`
31
ЎЗБЕКИСТОНДА ОИЛАВИЙ ЗЎРАВОНЛИК ЖИНОЯТИНИНГ ИЖТИМОИЙ-
МАДАНИЙ, ИҚТИСОДИЙ ҲАМДА ПСИХОЛОГИК ОМИЛЛАРИ
Бобоқулов Хамид Махмадўстович
Тошкент давлат юридик университети мустақил изланувчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.14129706
Аннотация
Ушбу мақола оилавий зўравонликнинг сабабларини мураккаб ижтимоий,
маданий, иқтисодий ва психологик омилларнинг ўзаро боғлиқ тизимларини тадқиқ
қилади. Олималар ушбу зўравонлик узоқ илдизларга эга ижтимоий-маданий нормалар
ҳамда иқтисодий шарт-шароитларга боғлиқлигини айтиб, содда тушунтиришларнинг
етарли эмаслигини таъкидлайди. Ўзбекистон жамиятида патриархал қадриятлар ва
урф-одатлар ўрни мустаҳкам бўлиб, бу омиллар оилавий муносабатларда аёлларнинг
ўрнини белгилашда аҳамиятли роль ўйнайди. Камбағаллик ва иишсизлик каби
иқтисодий шароитлар эса иоилавий зўриқишларни кучайтириб, зўравонлик хавфини
кучайтиради. Агрессия ва руҳий саломатликка оид муаммолар каби психологик
омиллар ҳам зўравонликка олиб келиши мумкин.
Abstract
Criminological studies on domestic violence highlight the complex, multifaceted causes
rooted in interwoven social, cultural, economic, and psychological factors. Scholars argue that
domestic violence is a complex outcome of long-standing socio-cultural and economic
conditions, making simple explanations insufficient. In Uzbekistan, patriarchal norms and
cultural expectations place women in subservient roles within the family, reinforcing
gendered social roles and power dynamics. Economic stressors such as poverty and
unemployment also exacerbate family tensions, increasing the likelihood of violence.
Psychological factors, including aggression and mental health issues, often lead to impulsive
acts of violence.
Аннотация
Криминологические исследования показывают, что причины семейного насилия
сложны и многогранны, будучи результатом переплетения социальных, культурных,
экономических и психологических факторов. Учёные считают, что семейное насилие –
это результат долгосрочных социальных и культурных, а также экономических
условий, и его нельзя объяснить однозначно. В Узбекистане патриархальные нормы и
культурные ожидания ограничивают социальные роли женщин, усиливая иерархию в
семье. Экономические трудности, такие как бедность и безработица, также
способствуют усилению напряжённости в семье, увеличивая риск насилия.
Психологические факторы, включая агрессию и проблемы с психическим здоровьем,
часто приводят к импульсивным актам насилия.
Криминология соҳасидаги тадқиқотлар оилавий зўравонликни турли
жиҳатлардан ўрганиб, унинг мураккаб сабабларини кўрсатади. Бу кенг қамровли
ижтимоий-маданий омиллардан шаклланадиган ўзаро боғлиқ тизимларни ташкил
этади. Масалан, П. Шмарионнинг фикрича, Россия Фудурацияси мисолида оилавий
зўравонлик ҳолатларининг асосий омили спиртли ичимликларни суиистеъмол қилиш
билан боғлиқдир [1]. Унинг тадқиқотлари оиладаги жанжал ва зўравонликнинг
`
32
тахминан 85 фоизи ана шу омил таъсирида содир этилишини кўрсатади. АҚШлик
Д.Кинг ва бюошқа криминлогларга кўра оилавий зўравонлик узун занжирли ижтимоий
ва маданий, шунингдек иқтисодий ва бошқа мураккаб муҳит натижаси бўлиб, уни
соддалаштириб бўлмайди.[2] Бу фикрдан келиб чиққан ҳолда, зўравонлик омиллари
нафақат шахсий муносабатлар, балки кенгроқ ижтимоий омиллар билан ҳам боғлиқ
эканлиги аён бўлади.
Ижтимоий- маданий омиллар таъсири
Ўзбекистон жамиятида патриархал қадриятлар ва урф-одатлар ўрни мустаҳкам
бўлиб, бу омиллар оилавий муносабатларда аёлларнинг ўрнини белгилашда
аҳамиятли роль ўйнайди. Гарчи қонунлар аёл ва эркаклар тенглигини эътироф этса-да,
норасмий, бироқ, кучли таъсирга эга ижтимоий-маданий нормалар, оила ва эр-
хотинлик қадриятлари, бола парвариши, қариндошчилик, диний ва миллий маданий
тушунчалар каби кўплаб тизимлар жамиятда аёлнинг ижтимоий ролига нисбатан
чегаралар ва талаблар қўйяди. Айни чегаралар ва талабларни биз хатто суд амлаиёти
таҳлилида ҳам лчиқ кузатишимиз мумкин.
Масалан, 1–1414–2401/102–сонли жиноят иши ҳужжатларида кўринадики, эр
хотинидан овқатни ўз вақтида олиб келмагани, бунинг устига унинг талабига эътироз
қилгани сабабли, у хотинига оғир тан жароҳати етказади ва бу билан оилавий
зўравонлик жиноятини содир қилади. Гарчи бу ўринда мастлик аҳамиятга эга бўлса-да,
бошқа жиноят ишларини ҳам инобатга олинса (уларнинг аксариятида зўравон маст
ҳолатда эмас), мастлик билан тенг қаторда ижтимоий-маданий омиллар ҳам
зўравонликда муҳим ўрин тутугани ойдинлашади. Гап қадриятларнинг тўғридан-
тўғри таъсири эмас, уларнинг талқини ҳамда вазиятга радикал татбиқ этилиши
ҳакида.
Шунга кўра, аёлларнинг “мажбуриятлари” (овқатни эр айтган вақтда олиб
келиши, унинг талабларига сўзсиз бўйсуниши, “”гап қатйармаслиги) ва “ижтимоий
роллари” бўйича муайян тушунчалар мавжуд бўлиб, бундай муносабатлардаги
зўравонлик келиб чиқиш эҳтимоли ортиши мумкин. Уй хўжалигида аёлнинг фаолияти
ва хулқига нисбатан эркаклар томонидан назорат қилишга интилиш, ўз “ҳукмини
ўтказиш” билан боғлиқ зиддиятларни келтириб чиқаради.
Бундан ташқари, кўп ҳолларда, оилада қарор қабул қилиш ҳуқуқи аёл эмас, балки
эркак ва унинг қариндошлари томонидан амалга оширилади. Бундай вазиятлар суд
амалиётида қайд этилиб, у қонун билан белгиланмаган бўлса-да, оилавий зўравонлик
келиб чиқиш эҳтимоли юқори эканини кўрсатади. Масалан, 1-1816-2402/72-сонли
жиноят ишида эр ва онаси хотинига умумий фарзанди соғлиги бўйича врачга мурожаат
қилишни тақиқлайди, лекин хотини бунга қарамай бола учун врач чақиргани сабабли
унга енгил тан жароҳати етказади (бу маъмурий жавобгарликдан кейинги оилавий
зўравонлик). Шунга кўра, оила ва уй хўжалигида қарорлар қабул қилишда аёлларнинг
ижтимоий роллари оилавий зўравонлик сабабларини ўрганишда муҳим аҳамиятга эга
бўлиб, бу ролларни тушунмасдан оилавий зўравонли сабабларини тушуниш мушкул
бўлади.
Иқтисодий ва психолог омиллар
`
33
Иқтисодий омиллар, яъни молиявий етишмовчилик, ишсизлик ёки даромад
камлиги ҳам оилавий зўравонликнинг сабаблари сифатида кўрсатилади [3]. Бу эса бир
вақтнинг ўзида руҳий-психологик зўриқишларга ҳам олиб келиши мумкин. Ушбу икки
омил ўзаро боғлиқ бўлиб, оилавий зўравонлик келиб чиқишида муҳим омил деб
ҳисобланади. Жамиятда даромадлар камлиги ва ишсизлик психологик босимни
орттириб ва ўзаро низоларга олиб келади [4]. Бу босим баъзи ҳолларда зўравонликка
олиб келиши мумкин. Суд ҳужжатларида келтирилган бир қатор мисолларда
аниқланганидек, оилавий низоларнинг сабаблари кўп ҳолларда молиявий
муаммолардан келиб чиқади. Масалан, бир оилавий зўравонлик иши таҳлилига кўра,
бирга яшамайдиган оилада зўравонлик эртомонидан алимент тўлашга эътироздан
келиб чиқади, алимент тўлашни истамаслик, даромадлари камлиги учун алимент
тўлашни қасос ва пастга уриш деб ҳисоблаган эр, хотини яшаётган уйга бориб жанжал
кўтаради ва хотинига тан жароҳати етказади.
Психологик омиллар, жумладан, тушкунлик, агрессия ёки бошқа психологик
бузилишлар ҳам оилавий зўравонликнинг келиб чиқишига таъсир кўрсатади.
Зўравонлик жиноятининг кўп ҳолларда олдиндан режалаштирилмаганлиги, унинг
тўсатдан келиб чиқиши психологик омиллар таъсирида эканлигини кўрсатади [5].
Ўтказилган тадқиқотлар натижаларига кўра, суд ҳужжатларида кўрсатилган
жиноятларнинг 95 фоизи олдиндан режалаштирилмасдан содир этилганлиги,
жиноятга қадар зўравонлик аломатлари мавжуд бўлганлиги аён бўлади.
Ўзбекистондаги суд амалиёти ҳужжатлари оилавий зўравонликнинг сабаблари ва
унга олиб келувчи омилларни аниқлашда муҳим аҳамият касб этади. Айниқса, оилада
назорат ўрнатиш ва зўравонлик кўпроқ эркак томонидан амалга оширилиши
ҳолатлари қайд этилган. Суд амалиётини ўрганиш натижасида аён бўлдики, оилавий
муносабатлар давомида назорат ва ҳукмронликни сақлаб қолиш учун зўравонлик
содир этиш ҳолатлари мавжуд. Шу билан бирга, бундай ҳолатларнинг жуда кўп қисми
патриархал ижтимоий тузилмага бориб тақалади.
Ўзбекистон жамиятида оилавий зўравонлик муаммоси турли омиллардан келиб
чиқиб юзага келмоқда. Суд амалиёти ҳужжатлари асосида ўрганилган сабаблар ва
омиллар шунга ишора қиладики, оилада аёлларга нисбатан ҳукмронлик ўрнатиш,
иқтисодий ва психологик муаммоларнинг мавжудлиги, ижтимоий ва маданий
қадриятлар бу муаммонинг кучайишига сабаб бўлмоқда. Оилавий зўравонлик
ҳолатларининг олдини олиш учун нафақат қонунчилик асосида, балки ижтимоий
муносабатлар,
қадриятларга
тўғри
муносабатни
шакллантириш,
қонунлар
устуворлигини таъминлаш орқали ҳам самарали чоралар кўриш лозим.
References:
1.
Шмарион П.В. Насильственные преступления против жизни и здоровья,
совершаемые в семье в отношении несовершеннолетних: криминологический аспект
// Российский следователь. 2017. № 9.
2.
Donna J. King. Voices of Intimate Partner Homicide An Exploration of Coercive Control
and Lethality. Routledge. 2024.
`
34
3.
Ташмухамедова Д.Г. Каримова Д.М. Сафарова Н.Н. Ўзбекистонда оилаларнинг
ажрашиш омиллари ва динамикаси прогнозлари. Рисола. – Тошкент: “Yoshlar nashriyot
uyi”, 2019, Б. – 68.
4.
Sunitha, P. "Domestic violence and theories." International Journal of Research in
Economics and Social Sciences 6.12 (2016): 206-214.
5.
Ҳуқуқбузарликлар профилактикаси фаолияти психологияси: Дарслик / И.
Исмаилов, Ў.Х. Мухамедов, М. З. Зиёдуллаев, Ё. Фарфиев ва бошқ.; масъул муҳаррир Ш. Т.
Икрамов. – Т., 2015. – Б. 114
