INTERNET TARMOGʻINING ISHLASH TAMOYILLAR

Farrux  Qodirov; Gulsanam  Ochilova

doi:10.71337/inlibrary.uz.zdift.75597

Авторы

Farrux Qodirov
Matematika va ta’limda axborot texnologiyasi kafedrasi mudiri, Ilmiy rahbar
Gulsanam Ochilova
Shahrisabz davlat pedagogika instituti matematika va informatika yo’nalishi 2-bosqich talabasi

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.zdift.75597

Ключевые слова:

Internet tarmog‘i .Tarmoq texnologiyalari. TCP IP protokollari. IP-manzil. Domen nomlari (DNS). Ma’lumot uzatish. Paketli uzatish. Marshrutizatsiya. Server va mijoz. Internet-provayder. Tarmoq xavfsizligi. Shifrlash texnologiyalari. Brendmauer (Firewall. Kiberxavfsizlik. Internet infrastrukturasі.

Аннотация

Ushbu maqolada internet tarmog‘ining ishlash tamoyillari, uning tarkibiy qismlari va ma’lumotlar uzatish mexanizmlari haqida batafsil ma’lumot beriladi. Internet infratuzilmasining asosiy elementlari – serverlar, provayderlar, IP-manzillar va domen tizimi (DNS) tushuntiriladi. Shuningdek, TCP/IP protokollari va paketli uzatish texnologiyasi asosida ma’lumotlar almashinuvi jarayoni yoritiladi. Maqolada internet xavfsizligi masalalariga ham e’tibor qaratilib, shifrlash, autentifikatsiya, himoya devorlari (firewall) va kiberxavfsizlik tahdidlariga qarshi kurash usullari ko‘rib chiqiladi. Oxirida esa internet texnologiyalarining rivojlanishi va istiqbollari haqida fikr yuritiladi. Ushbu maqola internet texnologiyalari bilan tanishmoqchi bo‘lgan talabalar, IT mutaxassislari va qiziquvchilar uchun foydali qo‘llanma bo‘lib xizmat qiladi

`

4

INTERNET TARMOGʻINING ISHLASH TAMOYILLAR

Qodirov Farrux Ergash o‘g‘li

Matematika va ta’limda axborot texnologiyasi kafedrasi mudiri, Ilmiy rahbar

Ochilova Gulsanam Ochilovna

Shahrisabz davlat pedagogika instituti matematika va informatika yo’nalishi

2-bosqich talabasi

https://doi.org/10.5281/zenodo.15118018

Annotatsiya:

Ushbu maqolada internet tarmog‘ining ishlash tamoyillari, uning tarkibiy

qismlari va ma’lumotlar uzatish mexanizmlari haqida batafsil ma’lumot beriladi. Internet
infratuzilmasining asosiy elementlari – serverlar, provayderlar, IP-manzillar va domen tizimi
(DNS) tushuntiriladi. Shuningdek, TCP/IP protokollari va paketli uzatish texnologiyasi asosida
ma’lumotlar almashinuvi jarayoni yoritiladi. Maqolada internet xavfsizligi masalalariga ham
e’tibor qaratilib, shifrlash, autentifikatsiya, himoya devorlari (firewall) va kiberxavfsizlik
tahdidlariga qarshi kurash usullari ko‘rib chiqiladi. Oxirida esa internet texnologiyalarining
rivojlanishi va istiqbollari haqida fikr yuritiladi. Ushbu maqola internet texnologiyalari bilan
tanishmoqchi bo‘lgan talabalar, IT mutaxassislari va qiziquvchilar uchun foydali qo‘llanma
bo‘lib xizmat qiladi

Kalit so‘zlar

:Internet tarmog‘i .Tarmoq texnologiyalari. TCP/IP protokollari. IP-manzil.

Domen nomlari (DNS). Ma’lumot uzatish. Paketli uzatish. Marshrutizatsiya. Server va mijoz.
Internet-provayder. Tarmoq xavfsizligi. Shifrlash texnologiyalari. Brendmauer (Firewall.
Kiberxavfsizlik. Internet infrastrukturasі.

Bugungi kunda internet hayotimizning ajralmas qismiga aylangan bo‘lib, axborot

almashinuvi, biznes, ta’lim, fan, texnologiya va ko‘plab sohalarning rivojlanishida muhim rol
o‘ynaydi. Dastlabki bosqichda faqat ilmiy va harbiy maqsadlarda foydalanilgan internet
hozirda butun dunyoni qamrab olgan global tarmoq sifatida shakllandi. Internetning asosiy
vazifasi – turli qurilmalar o‘rtasida ma’lumotlarni tezkor va samarali uzatishdir. Buning uchun
internet murakkab infratuzilmaga, maxsus protokollarga va xavfsizlik tizimlariga asoslangan.
Internet orqali foydalanuvchilar bir-birlari bilan muloqot qilish, katta hajmdagi ma’lumotlarni
saqlash va ulashish, shuningdek, masofaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatiga ega
bo‘ladilar. Ushbu maqolada internet tarmog‘ining ishlash tamoyillari, uning tarkibiy qismlari
va texnologik asoslari haqida batafsil ma’lumot beriladi. Maqola davomida internetning texnik
jihatlari, ma’lumot uzatish jarayoni, tarmoq xavfsizligi va kelajakdagi rivojlanish yo‘nalishlari
yoritiladi. Bu mavzu IT-mutaxassislari, talabalar hamda internet ishlash mexanizmlariga
qiziquvchilar uchun foydali bo‘lishi mumkin.

2. Internet tarmog‘ining asosiy tarkibiy qismlari
Internet murakkab va keng qamrovli infratuzilmaga ega bo‘lib, uning uzluksiz ishlashi

bir necha muhim tarkibiy qismlar tomonidan ta’minlanadi. Ushbu bo‘limda internet
tarmog‘ining asosiy elementlari – serverlar, mijoz qurilmalari, internet provayderlari, IP-
manzillar va domen tizimi (DNS) haqida batafsil ma’lumot beriladi. Internet infratuzilmasi

Internet o‘zaro bog‘langan tarmoqlardan iborat bo‘lib, ularning ishlashini turli

infratuzilma elementlari ta’minlaydi. Ushbu infratuzilmaning asosiy tarkibiy qismlari
quyidagilardir: Server va mijoz qurilmalari Server – internetda joylashgan ma’lumotlarni
saqlovchi va ulardan foydalanish imkonini beruvchi kompyuter yoki tizimdir. Masalan, veb-
serverlar veb-saytlarni saqlaydi va ularga foydalanuvchilar kirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.

`

5

Mijoz qurilmalari (client devices) – bu foydalanuvchilar internetga ulanadigan

kompyuterlar, smartfonlar, planshetlar va boshqa gadjetlardir. Mijoz qurilmalari serverlardan
ma’lumot so‘rab, ularni ko‘rish va ishlatish imkonini beradi.

Ma’lumot markazlari va internet provayderlari
Ma’lumot markazlari (Data Centers) – katta hajmdagi ma’lumotlarni saqlash va qayta

ishlash uchun mo‘ljallangan maxsus serverlar joylashgan infratuzilmalar hisoblanadi. Google,
Amazon, Microsoft kabi yirik kompaniyalar o‘z serverlarini ulkan ma’lumot markazlarida
saqlaydi. Internet provayderlari (ISP – Internet Service Provider) – foydalanuvchilarga
internet xizmatlarini taqdim etuvchi kompaniyalardir. Ular tarmoqlarni boshqaradi,
internetga ulanishni ta’minlaydi va ma’lumot almashinuvini yo‘lga qo‘yadi. IP-manzillar va
domen tizimi (DNS) .Internetda har bir qurilma o‘ziga xos identifikatsiya raqamiga – IP-
manzilga (Internet Protocol Address) ega. Bu manzil orqali ma’lumotlar kerakli manzilga
uzatiladi. IP-manzil turlari .IPv4 (Internet Protocol version 4) – eng keng tarqalgan IP-
manzillar tizimi bo‘lib, 32-bitli manzillarni o‘z ichiga oladi. Masalan: 192.168.1.1. IPv6
(Internet Protocol version 6) – IPv4 manzillari tugab borayotganligi sababli yaratilgan yangi
avlod IP-manzillar tizimi bo‘lib, 128-bitli adreslash tizimiga ega. Masalan:
2001:db8::ff00:42:8329. Domen nomlari tizimi (DNS – Domain Name System). Domen
nomlari tizimi internetdagi IP-manzillarni inson tushunishi oson bo‘lgan nomlarga aylantirish
uchun ishlatiladi. Masalan, www.google.com domen nomi aslida 142.250.182.78 IP-manzilga
bog‘langan. DNS foydalanuvchilarga murakkab IP-raqamlarni eslab qolish o‘rniga, oddiy va
esda qoladigan veb-manzillardan foydalanish imkonini beradi. Internet protokollari va
standartlari. Internet orqali ma’lumot almashinishi maxsus protokollar orqali amalga
oshiriladi. Quyida eng muhim protokollar keltirilgan:TCP/IP protokollari to‘plami TCP
(Transmission Control Protocol) – ma’lumotlarni uzatish va ulash jarayonini boshqaradigan
asosiy protokol. IP (Internet Protocol) – ma’lumotlarni kerakli manzilga yetkazish uchun
mas’ul bo‘lgan protokol. UDP (User Datagram Protocol) – tezkor, ammo kamroq ishonchli
ma’lumot uzatish protokoli. HTTP, HTTPS va boshqa muhim protokollar HTTP (HyperText
Transfer Protocol) – veb-sahifalarni yuklash uchun ishlatiladigan asosiy protokol. HTTPS
(HyperText Transfer Protocol Secure) – shifrlangan xavfsiz veb-almashinuvni ta’minlaydigan
protokol.

FTP (File Transfer Protocol) – fayllarni internet orqali uzatish uchun ishlatiladigan

protokol.

DNS (Domain Name System Protocol) – domen nomlarini IP-manzillarga bog‘lovchi

protokol. Internet tarmog‘ining uzluksiz ishlashi serverlar, mijoz qurilmalari, IP-manzillar,
domen tizimi va turli protokollarning uyg‘unligi natijasida amalga oshadi. Ushbu bo‘limda
internetning muhim tarkibiy qismlari va ularning ishlash tamoyillari yoritildi. Keyingi
bo‘limda internet orqali ma’lumotlarning qanday uzatilishi va yo‘naltirilishi haqida batafsil
ma’lumot beriladi.

Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:

1.

Кодиров, Ф. Э., and О. Д. Дониёров. "ЭФФЕКТИВНЫЕ МОДЕЛИ РАЗВИТИЯ

МЕДИЦИНСКОГО ОБСЛУЖИВАНИЯ НАСЕЛЕНИЯ КАШАКАДЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ."
Символ науки 7-2 (2022): 15-17.

`

6

2.

Zoxidov, J. B., F. E. Qodirov, and I. J. Bozorova. "QUARTUS II PROJECT CONCEPT AND ITS

OPPORTUNITIES AND PROBLEMS." АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ТЕХНИЧЕСКОГО И
ТЕХНОЛОГИЧЕСКОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ. 2019.
3.

Uzakov, Gulom, et al. "Simulation of a tubular pyrolysis reactor using comsol

multiphysics software." International Scientific and Practical Conference Digital and
Information Technologies in Economics and Management. Cham: Springer Nature
Switzerland, 2023.
4.

Қодиров, Ф. "ҲУДУДЛАРДА ТИББИЙ ХИЗМАТЛАРНИ ДАСТУРИЙ ПАКЕТЛАР

ЁРДАМИДА ЭЛЕКТРОН ТИББИЙ БАЗАСИНИ ЯРАТИШ." O’zbekiston Respublikasi Oliy Va
o’rta Maxsus ta’lim Vazirligi Namangan Muhandislik-Qurilish Instituti (2022).
5.

Qodirov, F. E., O. D. Doniyorov, and H. Shokirov Sh. "Basic concepts of information

security in information systems. Wide threats and their consequences." концепции
устойчивого развития науки в современных условиях (2021): 153-155.
6.

Bozorova, Irina Jumanazarovna, and Dilfuzaxon Mamasharipovna Karayeva. "Modern

programming technologies and their role." интеллектуальный капитал xxi века. 2020.
7.

Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "Hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda har bir

hududning о ‘ziga xos xususiyatlari." Scientific Journal of Actuarial Finance and Accounting
4.09 (2024): 178-183.
8.

Qodirov, Farrux, and Muxlisa Mavlonova. "O’ZBEKISTONDA ZIYORATGOH VA

QADAMJOLAR, TURIZM XIZMATLARINI JADAL RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI." YANGI
O‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM ISTIQBOLLARI 1.01 (2024).
9.

Qodirov, F., N. Sirojev, and S. Negmatova. "FEATURES OF THE ANDROID STUDIO

SOFTWARE PACKAGE." Академические исследования в современной науке 2.17 (2023):
130-146.
10.

Қодиров, Ф. Э., et al. "ДЛЯ ПРОВЕРКИ МОДЕЛЕЙ АДЕКВАТНОСТИ,

ЧУВСТВИТЕЛЬНОСТЬ И СОПРОТИВЛЕНИЯ." ИНТЕГРАЦИЯ НАУКИ, ОБЩЕСТВА,
ПРОИЗВОДСТВА И ПРОМЫШЛЕННОСТИ. 2019.11. Qodirov, F. E., D. A. Akbarova, and S. H.
Shokirov. "SOFTWARE FOR WORKING WITH COMPUTER GRAPHICS AND THEIR TASKS.
APPLICATION OF DIGITAL IMAGE PROCESSING FIELDS." (2021): 57-58.
11.

Jumanazarovna, Bozorova Irina, and Кodirov Farruh Ergash O'G'Li. "Principle of

electrocardiographic work and its role in modern medicine." Вопросы науки и образования
15 (99) (2020): 31-36.
12.

Kodirov, F. E., and J. E. Nematov. "BASIC TECHNOLOGY AND SERVICE

MANAGEMENTMULTISERVICE NETWORKS." Инновации в технологиях и образовании: сб.
ст. участников XII Между (2019): 214.
13.

Қодиров, Ф. Э., and Ж. Э. Нематов. "РАЗВИТИЕ ЛОКАЛЬНОЙ СЕТИ НА ОСНОВЕ

ТЕХНОЛОГИИ GPON." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XII
Между (2019): 288.
14.

Кодиров, Ф. Э., and М. У. Маматмурадова. "РАЗРАБОТКА ЦИФРОВОЙ ПРОГРАММЫ

ШИФРОВАНИЯ И ВНЕДРЕНИЕ В ПРАКТИКУ." Инновации в технологиях и образовании:
сб. ст. участников XII Между (2019): 275.

`

7

15.

Абдирасулов, Ж. У., and Ф. Э. Кодиров. "ЭФФЕКТИВНОСТЬ ANGULAR JS ДЛЯ

СОЗДАНИЯ

ДИНАМИЧЕСКИХ

ВЕБ-САЙТОВ

И

ОПТИМИЗАЦИИ

ИХ

ПРОИЗВОДИТЕЛЬНОСТИ." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников
XII Между (2019): 228.
16.

Qodirov, F. E., J. B. Zohidov, and H. I. Karamatova. "ADVANTAGES OF PROGRAMMING

LANGUAGES JAVASCRIPT, JAVA AND PYTHON." МОДЕЛИРОВАНИЕ И АНАЛИЗ СЛОЖНЫХ
ТЕХНИЧЕСКИХ И ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ СИСТЕМ. 2019.
17.

Qodirov, F. E., J. U. Abdirasulov, and J. E. Nematov. "FORMING GOVERNMENT AGENCY

WEBSITES WITH WORDPRESS CONTENT MANAGEMENT SYSTEM." Инновации в
технологиях и образовании: сб. ст. участников XII Между (2019): 219.
18.

Турдиев, У. К., and Ф. Э. Кодиров. "Задача Коши Для Одномерной Системы

Уравнений Типа Бюргерса Возникающей В Двухскоростной Гидродинамике."
Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XI Между (2018): 349.
19.

Qodirov, F. E. "Methodological aspects and importance of development of medical

services through econometric modeling and forecasting options." academy. uz/index. php/yo.

Библиографические ссылки

Кодиров, Ф. Э., and О. Д. Дониёров. "ЭФФЕКТИВНЫЕ МОДЕЛИ РАЗВИТИЯ МЕДИЦИНСКОГО ОБСЛУЖИВАНИЯ НАСЕЛЕНИЯ КАШАКАДЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ." Символ науки 7-2 (2022): 15-17.

Zoxidov, J. B., F. E. Qodirov, and I. J. Bozorova. "QUARTUS II PROJECT CONCEPT AND ITS OPPORTUNITIES AND PROBLEMS." АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ТЕХНИЧЕСКОГО И ТЕХНОЛОГИЧЕСКОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ. 2019.

Uzakov, Gulom, et al. "Simulation of a tubular pyrolysis reactor using comsol multiphysics software." International Scientific and Practical Conference Digital and Information Technologies in Economics and Management. Cham: Springer Nature Switzerland, 2023.

Қодиров, Ф. "ҲУДУДЛАРДА ТИББИЙ ХИЗМАТЛАРНИ ДАСТУРИЙ ПАКЕТЛАР ЁРДАМИДА ЭЛЕКТРОН ТИББИЙ БАЗАСИНИ ЯРАТИШ." O’zbekiston Respublikasi Oliy Va o’rta Maxsus ta’lim Vazirligi Namangan Muhandislik-Qurilish Instituti (2022).

Qodirov, F. E., O. D. Doniyorov, and H. Shokirov Sh. "Basic concepts of information security in information systems. Wide threats and their consequences." концепции устойчивого развития науки в современных условиях (2021): 153-155.

Bozorova, Irina Jumanazarovna, and Dilfuzaxon Mamasharipovna Karayeva. "Modern programming technologies and their role." интеллектуальный капитал xxi века. 2020.

Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "Hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda har bir hududning о ‘ziga xos xususiyatlari." Scientific Journal of Actuarial Finance and Accounting 4.09 (2024): 178-183.

Qodirov, Farrux, and Muxlisa Mavlonova. "O’ZBEKISTONDA ZIYORATGOH VA QADAMJOLAR, TURIZM XIZMATLARINI JADAL RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI." YANGI O‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM ISTIQBOLLARI 1.01 (2024).

Qodirov, F., N. Sirojev, and S. Negmatova. "FEATURES OF THE ANDROID STUDIO SOFTWARE PACKAGE." Академические исследования в современной науке 2.17 (2023): 130-146.

Қодиров, Ф. Э., et al. "ДЛЯ ПРОВЕРКИ МОДЕЛЕЙ АДЕКВАТНОСТИ, ЧУВСТВИТЕЛЬНОСТЬ И СОПРОТИВЛЕНИЯ." ИНТЕГРАЦИЯ НАУКИ, ОБЩЕСТВА, ПРОИЗВОДСТВА И ПРОМЫШЛЕННОСТИ. 2019.11. Qodirov, F. E., D. A. Akbarova, and S. H. Shokirov. "SOFTWARE FOR WORKING WITH COMPUTER GRAPHICS AND THEIR TASKS. APPLICATION OF DIGITAL IMAGE PROCESSING FIELDS." (2021): 57-58.

Jumanazarovna, Bozorova Irina, and Кodirov Farruh Ergash O'G'Li. "Principle of electrocardiographic work and its role in modern medicine." Вопросы науки и образования 15 (99) (2020): 31-36.

Kodirov, F. E., and J. E. Nematov. "BASIC TECHNOLOGY AND SERVICE MANAGEMENTMULTISERVICE NETWORKS." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XII Между (2019): 214.

Қодиров, Ф. Э., and Ж. Э. Нематов. "РАЗВИТИЕ ЛОКАЛЬНОЙ СЕТИ НА ОСНОВЕ ТЕХНОЛОГИИ GPON." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XII Между (2019): 288.

Кодиров, Ф. Э., and М. У. Маматмурадова. "РАЗРАБОТКА ЦИФРОВОЙ ПРОГРАММЫ ШИФРОВАНИЯ И ВНЕДРЕНИЕ В ПРАКТИКУ." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XII Между (2019): 275.

Абдирасулов, Ж. У., and Ф. Э. Кодиров. "ЭФФЕКТИВНОСТЬ ANGULAR JS ДЛЯ СОЗДАНИЯ ДИНАМИЧЕСКИХ ВЕБ-САЙТОВ И ОПТИМИЗАЦИИ ИХ ПРОИЗВОДИТЕЛЬНОСТИ." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XII Между (2019): 228.

Qodirov, F. E., J. B. Zohidov, and H. I. Karamatova. "ADVANTAGES OF PROGRAMMING LANGUAGES JAVASCRIPT, JAVA AND PYTHON." МОДЕЛИРОВАНИЕ И АНАЛИЗ СЛОЖНЫХ ТЕХНИЧЕСКИХ И ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ СИСТЕМ. 2019.

Qodirov, F. E., J. U. Abdirasulov, and J. E. Nematov. "FORMING GOVERNMENT AGENCY WEBSITES WITH WORDPRESS CONTENT MANAGEMENT SYSTEM." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XII Между (2019): 219.

Турдиев, У. К., and Ф. Э. Кодиров. "Задача Коши Для Одномерной Системы Уравнений Типа Бюргерса Возникающей В Двухскоростной Гидродинамике." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XI Между (2018): 349.

Qodirov, F. E. "Methodological aspects and importance of development of medical services through econometric modeling and forecasting options." academy. uz/index. php/yo.