SURXONDARYO VILOYATIDA MEVA ISHLAB CHIQARISH KO‘RSATKICHLARINI XO‘JALIKLAR TOIFALARI BO‘YICHA TAHLILI

`

113

SURXONDARYO VILOYATIDA MEVA ISHLAB CHIQARISH

KO‘RSATKICHLARINI XO‘JALIKLAR TOIFALARI BO‘YICHA TAHLILI

Majidova Dilnoza Bahromovna

Termiz davlat universiteti erkin tadqiqotchisi

E-mail: majidovad93@gmail.com

https://doi.org/10.5281/zenodo.14929891

Annotatsiya.

Ushbu tadqiqot Surхоndаryо vilоyаtidagi mеvа-sаbzаvоt yetishtirib

beruvchi qishloq xo‘jaligi korxonalarida narxning o‘sishi mаhsulоt ishlаb chiqаrish hаjmi
о‘sishigа ta’sirining o‘rtacha davomiyligini aniqlashdan iborat.

Аннотация.

Данное исследование заключается в определении средней

продолжительности влияния роста цен на увеличение объемов производства
продукции в сельскохозяйственных предприятиях, занимающихся выращиванием
фруктов и овощей в Сурхандарьинской области.

Annotation.

This study aims to determine the average duration of the impact of price

increases on the growth of production volumes in agricultural enterprises engaged in fruit and
vegetable cultivation in the Surkhandarya region.

Kalit so‘zlar:

avtoregressiya modeli, ishlab chiqarish samaradorligi, iqtisodiy holat,

ishlav chiqarish hajmi, narx

Ключевые слова:

авторегрессионная модель

,

эффективность производства,

экономическое состояние, объем производства, цена

Keywords:

autoregressive model, production efficiency, economic condition, production

volume, price.

2023-yilning yanvar-dekabr oylarida barcha toifadagi xo‘jaliklar tomonidan 180 300

tonna meva ishlab chiqarildi. Meva ishlab chiqarish ko‘rsatkichlarini xo‘jaliklar toifalari
bo‘yicha tahlil qilinganda, meva ishlab chiqarish umumiy hajmidan 57,6 foizi dehqon va
tomorqa xo‘jaliklari hissasiga, 39,3 foizi fermer xo‘jaliklariga, 3,1 foizi qishloq xo‘jaligi
faoliyatini amalga oshiruvchi tashkilotlar hissasiga to‘g‘ri kelishini ko‘rish mumkin. Eng kam
foiz qishloq xo‘jaligi korxonalariga mos kelganligi ko‘rinib turibdi va shuning uchun e’tiborni
qishloq xo‘jaligi faoliyatini amalga oshiruvchi tashkilotlarga qaratib, ular ustida foyda
keltiruvchi modellarni tuzishga qaror qildik.

Modеllar kеlajakda mеva-sabzavot mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini rеjalashtirish

orqali viloyat yalpi hududiy mahsulotning oshishiga еrishishda qo‘llanilishi mumkin. Ushbu
tadqiqot Surхоndаryо vilоyаtidagi mеvа-sаbzаvоt yetishtirib beruvchi qishloq xo‘jaligi
korxonalarida narxning o‘sishi mаhsulоt ishlаb chiqаrish hаjmi о‘sishigа ta’sirining o‘rtacha
davomiyligini aniqlashdan iborat va bu tadqiqotni amalga oshirish uchun 2009-2023-yilgacha
Surxondaryo viloyatida qishloq xo‘jaligi korxonalari tomonidan yetishtirilgan meva hajmi va
o‘sha paytlardan mos amaldagi narxlardan foydalanish maqsadga muvofiq (1-jadval).

1-jadval

№ Davr

Yetishtirilgan

meva hajmi

(tonna)

Mevaning

amaldagi

narxi (ming

so`m)

№ davr

Yetishtirilgan

meva hajmi

(tonna)

Mevaning

amaldagi narxi

(ming so`m)

`

114

1

2009

593

1088930

9

2017

1241

4224658

2

2010

549

1349362

10

2018

1557

6845793

3

2011

963

2896158

11

2019

2321

6878113

4

2012

952

2390966

12

2020

3651

6382005

5

2013

1153

3548049

13

2021

4453

7906894

6

2014

1064

4084023

14

2022

4592

9051176

7

2015

2320

5374267

15

2023

5089

9908790

8

2016

2194

3779490

16

2024

5680

10007892

Cheksiz sondagi lag o‘zgaruvchili dastlabki modelning parametrlarini hisoblash uchun

Koyk usulini qo‘llaymiz.

Tаhlillar Grеtl 2021а pаkеtidаn fоydаlаnib аmаlgа оshirildi.

Модель 1: МНК, использованы наблюдения 2010-2024 (T = 15)

Зависимая переменная: mevahajmi

Коэффициент

Ст. ошибка

t-

статистика

p-значение

const

−353,470

310,979

−1,137

0,2779

Narx

0,000258071 9,53394e-05

2,707

0,0191

**

Meva hajmi_1

0,649734

0,170228

3,817

0,0025

***

Среднее завис.

перемен

2518,600

Ст. откл. завис. перем

1719,626

Сумма кв. остатков

2873374

Ст. ошибка модели

489,3341

R-квадрат

0,930594

Исправ. R-квадрат

0,919026

F(2, 12)

80,44803

Р-значение (F)

1,12e-07

Лог. правдоподобие −112,5062

Крит. Акаике

231,0124

Крит. Шварца

233,1365

Крит. Хеннана-Куинна

230,9897

параметр rho

0,222058

h-статистика Дарбина

1,143822

𝑦

𝑡

= −353,47 + 0,000258071 ∙ 𝑥

𝑡

+ 0,649734 ∙ 𝑦

𝑡−1

+ 𝑣

𝑡

Narx bo‘yicha koeffitsient

0,000258071

bo`lib u 5 % ahamiyatlilik darajasida (

𝑝 = 0,191)

muhim. Bu shuni anglatadiki, narx oshishi meva hajmiga ijobiy ta`sir ko`rsatadi. Oldingi davr
meva hajmi bo`yicha koeffitsient

0,649734

va 1%lik ahamiyatlilik darajasida (

𝑝 = 0,0025)

muhim. Bu esa oldingi davr hajmi joriy davr hajmiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishini bildiradi. Model
93% holatlarda meva hajmini tushuntirib bera oladi. F

his

>

F

jad

bo‘lganligi sababli juda

muhimligini tasdiqlaydi. H-statistika bo‘yicha esa xatoliklar orasida avtokorrelyatsiya
yo‘qligini taxmin qilinadi.

Keyingi qadamda cheksiz sondagi lag o‘zgaruvchili dastlabki model parametrlari

hisoblanadi va model tuziladi. Modelning o‘rtacha lagi hisoblanadi.

`

115

Shunday qilib, narxlarning navbatdagi o‘sishi qancha vaqt oralig‘ida qishloq xo`jaligi

korxonalarining meva ishlab chiqarish hajmiga ta’sir ko‘rsatishi kelib chiqadi.

Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:

1.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi. https://stat.uz/uz/

2.

Ismagilov I.I, Kadichnikova Y.I. ,,Gretl muhitida maxsus ekonometrika modellari” O`quv

qo`llanma (Rus tilidan Yurayev B.E tarjimasi)109-112-b
3.

Xodiyev B.Y., Shodiyev T.Sh., Berkinov B.B. ,,Ekonometrika” o`quv qo`llanma.142-144-b