`
78
O‘ZBEKISTONDA BUDJET TASHKILOTLARIDA BUDJET MABLAG‘LARI
BO‘YICHA DEBITOR VA KREDITORLAR BILAN HISOBLASHUVLAR HISOBI VA
NAZORATINI TAKOMILLASHTIRISH
KURBANOV ALISHER ALLANAZAROVICH
https://doi.org/10.5281/zenodo.13836677
Mamlakat iqtisodiyoti rivojlanishida davlat budjeti muhim o‘rin tutadi. Budjet
mablag‘larining samarali boshqarilishi davlatning ijtimoiy-iqtisodiy siyosatini amalga
oshirishda hal qiluvchi omil hisoblanadi. O‘zbekistonda budjet mablag‘larini boshqarish
jarayonida, ayniqsa, davlat tashkilotlari tomonidan kreditor va debitor qarzlarining hisobi va
nazorati dolzarb masalalardan biridir. Kreditor va debitor qarzlarining samarali boshqarilishi
budjet tashkilotlarining moliyaviy intizomini oshiradi, davlat mablag‘laridan oqilona
foydalanishga imkon yaratadi va budjetni maqbul darajada barqaror saqlashga yordam
beradi. Ushbu maqolada O‘zbekiston tajribasi hamda xalqaro amaliyotda budjet
tashkilotlarida mablag‘larni boshqarish va qarzlar bo‘yicha hisob-kitoblarni takomillashtirish
yo‘llari ko‘rib chiqiladi.
Budjet mablag‘lari davlat yoki mahalliy budjet hisobidan ajratiladigan moliyaviy
resurslar bo‘lib, ular davlat vazifalarini bajarish, ijtimoiy-iqtisodiy loyihalarni moliyalashtirish
hamda davlat xizmatlari ko‘rsatishni ta’minlashga mo‘ljallangan. Budjet tashkilotlari o‘z
faoliyati davomida turli tashkilotlar va shaxslar bilan hisob-kitoblar amalga oshiradi, bu
jarayonda debitor va kreditor qarzlar shakllanadi. Debitor qarz – bu budjet tashkiloti
tomonidan boshqa tashkilotlar yoki jismoniy shaxslar tomonidan to‘lanishi lozim bo‘lgan
qarzdorlikdir. Bu qarzdorlik ko‘pincha ko‘rsatilgan xizmatlar yoki yetkazib berilgan
mahsulotlar uchun tashkilotning olishi kerak bo‘lgan mablag‘larni ifodalaydi. Kreditor qarz –
bu budjet tashkilotining boshqa tashkilot yoki jismoniy shaxslarga to‘lashi kerak bo‘lgan
mablag‘dir. Bu qarzlar ko‘pincha tashkilotning moliyaviy majburiyatlaridan kelib chiqadi,
masalan, yetkazib berilgan tovarlar yoki ko‘rsatilgan xizmatlar uchun to‘lanishi kerak bo‘lgan
summa sifatida.
Hozirgi davrda O‘zbekiston budjet tashkilotlarida debitor va kreditor qarzlari bo‘yicha
hisob-kitoblar samaradorligini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda,
ammo hali ham ayrim muammolar mavjud.
Moliyaviy boshqaruvning noaniqligi budjet tashkilotlarida katta muammolarni yuzaga
keltiradi. Ko‘pgina holatlarda budjet tashkilotlari qarzlar bo‘yicha aniq va tizimli hisob-
kitoblarni olib bormaydi, bu esa moliyaviy ma’lumotlarning ishonchsiz bo‘lishiga olib keladi.
Hisob-kitoblar vaqtida amalga oshirilmaganda, tashkilotlar kreditorlar oldida o‘z
majburiyatlarini bajarmay qolishi mumkin. Bu, o‘z navbatida, kreditor qarzlarining o‘sishiga
va tashkilotning moliyaviy barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shuningdek, noaniq moliyaviy boshqaruv qarzlarni rejalashtirishda ham muammolarga
olib keladi. Tashkilotning qarzdorlik darajasini oldindan aniq prognoz qilish va moliyaviy
oqimlarni rejalashtirish qiyinlashadi. Natijada, kreditorlarga to‘lovlarning kechikishi yoki
to‘liq amalga oshirilmasligi yuzaga keladi. Bunday holatlar moliyaviy intizomning pasayishiga,
sheriklar bilan ishonchli munosabatlarning zaiflashishiga olib keladi va tashkilotning
obro‘siga ham putur yetkazadi.
`
79
Bundan tashqari, debitor qarzlar bo‘yicha ham aniq hisob-kitoblarning olib borilmasligi
tashkilotning moliyaviy holatini izdan chiqarishi mumkin. Agar tashkilot o‘z debitorlaridan
qarzlarni o‘z vaqtida undirib ololmasa, u o‘z moliyaviy resurslarini samarali boshqara
olmaydi, bu esa umumiy faoliyatga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Moliyaviy boshqaruvning
noaniqligi tashkilotlarning o‘z mablag‘larini rejalashtirish va ulardan samarali foydalanish
imkoniyatlarini cheklaydi.
Debitor qarzlarni yig‘ish jarayonida budjet tashkilotlari ko‘pincha qiyinchiliklarga duch
keladi. Ushbu qarzlar ko‘rsatilgan xizmatlar yoki yetkazib berilgan tovarlar uchun boshqa
tashkilotlar yoki shaxslar tomonidan to‘lanishi lozim bo‘lgan mablag‘larni anglatadi. Ammo
amaliyotda ko‘plab budjet tashkilotlari debitorlardan ushbu mablag‘larni o‘z vaqtida undirib
olishda qiyinchiliklarga duch keladi. Buning asosiy sabablari sifatida qarzdor tashkilotlarning
moliyaviy ahvoli yomonlashishi, to‘lov qobiliyatining pastligi yoki qarzlarni to‘lashdagi
sustkashligi keltirilishi mumkin.
Hamda debitor qarzlarni o‘z vaqtida yig‘ib olmaslik budjet tashkilotlarining moliyaviy
barqarorligiga sezilarli darajada salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Tashkilotlarning o‘z faoliyatini
yuritishi uchun zarur bo‘lgan moliyaviy oqimlar kechikadi, bu esa mablag‘ yetishmasligiga olib
keladi. Natijada, budjet tashkilotlari o‘z majburiyatlarini bajara olmay qolishi, xususan, o‘z
kreditorlari bilan hisob-kitoblarni o‘z vaqtida amalga oshira olmasligi mumkin. Bu jarayon
moliyaviy zanjirda to‘xtovliklarga va ish faoliyatining uzilishlariga sabab bo‘lishi mumkin.
Shuningdek, debitor qarzlarni yig‘ishda yuzaga keladigan qiyinchiliklar tashkilotning
moliyaviy rejalashtirishiga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Agar tashkilot oldindan o‘z qarzlarini
aniq yig‘ib ololmasa, kelajakdagi moliyaviy rejalarini tuzishda qiyinchiliklarga duch keladi.
Masalan, kelgusida amalga oshiriladigan xarajatlar yoki investitsiyalar uchun zarur mablag‘lar
vaqtida shakllanmasligi mumkin, bu esa tashkilotning rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi.
Bundan tashqari, debitor qarzlarni yig‘ishning kechikishi yoki to‘liq amalga
oshirilmasligi budjet tashkilotlari o‘rtasidagi moliyaviy munosabatlarning ham buzilishiga
olib keladi. Sherik tashkilotlar bilan kelishuvlarning bajarilmasligi ularning o‘z faoliyatini ham
qiyinlashtiradi va ishonchli moliyaviy aloqalarni yo‘qotishga sabab bo‘ladi. Shu bilan birga,
bunday qiyinchiliklar tashkilotlarning umumiy moliyaviy holatiga va ularning kelajakdagi
kredit olish imkoniyatlariga ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Debitor qarzlarni o‘z vaqtida yig‘ib olmaslik muammolarini bartaraf etish uchun
samarali monitoring va boshqaruv tizimlarini joriy etish lozim. Raqamlashtirish,
avtomatlashtirilgan hisobot tizimlarini qo‘llash va moliyaviy intizomni oshirish orqali bu
jarayonni samarali nazorat qilish mumkin. Tashkilotlar o‘z vaqtida qarzdorliklarini undira
olishlari uchun aniq va qat’iy qarzlarni qaytarish strategiyalarini ishlab chiqishlari ham kerak.
Bu, o‘z navbatida, moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Texnologik rivojlanishning yetishmasligi. Elektron hisob-kitob tizimlari va moliyaviy
boshqaruv tizimlarining etarli darajada rivojlanmaganligi ham debitor va kreditor qarzlari
bo‘yicha muammolarni yanada chuqurlashtiradi.
Xalqaro tajribada, dunyo bo‘ylab ko‘plab davlatlar budjet mablag‘larini samarali
boshqarish hamda qarzlar bo‘yicha hisob-kitoblarni yaxshilash uchun turli strategiyalar va
texnologiyalarni qo‘llab kelmoqda. Quyida ba’zi rivojlangan davlatlarda budjet mablag‘larini
boshqarishdagi ilg‘or tajribalar ko‘rib chiqiladi.
`
80
Masalan, AQShda davlat budjetini boshqarish va nazorat qilish jarayonida
samaradorlikka katta e’tibor qaratiladi. AQSh federal hukumati moliyaviy boshqaruvning
ilg‘or tizimlarini qo‘llash orqali budjet mablag‘larini monitoring qilish va qarzlarni
boshqarishni amalga oshiradi. Bunda davlat organlari o‘rtasidagi shaffoflik va hamkorlikni
oshirish uchun elektron tizimlar keng joriy etilgan. Misol uchun, Federal Financial
Management Improvement Act (FFMIA) qonuni davlat organlarida moliyaviy hisobotlarni bir
tizimda yuritish va qarzlar bo‘yicha aniq ma’lumotlarni taqdim etishni talab qiladi. Janubiy
Koreyada esa budjet tashkilotlarida qarzlarni boshqarish va hisob-kitoblar tizimini
takomillashtirish borasida zamonaviy raqamli tizimlarni keng qo‘llashga katta e’tibor
qaratmoqda. Mamlakatda D-Brain (Digital Budget and Accounting System) tizimi joriy etilgan
bo‘lib, bu tizim davlat organlarining moliyaviy operatsiyalarini real vaqt rejimida kuzatib
borish va moliyaviy hisobotlarni to‘liq nazorat qilish imkoniyatini yaratadi. Bu orqali budjet
tashkilotlarida debitor va kreditor qarzlari bo‘yicha ma’lumotlar shaffof tarzda boshqariladi.
O‘zbekistonda hisob-kitoblarni takomillashtirish yo‘nalishlari.
Debitor va kreditor
qarzlarini boshqarish va hisobot tizimini takomillashtirish quyidagi yo‘nalishlarda amalga
oshirilishi
mumkin.
Raqamli
texnologiyalarning
rivojlanishi
hisob-kitoblarni
avtomatlashtirish imkoniyatini yaratadi. O‘zbekistonda davlat moliyaviy boshqaruv tizimini
raqamlashtirish orqali hisob-kitoblarni tezkor va aniq amalga oshirish mumkin. Buning uchun
raqamli hisob-kitob tizimlari va dasturlarini keng joriy etish kerak. Ushbu dasturlar davlat
tashkilotlariga qarzlarni real vaqt rejimida kuzatib borish imkoniyatini yaratadi va inson omili
tufayli yuzaga keladigan xatoliklarni kamaytiradi.
Shaffoflikni oshirish
. Davlat budjeti mablag‘larining shaffofligi moliyaviy boshqaruv
samaradorligini oshirishning muhim omillaridan biridir. Shaffoflikni ta’minlash uchun
O‘zbekistonda ochiq ma’lumotlar tizimini joriy etish maqsadga muvofiqdir. Bu tizim orqali
davlat budjeti harakatlari, qarzlar bo‘yicha ma'lumotlar hamda davlat tashkilotlarining
moliyaviy majburiyatlari keng jamoatchilikka oshkor qilinishi mumkin.
Kadrlar malakasini oshirish.
Budjet tashkilotlarida moliyaviy hisobotlarni yuritish va
qarzlarni boshqarish bo‘yicha malakali kadrlar yetishtirish juda muhimdir. O‘zbekistonda bu
borada kadrlarning doimiy ravishda o‘qitilishi va malakalarini oshirish choralari ko‘rilishi
kerak. Xalqaro tajriba asosida zamonaviy moliyaviy boshqaruv kurslari va dasturlarini tashkil
etish orqali kadrlarning bilim va ko‘nikmalarini oshirish mumkin.
Moliyaviy intizomni kuchaytirish.
Davlat tashkilotlarida moliyaviy intizomni
kuchaytirish qarzlarni boshqarish va hisob-kitoblarni aniq va o‘z vaqtida amalga oshirish
uchun zarur. Bu borada moliyaviy nazorat organlari faoliyatini kuchaytirish va davlat
budjetining oqilona boshqarilishini ta’minlash choralari ko‘rilishi lozim.
Xulosa, O‘zbekiston budjet tashkilotlarida debitor va kreditor qarzlarini boshqarish
tizimini takomillashtirish davlat mablag‘laridan samarali foydalanish va moliyaviy
barqarorlikni ta’minlash uchun zarurdir. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, hisob-kitoblarning
raqamlashtirilishi, shaffoflikni oshirish va malakali kadrlarni tayyorlash davlat tashkilotlari
moliyaviy boshqaruvini yuqori darajaga olib chiqishi mumkin. Shu bilan birga, moliyaviy
intizomning kuchaytirilishi ham budjet mablag‘larining oqilona boshqarilishi uchun muhim
ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston ushbu yo‘nalishlarda amaliy qadamlar qo‘ysa, davlat
mablag‘laridan foydalanishda yangi darajaga erishadi.
