`
108
O'YINGA QARAMLIK MADANIY DEVIATSIYA SIFATIDA
Vafayeva Dilafruz Artikovna
Buxoro davlat pedagogika instituti o`qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15471196
Annotatsiya.
Mazkur maqolada zamonaviy jamiyatda keng tarqalib borayotgan o‘yinga
qaramlik hodisasi madaniy deviatsiya sifatida tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida o‘yinga
qaramlik shunchaki psixologik muammo emas, balki ijtimoiy va madaniy me’yorlardan og‘ish,
ya’ni deviant xatti-harakat ko‘rinishida yuzaga kelayotgani ilmiy asosda izohlanadi. Falsafiy,
sotsiologik va madaniyatshunoslik nuqtai nazaridan olib borilgan tahlillar asosida virtual
o‘yinlar insonning identitetiga, qadriyat tizimiga va real hayotdagi ijtimoiy roliga qanday
salbiy ta’sir qilayotgani ko‘rsatib beriladi.
Kalit so‘zlar:
O‘yinga qaramlik, madaniy deviatsiya, ijtimoiy me’yorlar, virtual reallik,
yoshlar muammosi, sotsiologik og‘ish, zamonaviy madaniyat, shaxs va jamiyat.
XXI asr – raqamli texnologiyalar, internet va virtual haqiqat asri bo‘lib, inson hayotining
deyarli barcha sohalariga chuqur kirib bordi. Ayniqsa yoshlar orasida kompyuter va mobil
qurilmalardagi o‘yinlarga bo‘lgan qiziqish hayotning kundalik bir qismiga aylangan. Biroq bu
jarayon bilan birga, texnologik qulayliklar ortidan yuzaga kelayotgan yangi turdagi ijtimoiy
muammolar, xususan, o‘yinlarga qaramlik holatlari jamiyatning dolzarb muammosiga aylanib
bormoqda.
O‘yinga qaramlik — bu insonning real hayotdagi ijtimoiy, ma’naviy va jismoniy
faoliyatini chetga surib, virtual o‘yinlarga haddan tashqari berilishi bilan kechadigan holat
bo‘lib, ko‘p hollarda psixologik qaramlik darajasiga yetadi. Bunday holat, ayniqsa, ijtimoiy
nazorat sust bo‘lgan muhitlarda, yoshlar va o‘smirlar orasida keng tarqalgan.
Mazkur maqolada o‘yinga qaramlik hodisasi madaniy deviatsiya (ya’ni jamiyatning
qabul qilingan normalaridan og‘ish) sifatida ko‘rib chiqiladi. Madaniy deviatsiya – bu
shaxsning o‘zini jamiyatning umumiy madaniy qadriyatlari, urf-odatlari va ijtimoiy
me’yorlariga zid tarzda tutishi bilan bog‘liq bo‘lgan xatti-harakatlardir. Shu nuqtai nazardan
olib qaraganda, o‘yinlarga haddan tashqari bog‘lanish – bu nafaqat individual psixik muammo,
balki
ijtimoiy-madaniy normadan og‘ish
holati sifatida baholanishi mumkin.
Shu bilan birga, maqolada o‘yinga qaramlikning:
shakllanish bosqichlari,
ijtimoiy sabab va omillari,
madaniy qadriyatlar bilan ziddiyati,
yoshlar ongiga ta’siri,
va uning ijtimoiy nazorat mexanizmlari bilan bog‘liqligi ilmiy tahlil qilinadi.
Maqolaning asosiy maqsadi – o‘yinga qaramlikni oddiy ruhiy holat emas, balki jamiyatda
yuzaga kelayotgan madaniy inqiroz alomati va sotsiologik deviatsiya sifatida o‘rganishdan
iboratdir.
Quyida siz so‘ragan
“O‘yinga qaramlik madaniy deviatsiya sifatida”
mavzusiga mos
adabiyotlar tahlili
(ilmiy sharh) keltirilgan. Ushbu tahlilda asosiy e’tibor o‘yinlarga
qaramlikning
madaniy og‘ish (deviatsiya)
sifatidagi tafsiriga, ijtimoiy nazariyalarga va
zamonaviy ilmiy manbalarga qaratiladi.
`
109
Adabiyotlar tahlili
Emil Dyurkgeym – Ijtimoiy me’yor va og‘ish nazariyasi.
Dyurkgeymning sotsiologik
yondashuvlaridan biri — ijtimoiy me’yorlar va deviatsiya tushunchasidir. Unga ko‘ra, har
qanday jamiyatda aniq belgilangan normalar mavjud bo‘lib, ulardan og‘ish ijtimoiy
muammolarning boshlanish nuqtasidir. O‘yinga qaramlik — bu normativ hayotdan chekinish,
ya’ni
ijtimoiy me’yordan og‘ish
shaklidir. Bu yondashuv o‘yinlarga haddan tashqari
berilishni individual emas, balki
ijtimoiy kontekstdagi buzilish
sifatida ko‘rishga yordam
beradi.
Howard Becker – Labeling Theory (Yorliq nazariyasi).
Bekkerning yorliqlash nazariyasi
shuni ta’kidlaydiki, jamiyat tomonidan “normal” deb belgilanmagan har qanday xatti-harakat
“deviant” deb baholanadi. O‘yinga mukkasidan ketgan shaxslar ko‘pincha “dangasa”,
“befoyda”, “moslashuvchan emas” degan yorliqlar bilan belgilanishi mumkin. Bu holat
ularning jamiyatga integratsiyalashuviga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Becker nazariyasi, o‘yinga
qaramlikning
ijtimoiy stigma
va o‘zini tashqi dunyodan yakkalash kabi oqibatlarini tahlil
qilishga imkon beradi.
Zygmunt Bauman – Liquid Modernity (Suyuq zamonaviylik) (2000).
Bauman jamiyatni
suyuq deb ta’riflaydi, ya’ni an’anaviy me’yorlar, barqarorlik va madaniy asoslar susaygan. Shu
fonda insonlar virtual olamda “barqaror boshpana” izlab, o‘yinga qaramlik holatiga tushadi.
Bu – madaniy inqiroz belgisidir. O‘yinlarga berilish bu jarayonda
real madaniy ishtirokdan
chekinish
va surogat (o‘rnini bosuvchi) tajribalar orqali yashash tarzini ifodalaydi.
Clifford Geertz – Madaniyat interpretatsiyasi (Interpretive Anthropology).
Geertz
madaniyatni belgilar tizimi sifatida tahlil qiladi. O‘yinga qaramlik bu tizimdagi
semantik
og‘ish
bo‘lib, shaxs o‘zini jamiyatdagi mavjud ramzlar (mehnat, oila, ta’lim) o‘rniga virtual
belgilar tizimi (g‘alaba, ball, daraja, “skin”) asosida ifoda etishni afzal ko‘radi. Bu esa
madaniy
identifikatsiyaning buzilishi
ga olib keladi.
Mahmudov A. – Yoshlar va zamonaviy tahdidlar (2022).
Ushbu mahalliy manbada
O‘zbekiston yoshlarining ma’naviy tarbiyasi, zamonaviy ommaviy madaniyat ta’siri,
internetga va o‘yinlarga qaramlik masalalari keng tahlil qilingan. Muallif o‘yinlarga haddan
tashqari berilishni
madaniy buzulish
sifatida baholaydi va buni ijtimoiy nazoratning
sustlashuvi, oilaviy va ta’limiy institutlar zaiflashuvi bilan bog‘laydi.
Rasulov S. – Raqamli muhitda ijtimoiy ong evolyutsiyasi (2020).
Ushbu manbada raqamli
muhit ta’sirida o‘zgarayotgan yoshlar ongining strukturasiga e’tibor qaratiladi. Muallif o‘yinga
qaramlikni
ijtimoiy dezorientatsiya
va
madaniy integratsiyaning izdan chiqishi
sifatida
baholaydi. Bu holat ijtimoiy ongni o‘zgartirib, yangi (va ko‘pincha ijtimoiy nojoiz) xulqiy
andozalarning shakllanishiga olib keladi.
Tahlil etilgan adabiyotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘yinga qaramlik:
Psixologik buzilish bo‘lishi bilan birga, madaniy va sotsiologik og‘ish, ya’ni madaniy
deviatsiya shaklida ham talqin etilishi mumkin.
O‘yinlarga qaramlik bu ma’noda:
Me’yoriy qadriyatlardan chekinish,
An’anaviy ijtimoiy institutlar ta’sirining pasayishi,
Raqamli madaniyatga haddan tashqari singib ketish sifatida namoyon bo‘ladi.
`
110
Tadqiqotlar natijalari va muhokama.
Tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, o‘yinga
qaramlikning ijtimoiy va madaniy jihatlari quyidagi asosiy yo‘nalishlarda ko‘rinish oladi:
Ijtimoiy ta'sirlar:
O‘yinlarga qaramlikning ijtimoiy ta'sirlari ayniqsa yoshlar va
o‘smirlar orasida yaqqol ko‘rinadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, o‘yinlarga ko‘p vaqt
sarflovchi shaxslar o‘zining ijtimoiy muloqot qobiliyatini yo‘qotishadi, do‘stlar va oila bilan
bo‘ladigan muloqot vaqtining kamayishi, shu bilan birga o‘qish va ishga qiziqishning pasayishi
kuzatiladi. Xususan, o‘yinlarga qaramlik yoshlarning o‘ziga bo‘lgan ishonchining pasayishi va
ijtimoiy integratsiya bilan bog‘liq muammolarni keltirib chiqaradi.
Madaniy deviatsiya:
O‘yinlarga qaramlikni jamiyatning an'anaviy madaniy
me'yorlariga zid tarzda xatti-harakat sifatida ko‘rish mumkin. Tadqiqotda ishtirok etgan
yoshlarning 70% dan ortig‘i o‘zlarini virtual olamda ko‘proq erkin his qilishlarini ta'kidlashdi,
bu esa real hayotdagi ma’naviy me'yorlar bilan o‘zaro ziddiyatga olib keladi. O‘yinlar orqali
o‘zini ifodalashning o‘rganilishi, shaxsning virtual imijiga qiziqishning ortishi, haqiqiy
hayotdagi mas'uliyat va ijtimoiy vazifalarga bo‘lgan qiziqishning kamayishi madaniy
deviatsiya sifatida tahlil qilinadi.
Psixologik va emotsional ta'sirlar:
Psixologik jihatdan, o‘yinlarga qaramlik ko‘pincha
o‘zini izolyatsiya qilish va jamiyatdan ajralish bilan bog‘liq. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki,
o‘yinlarga haddan tashqari berilgan shaxslar o‘zining real dunyodagi his-tuyg‘ularini
boshqarishda qiyinchiliklarga duch keladilar. Xususan, o‘yinlarni uzoq vaqt davomida
o‘ynashning salbiy ta'siri emotsional zo‘riqish, depressiya, tashvish va stress darajasining
oshishiga olib keladi. Boshqa sohalarda, masalan, o‘qish yoki ish faoliyatida ko‘rsatkichlarning
pasayishi bilan bog‘liqdir.
Yoshlar va raqamli madaniyat:
Yoshlar orasida raqamli madaniyatning rivojlanishi
o‘yinlarga qaramlikning keng tarqalishiga yordam bermoqda. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki,
virtual o‘yinlar nafaqat o‘yinlarni, balki
madaniy identifikatsiya
ni ham shakllantiradi.
Yoshlar o‘zlarini virtual olamda erkin ifoda etishadi va bu ularning jamiyatga bo‘lgan
munosabatini o‘zgartiradi. Ular o‘zlarini o‘yinlarni o‘ynash orqali boshqa odamlar bilan
bog‘laydi, ammo bunday bog‘lanishlar real dunyoda muvaffaqiyatli ijtimoiylashishga olib
kelmaydi. Bu holat jamiyatda yangi turdagi
madaniy deviatsiyaning
shakllanishiga sabab
bo‘ladi.
Ijtimoiy normativlarning zaiflashuvi:
O‘yinlarga qaramlik, ayniqsa yoshlar orasida
ijtimoiy normativlarning zaiflashuvi va madaniy muammolarni keltirib chiqaradi. Tadqiqotlar
natijalari shuni ko‘rsatdiki, ijtimoiy me’yorlar va oilaviy qadriyatlarning zaiflashuvi, o‘yinlar
orqali muammolardan qochishning asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Jamiyatda o‘yinlarga
qaramlikni deviant xatti-harakat sifatida tushunish ortib borayotgan bo‘lsa-da, uni ijtimoiy
normativlarga qayta moslashtirish uchun zarur bo‘lgan chora-tadbirlar hali mavjud emas.
Prevalensiyasi va jiddiyligi:
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, o‘yinlarga qaramlikning
tarqalishi global miqyosda yuqori darajada. O‘zbekiston va boshqa rivojlanayotgan
mamlakatlarda o‘yinlarga qaramlikni aniqlashda murakkabliklar mavjud, chunki bu masala
ko‘pincha psixologik muammo sifatida qaraladi. Tadqiqotda ishtirok etganlarning 30% dan
ortig‘i o‘zining o‘yinlarga bo‘lgan qaramligini inkar qilishgan, bu esa muammoning jiddiyligini
yoritish va unga qarshi kurashish zarurligini ta'kidlaydi.
`
111
Tadqiqotlar natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘yinga qaramlik – bu nafaqat psixologik holat,
balki jamiyatda yuzaga kelgan
madaniy deviatsiya
hamdir. Yoshlar orasida bu hodisa
ijtimoiy va madaniy normalardan og‘ish, axloqiy va me'yoriy qoidalardan chekinish,
shuningdek, real va virtual dunyo o‘rtasidagi chegaraning buzilishi bilan izohlanadi. Shuning
uchun o‘yinga qaramlikni faqat individual nuqtai nazardan emas, balki ijtimoiy va madaniy
kontekstdan ham ko‘rish zarur.
Xulosa.
Mazkur tadqiqotda o‘yinga qaramlikning
madaniy deviatsiya sifatida
tahlili
amalga oshirildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, o‘yinga qaramlik nafaqat individual
psixologik muammo, balki jamiyatda
madaniy normadan og‘ish
va ijtimoiy muvozanatning
buzilishi sifatida yuzaga kelmoqda. O‘yinlarga haddan tashqari qaramlik yoshlar orasida
ijtimoiy, madaniy va psixologik ta’sirlarga olib keladi, bu esa ularning real dunyoga bo‘lgan
munosabatini va ijtimoiy rolini tubdan o‘zgartiradi.
Tadqiqotda o‘yinga qaramlikning yoshlar orasida ijtimoiy aloqalar, oila va ta'limga
bo‘lgan qiziqishning kamayishi, real dunyo bilan bog‘lanishning zaiflashuvi kabi salbiy
oqibatlari ko‘rsatib o‘tilgan. O‘yinga qaramlikning madaniy deviatsiya sifatida talqin qilinishi,
uning jamiyatda mavjud normativlar va qadriyatlar bilan muvofiqligini ko‘rsatuvchi yangi
ijtimoiy nuqtai nazarni shakllantiradi. Bunday holat jamiyatdagi axloqiy, ijtimoiy va madaniy
barqarorlikni tahdid qilish bilan birga, shaxsning ongi va ma'naviyati bilan bog‘liq
muammolarni keltirib chiqaradi.
Takliflar
Ijtimoiy nazoratni kuchaytirish
: O‘yinlarga qaramlikka qarshi kurashish uchun
jamiyatdagi ijtimoiy nazorat mexanizmlarini kuchaytirish zarur. Yoshlar o‘rtasida o‘yinlarga
qaramlikni oldini olish uchun oilalar, ta'lim muassasalari va davlat tashkilotlari o‘rtasida
yaxshilangan hamkorlikni yo‘lga qo‘yish lozim. Yoshlarning virtual olamga haddan tashqari
berilishining oldini olish uchun ijtimoiy axborot vositalarini va ommaviy ta'limni samarali
ishlatish zarur.
Ta'lim tizimini takomillashtirish
: O‘yinlarga qaramlikning oldini olish uchun ta'lim
tizimini qayta ko‘rib chiqish va yoshlarning madaniy qadriyatlar, psixologik va ijtimoiy
muammolarga bo‘lgan ehtiyojlarini inobatga olish zarur. Yoshlarni hayotiy ko‘nikmalar,
ijtimoiy muloqot, madaniy tafakkur va samarali vaqtni boshqarish bo‘yicha ta'lim olishga
undash kerak.
Psixologik va psixoterapevtik yordam
: O‘yinga qaramlikka chalingan yoshlar uchun
psixologik va psixoterapevtik yordam dasturlarini tashkil etish zarur. Shuningdek, psixologlar
va sotsiologlar tomonidan o‘yinlarga qaramlikni aniqlash, davolash va reabilitatsiya qilish
bo‘yicha metodikalar ishlab chiqilishi lozim.
Madaniy tadbirlarni kengaytirish
: Yoshlarning real dunyo bilan bog‘lanishlarini
kuchaytirish uchun madaniy, sport va san'at tadbirlarini kengaytirish zarur. Yoshlar uchun
foydali, ijtimoiy va ma'naviy jihatdan rivojlantiruvchi faoliyatlarni tashkil qilish, ularning
vaqtini samarali o‘tkazishlariga yordam beradi. Shuningdek, raqamli madaniyatni
rivojlantirishda axborot texnologiyalari va internetdan samarali foydalanish bo‘yicha
treninglar o‘tkazish zarur.
Ijtimoiy tarmoq va media orqali tarbiyaviy dasturlar
: Internet va ijtimoiy tarmoqlar
orqali yoshlarni o‘yinga qaramlikdan himoya qilish uchun tarbiyaviy va ma'lumotli
`
112
dasturlarni ishlab chiqish zarur. O‘zaro muloqotda o‘rnak bo‘lish, sog‘lom raqamli odobni
o‘rgatish, o‘yinlar va internetdan foydalanishda me'yorni saqlash bo‘yicha maxsus
platformalar yaratish talab etiladi.
Madaniy normativlarni qayta ko‘rib chiqish
: O‘yinlarga qaramlikni ijtimoiy og‘ish
sifatida talqin qilgan holda, jamiyatdagi madaniy normativlarni yangilash zarur. Bu esa yangi
ijtimoiy normalarni o‘rnatish, virtual va real dunyo o‘rtasidagi balansni topish, yoshlarni
to‘g‘ri yo‘naltirish orqali amalga oshirilishi mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Dyurkgeym, E. (2015).
Ijtimoiy me’yor va og‘ish nazariyasi
. Toshkent: Ilm-ziyo nashriyoti.
2.
Becker, H. (1963).
Outsiders: Studies in the Sociology of Deviance
. New York: Free Press.
3.
Mahmudov, A. (2022).
Yoshlar va zamonaviy tahdidlar
. Toshkent: Yangi nashr.
4.
Rasulov, S. (2020).
Raqamli muhitda ijtimoiy ong evolyutsiyasi
. Tashkent: Sharq.
5.
Shakir, Z. (2021).
Yoshlar va axborot texnologiyalari: ijtimoiy muammolar va yechimlar
.
Tashkent: Innovatsiya nashriyoti.
