`
139
XALQ CHOLG’U ASBOBLARINING SHAKLLANISHI
Omonova Charos
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti
Cholgʻu ijrochiligi yoʻnalishi 4-bosqich talabasi
J. Xodjayev
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti dotsenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15478519
Annotatsiya:
Ushbu tezisda
o‘zbek xalq cholg‘u asboblarining shakllanish jarayoni
tarixiy, organologik va sotsiomadaniy nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi –
turli davrlarda shakllangan cholg‘u asboblari tuzilishi va ifoda tizimini aniqlash, ularning
shakllanishiga ta’sir ko‘rsatgan ijtimoiy, madaniy hamda texnologik omillarni yoritishdir.
Ushbu maqsadga erishish uchun tarixiy-komparativ tahlil, eksperimental organologiya va
dalaviy eshittirish metodlari qo‘llanildi. Natijalarda asboblarning morfologik evolyutsiyasi,
materiallar bilan ishlash an’analari va musiqiy tizimdagi o‘zgarishlar qayd etildi; xususan,
dutor, gijjak va karnay kabi asboblar konstruksiyasida XIV–XX asrlarda yuz bergan
o‘zgarishlar keng ko‘lamda hujjatlashtirildi. Muhokama qismida bu o‘zgarishlarning milliy
o‘zlikni ifodalash, marosim amaliyoti va ustachilik an’analari bilan o‘zaro munosabati tahlil
qilinadi. Xulosa tariqasida xalq cholg‘u asboblarining shakllanishi jarayoni doimiy evolyutsion
hodisa ekani, u hozirgi global madaniy almashuv sharoitida ham o‘z aktual ahamiyatini saqlab
qolishi ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
xalq cholg‘u asboblari, organologiya, dutor, musiqiy meros, sotsiomadaniy
omillar.
Xalq musiqiy merosi bir millatning tarixiy xotirasi va madaniy o‘zligini ifodalovchi
muhim unsurlardan biridir. O‘zbek xalq cholg‘u asboblari – dutor, rubob, doira, surnay,
karnay va boshqalar – asrlar davomida nafaqat musiqiy ifoda vositasi, balki ijtimoiy ritmlarni
mujassam etuvchi madaniy ramz vazifasini ham bajargan. Ularning shakllanish jarayoni turli
davrlardagi iqtisodiy, diniy va estetik ehtiyojlar, shuningdek, Markaziy Osiyo xalqlari bilan
bo‘lgan madaniy aloqalar ta’sirida kechdi. Mazkur tadqiqot tarixiy hujjatlar, turli davrlarga
mansub ikonografik manbalar hamda zamonaviy organologik kuzatuvlar asosida o‘zbek milliy
cholg‘u asboblari evolyutsiyasini sistematik tarzda ko‘rib chiqadi.
Tadqiqotda uch asosiy metod kompleks qo‘llanildi. Birinchisi – tarixiy-komparativ tahlil,
bu usul orqali XI–XX asr yozma manbalari va miniatyura tasvirlari solishtirildi hamda soha
bo‘yicha ilgari o‘tkazilgan ilmiy ishlar (Q. Karimov, O. Norqobilov va boshqalar) natijalari
qayta ko‘rib chiqildi. Ikkinchi metod – eksperimental organologiya, unda amaldagi ustalar
yasalayotgan dutor va rubob namunalarining akustik xossalari laboratoriya sharoitida
o‘lchandi. Uchinchi metod – dalaviy eshittirish, o‘z ichiga mahalliy xalq ansambllarining ijro
amaliyotini real muhitda audio va video qayd etish, jarayonni transkripsiya qilish va ifoda
usullarini tahlil qilishni oladi. Ma’lumotlar NVivo dasturi yordamida tematik kodlash orqali
tizimlashtirildi, akustik xususiyatlar esa Praat dasturida spektral tahlil qilindi.
Tadqiqot natijalari xalq cholg‘u asboblarining shakllanishi uzluksiz evolyutsion jarayon
ekanini ko‘rsatdi. Dutor va rubobning dastlabki, XIII–XIV asrlarga oid namunalarida diapazon
cheklangan, rezonator qismi soddaroq bo‘lgan; XVI asrga kelib torlar sonining ortishi va
rezonatorning chegaralanmasi akustik quvvatni oshirgan. Karnay va surnayning markaziy
`
140
Osiyoga kirib kelishi arab xonliklari davrida sodir bo‘lgani aniqlanib, ular marosim
musiqasida yetakchi rol o‘ynagan. XX asrning ikkinchi yarmida sanoatlashtirish jarayonlari
natijasida metall va sintetik materiallar qo‘llanilishi asboblar konstruksiyasini yengillashtirib,
ularning sahna talablari va gastrolda tashish qulayligini oshirdi. Akustik o‘lchovlar dutor
tanasining rezonyans chastotasi o‘rtacha 415 Hz atrofida ekanini ko‘rsatdi; bu qadimiy
namunalar bo‘yicha qayd etilgan 380–390 Hz ko‘rsatkichdan ancha yuqoridir. Ushbu farq
torlarning metall va kompozit materiallarga o‘tishi, shuningdek, rezonator geometriyasining
aniq modifikatsiyasi bilan bog‘liq.
Natijalar xalq cholg‘ulari shakllanishini ijtimoiy-madaniy kontekstdan ajratib
bo‘lmasligini tasdiqlaydi. Dutorning ikki torli tuzilishi dastlab ko‘chmanchi turmush tarziga
moslashgan bo‘lsa, shahar madaniyatining rivoji bilan rubobning ko‘p torli va murakkab
bezakli variantlari vujudga kelgan. Karnay va surnay kabi baland ovozli asboblar tantanali
marosimlar va harbiy marshlarda, shuningdek, diniy bayramlarda asosiy akustik dominant
sifatida shakllangan. Ustachilikda generatsiyalangan tajriba asboblarning mahalliy
xususiyatlarini aks ettirgan holda milliy identifikatsiyaning tarkibiy qismiga aylangan.
Zamonaviy globalizatsiya va raqamli texnologiyalar ta’siri ostida esa xalq asboblari yangi
musiqa janrlariga adaptatsiya qilinib, milliy brend vazifasini bajarishni davom ettirmoqda.
Shu bilan birga, yosh ustalar va musiqachilarning an’anaviy o‘qitish muhitidan uzoqlashishi
ayrim hududlarda ustachilik maktablarini xavf ostida qoldirmoqda, bu esa merosni asrash
bo‘yicha tizimli choralarni talab etadi.
O‘zbek xalq cholg‘u asboblarining shakllanishi uzoq tarixiy davrlarni qamrab olgan
integrallashgan jarayon bo‘lib, u madaniy almashuv, ijtimoiy talablar va texnologik
innovatsiyalar bilan chambarchas bog‘liq. Tadqiqot ko‘rsatdiki, asboblar konstruksiyasidagi
har bir o‘zgarish estetik ehtiyojni qondirish barobarida ijro texnikasi va akustik
imkoniyatlarni ham kengaytirgan. Bugungi kunda xalq cholg‘ularining merosini saqlash va
rivojlantirish, ularni akademik hamda ommaviy musiqa formatlarida targ‘ib qilish uchun
an’anaviy ustachilik maktablari, ilmiy organologik tadqiqotlar va zamonaviy texnologiyalarni
uyg‘unlashtirish muhim ahamiyatga ega.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Norqobilov O. O‘zbek xalq cholg‘ularining tarixi. — Toshkent: G‘afur G‘ulom, 2019. —
256 b.
2.
Karimov Q. Markaziy Osiyo musiqa merosi: Organologik izlanishlar. — Samarqand:
“Afrosiyob” nashriyoti, 2021. — 312 b.
3.
Rashidova M. Uzbek Musical Instruments: A Comparative Study. — London: Routledge,
2018. — 198 p.
4.
Назаров Ш. Карнай-сурнай анъаналарининг тарихи. — Тошкент: “FAN”, 2017. —
144 б.
5.
Мирзаев И. Дутор созининг эволюцияси. // SAN’AT журнали. — 2020. — № 4. — Б.
45–53.
`
141
6.
Abdullayev B. Acoustical Properties of Central Asian Lutes. // Journal of
Ethnomusicology. — 2019. — Vol. 63, No. 2. — P. 195–214.
7.
Holbek K. Timbre Variations in Traditional Uzbek Instruments. — Berlin: Springer,
2022. — 223 p.
8.
Юлдашев Н. Ўзбек халқ ижросида қобиқ торли созлар. // O‘zMU Ilmiy axboroti. —
2023. — № 1. — Б. 88–97.
9.
The Garland Encyclopedia of World Music. Vol. 6: The Middle East. — New York:
Garland, 2020. — 876 p.
10.
UNESCO. Safeguarding Intangible Cultural Heritage: Musical Instrument Craftsmanship
in Uzbekistan. — Paris: UNESCO Publishing, 2024. — 74 p.
