`
135
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA KREATIVLIKNI RIVOJLANTIRISHDA
RAQAMLI SAVODXONLIKNING TUTGAN O‘RNI
Dauletmuratova Bayramgul Maxsetbay qizi
2-bosqich tayanch doktoranti, Ajiniyoz nomidagi
Nukus davlat pedagogika instituti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15478203
Annotatsiya
XXI asrda raqamli savodxonlik nafaqat asosiy ta’lim kompetensiyasiga, balki kreativ
fikrlashni
rivojlantirishning
muhim
shartiga
aylanmoqda.
Maqolada
raqamli
texnologiyalarning boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining kreativ qobiliyatlarini shakllantirishga
ta’siri o‘rganilgan. Tasavvur, divergent fikrlash va nostandart masalalarni yechish qobiliyatini
rag‘batlantiruvchi pedagogik shart-sharoitlar, raqamli vositalar va metodik yondashuvlar tahlil
qilingan.
Kalit so‘zlar:
raqamli savodxonlik, kreativlik, boshlang‘ich sinf o‘quvchilari, ta’limda AKT,
raqamli pedagogika, kreativ fikrlash.
Kirish
Ta’limni raqamlashtirish boshlang‘ich sinflarda o‘qitishning mazmuni va usullariga
sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Raqamli savodxonlik nafaqat raqamli muhitda mo‘ljal olishni
ta’minlaydigan ko‘nikmaga, balki, ayniqsa, kichik maktab yoshida kreativ fikrlashni
rivojlantirish vositasiga aylanadi [Blinova; 43]. Zamonaviy bolalar erta yoshdan gadjetlar va
multimedia kontenti bilan o‘zaro aloqada bo‘lgan "raqamli aborigenlar" bo‘lib, bu
o‘qituvchilardan an’anaviy o‘qitish usullarini qayta ko‘rib chiqishni va kreativ qobiliyatlarni
rivojlantirish uchun manba sifatida raqamli vositalarni joriy etishni talab qiladi [Prigojin; 57].
Maqolaning maqsadi boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining kreativligini shakllantirish va
rag‘batlantirish omili sifatida raqamli savodxonlikning rolini tahlil qilishdan iborat. Keyingi
bo‘limlarda biz boshlang‘ich ta’lim kontekstida raqamli savodxonlikni tushunishga batafsil
to‘xtalamiz, shuningdek, u kichik maktab yoshidagi bolalarda kreativlikni rivojlantirishga
qanday ta’sir qilishini tahlil qilamiz.
1. Raqamli savodxonlik yangi ta’lim kompetensiyasi sifatida
Raqamli savodxonlik tushunchasi raqamli axborotni izlash, tanqidiy baholash, yaratish va
uzatish ko‘nikmalarini, shuningdek, raqamli muhitda axloqiy xulq-atvor asoslarini o‘z ichiga
oladi [Grigorev; 18]. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun raqamli savodxonlik umumiy ta’lim
jarayonining ajralmas qismidir.
U turli fanlarga integratsiyalashadi: matematikani o‘rganishda - interfaol o‘yinlar orqali,
ona tili darslarida - raqamli hikoyalar yaratish orqali, tasviriy san’atda - grafik muharrirlar bilan
ishlash orqali. Masalan, o‘quvchilar
StoryJumper
dasturida multimediali ertaklar yaratishlari,
Tux Paint
dasturida rasm chizishlari yoki
Flipgrid
dasturida oddiy videolar olishlari mumkin.
Raqamli savodxonlik haqiqatan ham boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kreativ
qobiliyatlarni rivojlantirishga qanday hissa qo‘shishini tushunish uchun bolalik davridagi
kreativlik tushunchasining psixologik va pedagogik asoslariga murojaat qilish kerak.
2. Kreativlikni rivojlantirishning psixologik-pedagogik asoslari.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining kreativlilik nostandart fikrlash, o‘ziga xos g‘oyalarni
yaratish, g‘ayrioddiy yechimlarni ko‘rish qobiliyatida namoyon bo‘ladi [Tunik; 74].
`
136
J.Gilfordning fikriga ko‘ra, kreativ tafakkur ravonlik, moslashuvchanlik, o‘ziga xoslik va
rivojlanishdan iborat [Guilford; 88]. Bu sifatlarni tegishli pedagogik qo‘llab-quvvatlash va erkin,
ammo yo‘naltirilgan faoliyat sharoitida rivojlantirish mumkin.
Vigotskiy va Davidovlar kreativ salohiyatni rivojlantirishda muhit va birgalikdagi
faoliyatning ahamiyatini ta’kidlaganlar [Vigotskiy; 91]. Raqamli texnologiyalar ushbu muhit
chegaralarini kengaytirish imkonini beradi: bolalar vizual, matnli, ovozli formatlarda
yaratadilar, sinab ko‘radilar, o‘zgartiradilar, tadqiq qiladilar.
Pedagogik amaliyot shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalardan foydalanish faoliyatli
yondashuv tamoyillarini yanada samarali amalga oshirish imkonini beradi. Masalan, “
Paint 3D
”
da “o‘z raqamli hayvoningizni o‘ylab toping va yarating” yoki
“Google Slides”
da “belgilar va
shakllardan qahramonni yig‘ing va u haqida gapirib bering” kabi topshiriqlar fantaziya,
kommunikativ ijodkorlik va shaxsiy tashabbuskorlikni faollashtiradi [Belousova; 39]. Bunday
topshiriqlar, ayniqsa, yaqin rivojlanish zonasida samarali ishlaydi va har bir o‘quvchiga o‘zini
“o‘stirishga” yordam beradi.
Ushbu psixologik-pedagogik yondashuvlarga tayangan holda boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarida kreativlikni rivojlantirishda o‘z samaradorligini isbotlagan aniq raqamli vosita
va usullarni ko‘rib chiqamiz.
3. Kreativlikni rag‘batlantiruvchi raqamli vositalar va usullar
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini o‘qitishda kreativ qobiliyatlarni rivojlantirishga yordam
beradigan raqamli vositalarning bir nechta guruhlarini ajratib ko‘rsatish mumkin masalan,
vizual ijod vositalari:
Tux Paint, Sketchpad, Canva
- rasm chizish, komiks va kollajlar yaratish [Polyakova; 47].
ArtRage, Paint 3D, Canva for Education
- obrazli g‘oyalarni ifodalash imkonini beradi.
Dasturlash va animatsiya vositalari:
Scratch, Scratch Junior
- vizual dasturlash va syujetli
animatsiyalar [Belousova; 42].
Toontastic 3D, Stop Motion Studio
- ertak va hikoyalar animatsiyasi.
Interaktiv doskalar va jamoaviy ijodkorlik:
Padlet, Jamboard, Miro
- aqliy hujum,
vizualizatsiya va interaktiv xaritalar.
O‘yin va ta’lim platformalari:
Kahoot, Quizizz, Blooket, LearningApps.org
- o‘z o‘yinlarini
yaratish bilan ijodiy viktorinalar va topshiriqlar [Gracheva; 36].
Multimedia muharrirlari:
Book Creator, ChatterPix, Puppet Pals, Flipgrid
- raqamli kitoblar
yaratish, qahramonlarni ovozlashtirish, video taqdimotlar.
Loyiha va tadqiqot faoliyati uchun xizmatlar:
Wakelet, Lino, Google Slides, Canva
-
loyihalar, jurnallar, albomlar yaratish.
Ammo raqamli vositalar o‘quvchilarning kreativ salohiyatini haqiqatan ham ochib berishi
uchun samarali va xavfsiz ta’lim muhitini yaratadigan ma’lum metodik shart-sharoitlarni
ta’minlash zarur.
4. Kreativlikni rivojlantirishning metodik shart-sharoitlari
Raqamli texnologiyalar orqali kreativlikni samarali rivojlantirish uchun muayyan
pedagogik shart-sharoitlar zarur:
Rivojlantiruvchi raqamli muhit - vositalar va kontentga kirish [Smirnova; 29].
Juftlik va guruhlarda ishlash - raqamli loyihada rollarni taqsimlash [Vigotskiy; 94].
Ochiq finalga ega muammoli topshiriqlar - ijodiy yechim va tanlov [Gilford; 89].
`
137
Mustaqillikni qo‘llab-quvvatlash - pedagog tyutor va fasilitator sifatida [Belousova; 40].
Refleksiya va tahlil - nafaqat natijani, balki jarayonni ham muhokama qilish [Grigorev;
22].
Ko‘rsatilgan shartlarni muvaffaqiyatli amalga oshirishga ijodiy raqamli o‘quv
mashg‘ulotlarini o‘tkazish misol bo‘la oladi. Bundan tashqari, o‘quvchilar multimedia
mahsulotlarini (masalan, WeVideo yoki iMovie yordamida maktab bo‘ylab video sayohat)
yaratadigan mini-xakatonlarni o‘tkazish ko‘p qirrali kreativlikni rag‘batlantiradi: ssenariy
fikrlashdan tortib texnologik amalga oshirish va o‘zini ko‘rsatishgacha [Smirnova;
33].”Fantastik hayvonlar olami” ijodiy loyihasi yuqoridagi shartlarni muvaffaqiyatli amalga
oshirishga misol bo‘la oladi. O‘quvchilar jamoa bo‘lib ishlagan holda
Tux Paintda
rasmlar,
Google Docsda
tavsiflar yaratadilar, so‘ngra
ChatterPix Kidsda
o‘z qahramonlariga ovoz
beradilar yoki
Toontastic 3Dda
animatsiya yaratadilar.
5. Natijalar va muhokama
Amaliyot va tadqiqotlar tahlili kreativ rivojlanish vositasi sifatida raqamli savodxonlikni
joriy etishning asosiy natijalarini ajratib ko‘rsatish imkonini beradi:
O‘quvchilar qarorlarning o‘ziga xosligi va faolligini namoyish etadilar.
Vizualizatsiya, improvizatsiya, syujetli fikrlash ko‘nikmalari faol rivojlanadi.
Ta’lim motivatsiyasi ortadi, ayniqsa, nostandart tafakkurga ega bo‘lgan bolalarda.
Raqamli etika va hamkorlikning asosiy ko‘nikmalari shakllantiriladi.
O‘qituvchilar ta’limni tabaqalashtirishning moslashuvchan vositasiga ega bo‘ladilar.
Bunday ta’sirlar turli xil loyihalarda ishtirok etadigan o‘qituvchilarning tajribasi shuni
tasdiqlashi mumkin. Masalan,
Yandex Darslik
,
Tetrika
kabi raqamli platformalardan tizimli
foydalanish ijodiy topshiriqlar (o‘zingizning vazifangizni o‘ylab toping, xato bilan g‘ayrioddiy
hikoya yarating, matnning muqobil finalini chizing va boshqalar) bilan birgalikda boshlang‘ich
sinf o‘quvchilarida qarorlarning jalb etilganlik darajasi va o‘ziga xosligini sezilarli darajada
oshiradi [Blinova; 46].
Ko‘rib chiqilgan nazariy va metodik jihatlar asosida raqamli savodxonlikning boshlang‘ich
sinf o‘quvchilarida kreativlikni rivojlantirishga ta’sirini tavsiflovchi asosiy natijalar va
tendensiyalarni ajratib ko‘rsatish mumkin.
Biz shu o‘rinda integratsiyalashgan dars namunasini ko‘rsatib o‘tishni joyiz topdik.
6. Integratsiyalashgan dars namunasi
“Ertak jonivorini yasaymiz” integratsiyalashgan darsi (3-sinf, tasviriy san’at + adabiyot +
AKT):
Bosqichlar: Motivatsiya (
Jamboard
: “Qaysi hayvon boshqa sayyorada yashashi mumkin?”)
Tadqiqot (
Wakelet
: g‘ayrioddiy xususiyatlarga ega hayvonlar)
Ijodkorlik (
Tux Paint
/
Book Creator
: o‘ylab top, chiz, tasvirla)
Taqdimot (
ChatterPix
yoki
Flipgrid
)
Refleksiya (
Mentimeter
: eng qiziqarli bo‘lgan narsa)
Bunday dars raqamli amaliyot orqali kreativlikni g‘oyadan tortib uni amalga oshirish va
taqdim etishgacha rivojlantirishga imkon beradi.
Xulosa
Raqamli savodxonlik boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kreativlikni rivojlantirishning
muhim omiliga aylanmoqda. To‘g‘ri pedagogik tashkil etilganda, u nafaqat texnik ko‘nikmalarni,
`
138
balki tasavvur, o‘ziga xoslik, tashabbuskorlikni shakllantirishga yordam beradi. Texnologiyalar
o‘z-o‘zidan ijodkorlikni rivojlantirmaydi, balki ularni rivojlantiruvchi muhit sharoitida
mazmunli va uslubiy jihatdan tasdiqlangan holda qo‘llashdir.
Boshlang‘ich ta’limning kelajagi raqamli va ijodiy amaliyotlarni uyg‘unlashtirishdan
iborat bo‘lib, bunda o‘qituvchi murabbiyga, o‘quvchi esa faol yaratuvchiga aylanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Блинова, Е.Р. Цифровая грамотность младших школьников. - М.: Просвещение,
2020.
2.
Григорьев, С.В. Цифровая педагогика: теория и практика. - СПб.: Речь, 2021.
3.
Смирнова, И.А. Современные образовательные технологии в начальной школе. - М.:
Академкнига, 2019.
4.
Туник, Е.Е. Психология творчества. - СПб.: Питер, 2015.
5.
Белоусова, И.В. Психология детского творчества. - М.: Перспектива, 2018.
6.
Полякова, Н.Н. Цифровые технологии на уроках искусства. - Екатеринбург:
УралГПУ, 2022.
7.
Грачева, М.А. Игровые методики и креативность. - М.: Владос, 2020.
8.
Сухомлинова, О.Е. Цифровая трансформация школьного образования. -
Новосибирск: СибАК, 2021.
9.
Пригожин, А.И. Образование и цифровая культура. - М.: URSS, 2019.
10.
Выготский, Л.С. Воображение и творчество в детском возрасте. - М.: Педагогика,
1983.
11.
Guilford, J.P. Creativity. - American Psychologist, 1950. - Vol. 5(9), pp. 444–454.
