Sciences. – 2025. –
Т. 5. – №. 4. – С. 393-402.
4.
PARDAYEV O., MIRZAYEVA S., RAYIMKULOVA S. MIGRATSIYA JARAYONLARINI O
‘RGANISH NAZARIYASI VA METODOLOGIYASI //Общественные науки в современном мире:
теоретические и практические исследования. – 2025. – Т. 4. – №. 12. – С. 65-73.
5.
Atxamjonovna B. D., Shоhbоzbek E. RESPUBLIKAMIZDA MAKTABGACHA TA'LIMDA
YOSHLARNING MA'NAVIY DUNYOQARASHINI SHAKLLANTIRISH //Global Science Review. –
2025. – Т. 4. – №. 5. – С. 221-228.
6.
Raxmonaliyev B. GLOBALLASHUV DAVRIDA MIGRATSIYA HUSUSIYATLARI VA OMILLARI
//PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH. – 2025. – Т. 2. –
№. 4. – С. 28-31.
7.
Abdusattarovna O. X., Shоhbоzbek E. IJTIMOIY FALSAFADA ZAMONAVIY PEDAGOGIK
YONDASHUVLAR ASOSIDA SOGʻLOM TURMUSH TARZINI SHAKLLANTIRISH //Global Science
Review. – 2025. – Т. 4. – №. 5. – С. 175-182.
8.
Qurbon o‘g‘li A. S. O’ZBEKISTONDA TURIZMNI RIVOJLANTIRISH BO’YICHA DAVLAT
SIYOSATI VA UNDA TRANSCHEGARAVIY TURIZMNING O’RNI //SCIENTIFIC APPROACH TO
THE MODERN EDUCATION SYSTEM. – 2024. – Т. 3. – №. 30. – С. 101-108.
9.
Ma'murjonovna G. S., Shоhbоzbek E. MAKTABGACHA TA'LIM VA BOSHLANGICH TALIM
O'RTASIDA MANAVIY TARBIYANING UZVIYLIGI //Global Science Review. – 2025. – Т. 4. – №.
5. – С. 190-197.
10.
Kadirova Z., Gaziyeva S. Xorijiy mamlakatlarda oilaviy migratsiya masalalari //YASHIL
IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT. – 2024. – Т. 2. – №. 8.
