`
7
SIYOSIY MATNLARNI TARJIMA QILISH USULLARI VA TARJIMA
JARAYONIDAGI MUAMMOLAR
Xakimova Charos Sirojiddinovna
Terdu talabasi
Gmail:hakimovacharos9@gmail.com
Phone number:(+998)941231406
https://doi.org/10.5281/zenodo.15354481
Аннотация:
В статье рассматриваются основные методы перевода политических
текстов, их практическое применение, а также языковые и культурные проблемы,
возникающие в процессе перевода. Анализируются стилистические и прагматические
особенности политического дискурса и документов, определяются основные задачи,
стоящие перед переводчиком. В статье также показаны преимущества и недостатки
методов литературной эквивалентности, адекватности и адаптации на основе анализа
политических переводов в разных языковых парах.
Ключевые слова:
политический перевод, адекватность, эквивалентность,
стилистика, прагматика, политический дискурс, стратегии перевода.
Annotation
: This article discusses the main methods of translating political texts, their
practical application, and the linguistic and cultural problems encountered in the translation
process. The specific stylistic and pragmatic features of political discourse and documents are
analyzed, and the main tasks facing the translator are identified. The article also shows the
advantages and disadvantages of the methods of literary equivalence, adequacy, and
adaptation through the analysis of political translations in different language pairs.
Keywords
: political translation, adequacy, equivalence, stylistics, pragmatics, political
discourse, translation strategies.
Annotatsiya
: Ushbu maqolada siyosiy matnlarni tarjima qilishning asosiy usullari,
ularning amaliy qo‘llanilishi hamda tarjima jarayonida duch kelinadigan lingvistik va madaniy
muammolar yoritilgan. Siyosiy nutq va hujjatlarning o‘ziga xos stilistik va pragmatik
xususiyatlari tahlil qilinadi, tarjimon oldida turgan asosiy vazifalar belgilab beriladi.
Shuningdek, maqolada turli til juftliklaridagi siyosiy tarjimalar tahlili orqali adabiy
ekvivalentlik, adekvatlik va moslashtirish (adaptatsiya) usullarining afzalliklari va
kamchiliklari ko‘rsatib o‘tiladi.
Kalit so‘zlar:
siyosiy tarjima, adekvatlik, ekvivalentlik, stilistika, pragmatika, siyosiy
diskurs, tarjima strategiyalari.
Kirish
Siyosiy matnlar — bu jamiyat siyosiy hayotini aks ettiruvchi, ko‘p hollarda xalqaro
aloqalarni tartibga soluvchi va jamoatchilik fikriga ta’sir ko‘rsatishga mo‘ljallangan hujjat va
nutqlardir.Siyosiy matnlar – bu hukumat, siyosiy partiyalar, xalqaro tashkilotlar va ommaviy
axborot vositalari tomonidan yaratiladigan, muayyan siyosiy maqsadlarni ko‘zlovchi
matnlardir. Ularni tarjima qilishda tilshunoslik, madaniyatshunoslik va siyosatshunoslik
bilimlari muhim rol o‘ynaydi. Tarjima jarayonida siyosiy kontekst, ideologik neytrallik va
madaniy moslikni saqlash asosiy talablardan hisoblanadi.Ular rasmiylik, stilistik aniqlik va
madaniy yuklama bilan ajralib turadi. Shu sababli siyosiy matnlarni tarjima qilish nafaqat
tilshunoslik, balki siyosatshunoslik, madaniyatshunoslik va psixologiya bilan chambarchas
bog‘liq bo‘lgan murakkab jarayondir.
`
8
Asosiy qism
Siyosiy matnlarning xususiyatlari
Siyosiy matnlar quyidagi xususiyatlarga ega:
Rasmiy-uslubiy xususiyatlar: siyosiy matnlar odatda rasmiy uslubda yoziladi, aniq
terminologiyaga ega bo‘ladi.
Ideologik yo‘nalish: bu turdagi matnlar muayyan mafkurani targ‘ib qilishi mumkin.
Pragmatik maqsad: siyosiy matnlar ko‘pincha auditoriyani muayyan fikrga jalb qilishga
qaratilgan bo‘ladi [1].
Tarjima usullari
Siyosiy matnlarni tarjima qilishda quyidagi asosiy usullardan foydalaniladi:
Adekvatsiyaga asoslangan tarjima: asl matnning semantik va stilistik xususiyatlarini
maksimal darajada saqlab qolishga qaratilgan [2].
Ekvivalent tarjima - bu ayni ma’noni boshqa til vositalari orqali ifodalashga qaratilgan,
ba’zida strukturaviy o‘zgarishlarga yo‘l qo‘yiladi [3].Bu usulda manba matndagi siyosiy
atamalar va iboralar ma'no jihatdan mos tarjima qilinadi. Bu usul informatsion aniqlikni
saqlashda foydalidir.
Moslashtirish (adaptatsiya): ma’lum bir madaniyat kontekstini hisobga olib, tarjima
qilingan matnni auditoriyaga yaqinlashtirish usuli [4].Ayrim hollarda siyosiy matnlar bevosita
tarjima qilinsa, noto‘g‘ri tushunishga sabab bo‘ladi. Shuning uchun ularni maqsadli
auditoriyaga moslashtirish talab etiladi.
Annotatsiyalash yoki qisqartirish: ba’zan siyosiy matnlarning to‘liq tarjimasi o‘rniga
ularning annotatsiyasi yoki mazmuniy bayoni keltiriladi.Murakkab siyosiy tushunchalar,
atamalar yoki metaforik ifodalar kengroq tushuntirish orqali tarjima qilinadi.
Tarjimon oldidagi muammolar
Tarjimonda yuzaga keladigan muammolar quyidagilardir:
Madaniy realiyalarni aks ettirishda qiyinchiliklar (masalan, o‘ziga xos siyosiy atamalar
yoki tarixiy tushunchalar) [5].
Terminologik aniqlikni saqlash zarurati.
Pragmatik maqsadni to‘g‘ri yetkazish.
Atamalarning muqobil yoki aniq ekvivalenti yo‘qligi
Ba'zi siyosiy tushunchalar (masalan, "filibuster", "gerrymandering") boshqa tillarda
bevosita muqobilga ega emas.
Ideologik neytrallikni saqlash qiyinligi.
Tarjimon o‘z qarashlarini matnga singdirib yuborishi xavfi mavjud.
Kontekstual noaniqlik:Siyosiy matnlar ko‘pincha tarixiy yoki madaniy kontekstga
bog‘liq bo‘ladi. Bu kontekstni bilmasdan amalga oshirilgan tarjima noto‘g‘ri talqinlarga olib
kelishi mumkin.
Cenzura va siyosiy bosim:Ayrim mamlakatlarda siyosiy matnlarni tarjima qilishda
senzura talablari mavjud bo‘lib, bu tarjimon erkinligini cheklaydi.
Sarlavha va shiorlarni tarjima qilishdagi ijodiy yondashuv:Siyosiy kampaniyalar,
bayonotlar yoki shiorlar tarjimasida badiiylik va maqsadga yo‘naltirilganlik muhimdir.
Misol uchun,
Inglizcha matn (original siyosiy bayonot):
`
9
Speaker: Barack Obama (Former U.S. President)
Speech: United Nations General Assembly, 2014 (excerpt)
> "We choose hope over fear. We see the future not as something out of our control, but
as something we can shape for the better through collective effort. No challenge poses a
greater threat to future generations than climate change."
O‘zbekchaga tarjimasi:
> Biz qo‘rquv o‘rniga umidni tanlaymiz. Kelajak biz nazorat qila olmaydigan kuch emas,
balki birgalikdagi harakatlar bilan yaxshilashimiz mumkin bo‘lgan imkoniyat sifatida
ko‘rinadi. Hech bir muammo iqlim o‘zgarishidek kelajak avlodlar uchun katta tahdid solmaydi.
Tahlil:
1. Bayonot uslubi: Nutq emotsional, motivatsion ohangda bo‘lib, xalqaro auditoriyani
birlashtirishga qaratilgan. Tarjimada shu ruh saqlanib qolishi kerak edi.
2. Kalit iboralar:
"hope over fear" – “qo‘rquv o‘rniga umid” – bu ibora emotsional yuklama bilan
keltirilgan va iloji boricha obrazli tarjima qilindi.
"collective effort" – “birgalikdagi harakatlar” – bu siyosiy diskursda keng ishlatiladigan
ifoda.
"poses a greater threat" – “katta tahdid soladi” – rasmiy tildagi ohangni to‘g‘ri ifodalaydi.
3. Kontekst muhimligi: Iqlim o‘zgarishi global siyosiy muammo sifatida ko‘rsatilgan va
uni tarjimada ham o‘sha darajada jiddiy ifodalash lozim edi
.Albatta, siyosiy matn tarjimasi murakkab jarayon bo‘lib, unda nafaqat til qoidalari, balki
kontekst, uslub va siyosiy mazmunning to‘g‘ri yetkazilishi ham muhimdir. Quyida bir inglizcha
siyosiy matnni o‘zbekchaga tarjima qilish orqali tarjima uslubi, muammolari va echimlari
tushuntiriladi:
Inglizcha matn:
> "The President emphasized the importance of international cooperation in addressing
global challenges such as climate change and terrorism. He called on world leaders to unite in
the face of these threats to ensure peace and stability."
O‘zbekchaga tarjimasi:
> Prezident iqlim o‘zgarishi va terrorizm kabi global muammolarni hal qilishda xalqaro
hamkorlikning muhimligini ta’kidladi. U tinchlik va barqarorlikni ta’minlash uchun dunyo
yetakchilarini ushbu tahdidlarga qarshi birlashishga chaqirdi.
Tahlil va tushuntirish:
1. Terminlar tarjimasi:
International cooperation – “xalqaro hamkorlik” sifatida tarjima qilindi. Bu atama
siyosiy matnlarda tez-tez uchraydi va mustahkam o‘rnatilgan termin hisoblanadi.
Global challenges – “global muammolar” deb tarjima qilindi, lekin ba’zi hollarda “jahon
miqyosidagi muammolar” deyish ham mumkin. Bu kontekstga bog‘liq.
2. Uslubiy moslik:
Matn rasmiy-uslubda yozilgan, shuning uchun tarjimada ham rasmiy uslub saqlab
qolindi. Oddiy yoki so‘zma-so‘z tarjima siyosiy matnlar uchun mos emas.
3. Kontekstni hisobga olish:
`
10
He called on world leaders... jumlasida “chaqirdi” fe’li ishlatildi. Bu fe’l siyosiy
bayonotlarda keng tarqalgan bo‘lib, "undadi", "taklif etdi" kabi variantlar ham kontekstga
qarab tanlanadi.
4. Semantik moslik:
Ensure peace and stability – “tinchlik va barqarorlikni ta’minlash” deb to‘g‘ri semantik
mos tarjima qilindi. Bu ibora ko‘p ishlatiladigan siyosiy birikma hisoblanadi.
Xulosa
Siyosiy matnlarni tarjima qilish yuqori malaka, lingvistik va madaniy bilim, shuningdek,
siyosiy kontekstni chuqur tushunishni talab etadi. Har bir tarjima usuli o‘ziga xos afzallik va
kamchiliklarga ega bo‘lib, tarjimon matnning mazmuni, vazifasi va auditoriyasini hisobga olib
tanlov qilishi lozim.Siyosiy matnlarni tarjima qilish – bu faqat tilshunoslik emas, balki
ijtimoiy-siyosiy ong va mas'uliyatni talab qiluvchi murakkab jarayondir. Tarjimon siyosiy
neytrallikni saqlagan holda, matn mazmunini aniq, tushunarli va madaniy mos shaklda
yetkazishi kerak.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Chilton, P. (2004). Analyzing Political Discourse: Theory and Practice. Routledge.
2.
Nida, E.A., & Taber, C.R. (1969). The Theory and Practice of Translation. Brill Archive.
3.
Baker, M. (1992). In Other Words: A Coursebook on Translation. Routledge.
4.
Venuti, L. (1995). The Translator’s Invisibility: A History of Translation. Routledge.
5.
Hatim, B., & Mason, I. (1997). The Translator as Communicator. Routledge.
