`
101
O‘ZBEKISTONDA BUDJET TASHKILOTLARIDA BUDJET MABLAG‘LARI
BO‘YICHA DEBITOR VA KREDITORLAR BILAN HISOBLASHUVLAR HISOBI VA
NAZORATINI TAKOMILLASHTIRISH
KURBANOV ALISHER ALLANAZAROVICH
https://doi.org/10.5281/zenodo.13879661
Mamlakat iqtisodiyoti rivojlanishida davlat byudjeti muhim rol o‘ynaydi. Byudjet
mablag‘larining samarali boshqarilishi davlatning ijtimoiy-iqtisodiy siyosatini amalga
oshirishda hal qiluvchi omil bo‘lib xizmat qiladi. O‘zbekiston kontekstida, byudjet
mablag‘larini boshqarish jarayonida davlat tashkilotlari tomonidan kreditor va debitor
qarzlarining hisob-kitobi va nazorati eng dolzarb masalalardan biridir.
Kreditor va debitor qarzlarining samarali boshqarilishi byudjet tashkilotlarining
moliyaviy intizomini oshirib, davlat mablag‘laridan oqilona foydalanishga imkon beradi. Bu
esa byudjetning barqarorligini ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada
O‘zbekiston tajribasi va xalqaro amaliyot asosida byudjet tashkilotlarida mablag‘larni
boshqarish va qarzlar bo‘yicha hisob-kitoblarni takomillashtirish yo‘llari ko‘rib chiqiladi.
Byudjet mablag‘lari, debitor va kreditor qarzlarining tushunchasi.
Byudjet
mablag‘lari davlat yoki mahalliy byudjet hisobidan ajratiladigan moliyaviy resurslar bo‘lib,
ular davlat vazifalarini bajarish, ijtimoiy-iqtisodiy loyihalarni moliyalashtirish hamda davlat
xizmatlari ko‘rsatishni ta'minlashga mo‘ljallangan. Byudjet tashkilotlari o‘z faoliyati davomida
turli tashkilotlar va shaxslar bilan hisob-kitoblar amalga oshiradi, bu jarayonda debitor va
kreditor qarzlar shakllanadi.
Debitor qarz –
bu byudjet tashkiloti tomonidan boshqa tashkilotlar yoki jismoniy
shaxslar tomonidan to‘lanishi lozim bo‘lgan qarzdorlikdir. Bu qarzdorlik ko‘pincha
ko‘rsatilgan xizmatlar yoki yetkazib berilgan mahsulotlar uchun tashkilotning olishi kerak
bo‘lgan mablag‘larni ifodalaydi. Quyidagi holatlarda yuzaga keladi tashkilotlar yoki davlat o‘z
aktivlarini to‘lovni kutayotgan shaxslar yoki tashkilotlarga berishida yoki tashkilotlar
mahsulot yoki xizmatni sotganida, lekin to‘lov hali qabul qilinmagan bo‘lsa, bunday hollarda
debitor qarzi yuzaga keladi.
Kreditor qarz –
bu byudjet tashkilotining boshqa tashkilot yoki jismoniy shaxslarga
to‘lashi kerak bo‘lgan mablag‘dir. Bu qarzlar ko‘pincha tashkilotning moliyaviy
majburiyatlaridan kelib chiqadi, masalan, yetkazib berilgan tovarlar yoki ko‘rsatilgan
xizmatlar uchun to‘lanishi kerak bo‘lgan summa sifatida. Tashkilotlar xizmatlar yoki
mahsulotlarni xarid qilganda, lekin to‘lovni hali amalga oshirmagan bo‘lsa va tashkilotlar yoki
davlat boshqa shaxslardan yoki moliya tashkilotlaridan olgan kreditlar uchun qarzlar vujudga
keladi.
O‘zbekiston byudjet tashkilotlarida debitor va kreditor qarzlari bo‘yicha hisob-kitoblar
samaradorligini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda, ammo hali ham
ayrim muammolar mavjud. Bu muammolar quyidagi asosiy sabablarga bog‘liq:
Moliyaviy boshqaruvning noaniqligi.
Bu tashkilot yoki davlatning moliyaviy qarorlar
qabul qilish jarayonida yuzaga keladigan xavflar va aniqlikning yetishmasligi holatidir. Bu
noaniqlik moliyaviy natijalarni oldindan bilish qiyin bo‘lgan muhitda paydo bo‘ladi.
Noaniqlikning bir necha asosiy manbalari mavjud:
1.
Bozor o‘zgaruvchanligi: Moliyaviy bozorlar o‘zgaruvchan bo‘lib, valyuta kurslari, foiz
`
102
stavkalari va aksiyalar narxlarining kutilmaganda o‘zgarishi noaniqlik keltirib chiqarishi
mumkin.
2.
Makroiqtisodiy omillar: Inflyatsiya, ishsizlik darajasi, iqtisodiy o‘sish sur'atlari kabi
omillar davlat va xususiy sektor moliyaviy boshqaruviga ta'sir ko‘rsatadi. Bu omillarni to‘g‘ri
prognoz qilish qiyin bo‘lgani uchun noaniqlik yuqori bo‘ladi.
3.
Qonuniy o‘zgarishlar: Moliya bilan bog‘liq qonunlar va soliq siyosatlaridagi o‘zgarishlar
moliyaviy rejalarga ta'sir qilishi mumkin. Yangi qonunlar qabul qilinishi yoki amaldagi
qonunchilikning o‘zgartirilishi noaniqlik yaratadi.
4.
Moliyaviy resurslarga kirish imkoniyati: Bank kreditlari, investor sarmoyalari yoki
davlat yordamiga kirish imkoniyatlari noaniqlik manbai bo‘lib, bu moliyaviy resurslarni
vaqtida va kutilgan miqdorda olishni qiyinlashtirishi mumkin.
5.
Tashqi shoklar: Ijtimoiy, siyosiy va tabiiy ofatlar, masalan, pandemiyalar, urushlar yoki
tabiiy ofatlar, global yoki mahalliy moliyaviy vaziyatni o‘zgartirishi va kutilmagan noaniqlikni
keltirib chiqarishi mumkin.
Moliyaviy boshqaruvdagi noaniqlikni boshqarish uchun tashkilotlar va davlatlar
quyidagi choralarni qo‘llashlari mumkin:
- Xavflarni diversifikatsiya qilish: Investitsiyalarni turli aktivlar, bozorlar yoki sohalarga
yo‘naltirish orqali xavfni kamaytirish.
- Zaxira mablag‘lar yaratish: Qiyin vaziyatlarda moliyaviy barqarorlikni saqlab qolish uchun
zahira fondlari yoki ehtiyot mablag‘lar saqlash.
- Tahlillar va prognozlar: Moliyaviy bozorlardagi o‘zgarishlarni tahlil qilish va ehtimoliy
ssenariylar asosida strategiyalar ishlab chiqish.
Moliyaviy boshqaruvdagi noaniqlikni kamaytirish samarali rejalashtirish, xavflarni tahlil
qilish va ularni boshqarish strategiyalari yordamida amalga oshiriladi.
To‘lovlarning kechikishi.
Bu belgilangan muddatda amalga oshirilishi kerak bo‘lgan
moliyaviy majburiyatlar yoki hisob-kitoblarning o‘z vaqtida bajarilmasligi holatidir. Bu
korxona, tashkilot yoki shaxs tomonidan turli sabablarga ko‘ra yuzaga kelishi mumkin.
Kechikishlar quyidagi omillar natijasida sodir bo‘lishi mumkin:
- Moliyaviy resurslar yetishmasligi: Tashkilot yoki shaxsda mablag‘lar yo‘qligi tufayli to‘lovni
amalga oshira olmaslik.
- Kassadagi likvidlik muammolari: Korxonaning kassasida yetarli darajada naqd pul
bo‘lmasligi.
- Tashkiliy masalalar: Hisob-kitob jarayonidagi texnik yoki tashkiliy muammolar sabab
kechikishlar yuzaga kelishi.
- Kredit shartlarining buzilishi: Qarz shartlari yoki muddati bo‘yicha kelishuvlarning buzilishi.
To‘lovlarning kechikishi moliyaviy oqibatlarga olib kelishi, jarimalar yoki foiz to‘lovlarini
oshirishi va ishonchni pasaytirishi mumkin.
Debitor qarzlarni yig‘ish qiyinchiliklari.
Ko‘pgina hollarda byudjet tashkilotlari
debitor qarzlarni o‘z vaqtida yig‘ib ololmaydi, bu esa tashkilotlarning moliyaviy barqarorligiga
salbiy ta'sir ko‘rsatadi.
1.
Mijozlarning to‘lov qobiliyati pastligi: Mijozlar moliyaviy muammolar tufayli qarzlarni
o‘z vaqtida to‘lay olmasligi.
`
103
2.
To‘lov muddatlarini buzish: Mijozlar to‘lovlarni kechiktirishi yoki muddatlarni
uzaytirishga intilishi qarzlarni yig‘ishni murakkablashtiradi.
3.
Moliyaviy nizolar: Mijozlar bilan hisob-kitoblarda kelishmovchiliklar yoki nizo yuzaga
kelishi to‘lov jarayonini cho‘zib yuborishi mumkin.
4.
Huquqiy tartibotlar: Qarzlarni yig‘ishda qonuniy choralar ko‘rish zaruriyati, bu
jarayonning uzoq davom etishi va xarajatlarni oshirishi mumkin.
5.
Kredit siyosatining zaifligi: Tashkilotning yetarli darajada kredit siyosati yoki qarzlarni
qaytarish mexanizmlarining bo‘lmasligi qarzlarni yig‘ishni qiyinlashtiradi.
Bu qiyinchiliklar kompaniya likvidligini pasaytirishi va moliyaviy holatiga salbiy ta'sir
ko‘rsatishi mumkin.
Texnologik rivojlanishning yetishmasligi.
Elektron hisob-kitob tizimlari va moliyaviy
boshqaruv tizimlarining etarli darajada rivojlanmaganligi ham debitor va kreditor qarzlari
bo‘yicha muammolarni yanada chuqurlashtiradi.
Xalqaro tajribada dunyo bo‘ylab ko‘plab davlatlar byudjet mablag‘larini samarali
boshqarish hamda qarzlar bo‘yicha hisob-kitoblarni yaxshilash uchun turli strategiyalar va
texnologiyalarni qo‘llab kelmoqda. Quyida ba'zi rivojlangan davlatlarda byudjet mablag‘larini
boshqarishdagi ilg‘or tajribalar ko‘rib chiqiladi.
Masalan,
Buyuk Britaniyada davlat byudjeti boshqaruvi masalalarida "Value for Money"
(Pulga qiymat) prinsipi asosida ishlashga e'tibor qaratiladi. Bu prinsip byudjet
mablag‘larining oqilona sarflanishi va qarzlar bo‘yicha aniq hisobotlarni ta'minlashga
qaratilgan. Buyuk Britaniya moliya vazirligi davlat byudjeti va qarzlarni nazorat qilish
jarayonini boshqarish uchun ilg‘or raqamli tizimlar va avtomatlashtirilgan hisobot
dasturlarini joriy qilgan. Bu tizim orqali davlat organlari bir-biridan qarzlar to‘g‘risida
ma'lumot olish va ularni monitoring qilish imkoniyatiga ega.Germaniyada esa, byudjet
tashkilotlari tomonidan moliyaviy hisob-kitoblar aniq va tizimli ravishda yuritiladi.
Mamlakatda elektron byudjet boshqaruvi tizimi keng joriy etilgan bo‘lib, bu qarzlarni
tezkorlik bilan boshqarish va nazorat qilish imkonini beradi. Bundesrechnungshof (Federal
audit palatasi) tomonidan o‘tkaziladigan muntazam moliyaviy auditlar orqali debitor va
kreditor qarzlari to‘g‘risidagi ma'lumotlar o‘z vaqtida tekshiriladi va davlat mablag‘larining
oqilona ishlatilishi ta'minlanadi.
O‘zbekistonda debitor va kreditor qarzlarini boshqarish va hisobot tizimini
takomillashtirish quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshirilishi mumkin:
1.
Raqamlashtirish va avtomatlashtirish.
Raqamli texnologiyalarning rivojlanishi hisob-
kitoblarni avtomatlashtirish imkoniyatini yaratadi. O‘zbekistonda davlat moliyaviy boshqaruv
tizimini raqamlashtirish orqali hisob-kitoblarni tezkor va aniq amalga oshirish mumkin.
Buning uchun raqamli hisob-kitob tizimlari va dasturlarini keng joriy etish kerak. Ushbu
dasturlar davlat tashkilotlariga qarzlarni real vaqt rejimida kuzatib borish imkoniyatini
yaratadi va inson omili tufayli yuzaga keladigan xatoliklarni kamaytiradi.
2.
Shaffoflikni oshirish.
Davlat byudjeti mablag‘larining shaffofligi moliyaviy boshqaruv
samaradorligini oshirishning muhim omillaridan biridir. Shaffoflikni ta'minlash uchun
O‘zbekistonda ochiq ma'lumotlar tizimini joriy etish maqsadga muvofiqdir. Bu tizim orqali
davlat byudjeti harakatlari, qarzlar bo‘yicha ma'lumotlar hamda davlat tashkilotlarining
`
104
moliyaviy majburiyatlari keng jamoatchilikka oshkor qilinishi mumkin.
3.
Kadrlar malakasini oshirish.
Byudjet tashkilotlarida moliyaviy hisobotlarni yuritish va
qarzlarni boshqarish bo‘yicha malakali kadrlar yetishtirish juda muhimdir. O‘zbekistonda bu
borada kadrlarning doimiy ravishda o‘qitilishi va malakalarini oshirish choralari ko‘rilishi
kerak. Xalqaro tajriba asosida zamonaviy moliyaviy boshqaruv kurslari va dasturlarini tashkil
etish orqali kadrlarning bilim va ko‘nikmalarini oshirish mumkin.
4.
Moliyaviy intizomni kuchaytirish.
Davlat tashkilotlarida moliyaviy intizomni
kuchaytirish qarzlarni boshqarish va hisob-kitoblarni aniq va o‘z vaqtida amalga oshirish
uchun zarur. Bu borada moliyaviy nazorat organlari faoliyatini kuchaytirish va davlat
byudjetining oqilona boshqarilishini ta'minlash choralari ko‘rilishi lozim.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston byudjet tashkilotlarida debitor va kreditor qarzlarini
boshqarish tizimini takomillashtirish davlat mablag‘laridan samarali foydalanish va moliyaviy
barqarorlikni ta'minlash uchun zarurdir. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, hisob-kitoblarning
raqamlashtirilishi, shaffoflikni oshirish va malakali kadrlarni tayyorlash davlat tashkilotlari
moliyaviy boshqaruvini yuqori darajaga olib chiqishi mumkin. Shu bilan birga, moliyaviy
intizomning kuchaytirilishi ham byudjet mablag‘larining oqilona boshqarilishi uchun muhim
ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston ushbu yo‘nalishlarda amaliy qadamlar qo‘ysa, davlat
mablag‘laridan foydalanishda yangi darajaga erishadi.
