`
81
AVTOMOBIL YO‘LLARINI RIVOJLANTIRISH MAQSADLI JAMG‘ARMASI
FAOLIYATINI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI
Suvanqulov Shohzod Ikromjon o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasining Tinglovchisi
E-mail: shahzod19982701@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15447795
Annotatsiya:
Ushbu tezisda O‘zbekiston Respublikasida avtomobil yo‘llari
infratuzilmasini rivojlantirishda muhim o‘rin tutuvchi Avtomobil yo‘llarini rivojlantirish
maqsadli jamg‘armasi faoliyatining hozirgi holati, muammolari va takomillashtirish yo‘llari
tahlil qilingan. Statistik ma’lumotlar asosida jamg‘armaning moliyaviy salohiyati, mavjud
infratuzilmaning texnik holati va boshqaruv mexanizmlariga baho berilgan. Raqamlashtirish,
davlat-xususiy sheriklik, resurslarni adolatli taqsimlash va korrupsiyaning oldini olish kabi
samarali choralar orqali jamg‘arma faoliyatini takomillashtirish bo‘yicha aniq takliflar ilgari
surilgan. Mazkur tadqiqot avtomobil yo‘llarining barqaror rivojlanishiga hissa qo‘shishni
maqsad qiladi.
Kalit so‘zlar
: avtomobil yo‘llari, rivojlantirish jamg‘armasi, infratuzilma,
moliyalashtirish, davlat-xususiy sheriklik, raqamlashtirish, monitoring, transport siyosati, yo‘l
qurilishi.
Transport infratuzilmasi har qanday mamlakat iqtisodiyotining harakatlantiruvchi
kuchlaridan biri hisoblanadi. Xususan, avtomobil yo‘llari tarmog‘i nafaqat hududiy bog‘liqlikni
ta’minlaydi, balki ishlab chiqarish, savdo, turizm va aholi harakatchanligiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Shu boisdan O‘zbekiston Respublikasida yo‘l infratuzilmasini rivojlantirish ustuvor
yo‘nalish sifatida belgilangan. Ushbu jarayonda Avtomobil yo‘llarini rivojlantirish maqsadli
jamg‘armasi (AYRMJ) asosiy moliyaviy institut sifatida ishtirok etadi. Mazkur maqolada
AYRMJ faoliyatining mavjud holati tahlil qilinadi va uni takomillashtirish bo‘yicha aniq
takliflar ilgari suriladi.
Ilmiy va amaliy manbalarda avtomobil yo‘llari infratuzilmasi, moliyalashtirish
mexanizmlari va davlat-xususiy sheriklik asosidagi loyihalar keng o‘rganilgan. Quyidagi asosiy
adabiyotlar tahlil qilindi:
2024-yilda O‘zbekiston bo‘yicha avtomobil yo‘llarining umumiy uzunligi 184 000 km
dan oshgan.
Ularning 42% qismi qoniqarsiz yoki yaroqsiz holatda, kapital ta’mirga muhtoj.
AYRMJ tomonidan 2023-yilda yo‘l infratuzilmasiga 7,2 trln so‘m mablag‘ yo‘naltirilgan,
bu 2022-yilga nisbatan 18% ko‘p.
Aniqlangan muammolar
:
Mahalliy yo‘llarga yetarlicha e’tibor qaratilmayapti (ajratilgan mablag‘larning 30–
35%).
Monitoring va audit tizimlari yetarli darajada ishlamaydi.
Qurilish ishlari tenderlari shaffof emas, korrupsiya xavfi mavjud.
Ilg‘or texnologiyalardan foydalanish darajasi past.
Xulosa va takliflar
O‘zbekiston Respublikasi avtomobil yo‘llari infratuzilmasini rivojlantirishda muhim
moliyaviy institut sifatida faoliyat yuritayotgan Avtomobil yo‘llarini rivojlantirish maqsadli
`
82
jamg‘armasining bugungi kundagi holati shuni ko‘rsatmoqdaki, mavjud moliyaviy va tashkiliy
mexanizmlar zamonaviy talab va ehtiyojlarga to‘liq javob bermaydi. Tahlil natijalariga ko‘ra,
jamg‘armaning ayrim funksional yo‘nalishlarida tizimli muammolar mavjud: moliyaviy
manbalar cheklangan, investitsiya jalb qilish imkoniyatlari yetarli darajada ishlatilmayapti,
hududiy tenglik tamoyili to‘liq ta’minlanmagan, shuningdek, monitoring va nazorat
mexanizmlarining samarasizligi kuzatilmoqda.
Shu bilan birga, avtomobil yo‘llari infratuzilmasini barqaror rivojlantirish uchun
raqamlashtirish, davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish, innovatsion texnologiyalarni joriy
etish hamda kadrlar salohiyatini oshirish kabi ustuvor yo‘nalishlarni kuchaytirish zarurligi
aniqlangan.
Takliflar
Moliyaviy barqarorlikni ta'minlash uchun yangi manbalarni shakllantirish zarur
.
Bunga
yo‘l yig‘imlarini optimallashtirish, xalqaro moliyaviy institutlar grantlari va infratuzilmaga
mo‘ljallangan obligatsiyalar chiqarish orqali erishish mumkin.
Raqamli texnologiyalar asosida boshqaruvni takomillashtirish lozim. Xususan, avtomobil
yo‘llarining texnik holatini doimiy monitoring qilish uchun GIS (Geoaxborot tizimlari), sun’iy
intellekt va dron texnologiyalarini joriy etish tavsiya etiladi.
Hududlar bo‘yicha resurslar taqsimotini adolatli tashkil etish. Chekka va qishloq
hududlaridagi yo‘l infratuzilmasiga ko‘proq e’tibor qaratish orqali iqtisodiy va ijtimoiy
tenglikka erishish mumkin.
Sifat nazorati va shaffoflikni kuchaytirish uchun mustaqil audit tizimlari joriy etilishi
lozim. Bu jamg‘arma mablag‘larining maqsadli va samarali sarflanishini kafolatlaydi.
Davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarini kengaytirish. Investorlarga soliq imtiyozlari,
yengilliklar, kafolatlangan daromad tizimlari orqali avtomobil yo‘llari sohasiga xususiy
kapitalni faol jalb etish mumkin.
Soha mutaxassislarining malakasini oshirish uchun maxsus ta’lim dasturlari, xalqaro
tajriba almashinuvi va zamonaviy texnologiyalar bo‘yicha seminarlar tashkil etish muhim
ahamiyatga ega.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2020).
Avtomobil yo‘llarini rivojlantirish
strategiyasi to‘g‘risida
2.
World Bank. (2021).
Transport infrastructure development and asset management in
developing countries: Best practices and lessons learned
3.
O‘zbekiston Respublikasi Transport vazirligi. (2024).
2023–2024-yillardagi avtomobil
yo‘llari qurilishi va ta’mirlash ishlari bo‘yicha statistika hisobotlari
4.
Gazeta.uz. (2023, 29-dekabr).
Og‘ir yuk mashinalariga yo‘l yig‘imi joriy etildi
.
https://www.gazeta.uz/oz/2023/12/29/trucks/
5.
Stat.uz. (2024).
Jismoniy shaxslarga tegishli yuk avtomobillari soni qancha?
O‘zbekiston
`
83
6.
UZA. (2024).
Bir yilda yurtimizda qancha avtomobil ishlab chiqarildi?
O‘zbekiston Milliy
