144
PIYOZ YETISHTIRISHDA XARAJATLAR, DAROMAD VA RENTABELLIK
KOʻRSATKICHI TAHLILI
Suyunov Shohzodbek Murod o'g'li
Guliston davlat universiteti mustaqil tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15593012
Annotatsiya:
Mazkur tezisda O‘zbekiston Respublikasida piyoz yetishtirish jarayonida
amalga oshiriladigan moddiy, mehnat va moliyaviy xarajatlar, olinadigan sof daromad va ishlab
chiqarishning rentabellik darajasi o‘rganiladi. Shuningdek, turli hududlarda hosildorlikka
qarab rentabellik ko‘rsatkichlarining o‘zgarishi, xarajatlarning tuzilishi va foyda olish omillari
iqtisodiy jihatdan tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
piyoz yetishtirish, xarajatlar tuzilmasi, rentabellik, sof daromad, iqtisodiy
samaradorlik.
KIRISH
Piyoz O‘zbekiston qishloq xo‘jaligida eng muhim va keng ekiladigan sabzavot ekinlaridan
biri bo‘lib, u nafaqat aholining oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda, balki xorijiy bozorlarga
eksport qilish orqali iqtisodiy daromad keltirishda ham katta rol o‘ynaydi. Shu bois, piyoz
yetishtirishda iqtisodiy samaradorlik, ya’ni xarajat va daromadlar o‘rtasidagi nisbat hamda
rentabellik darajasini aniq belgilab olish qishloq xo‘jaligi subyektlari uchun strategik
ahamiyatga ega.
ASOSIY QISM
Piyoz yetishtirishda umumiy xarajatlar yer tayyorlash, ekish, sug‘orish, o‘g‘itlash,
zararkunandalarga qarshi kurash, hosil yig‘imi, transport, ishchi kuchi va qadoqlash kabi
bosqichlardan iborat. Bunda har bir gektar maydonda piyoz yetishtirish uchun o‘rtacha
quyidagi xarajatlar sarflanadi (2024-yil narxlari bo‘yicha):
Xarajat turi
Miqdori (so‘m)
Yer tayyorlash
1 500 000
Urug‘lik xarajatlari
2 000 000
Mineral o‘g‘itlar
2 800 000
Sug‘orish (elektr, yoqilg‘i)
1 000 000
Pestitsid va himoya vositalari
1 200 000
Ishchi kuchi (mehnat haqi)
3 000 000
Transport va logistika
1 500 000
Qadoqlash, saralash
1 000 000
Jami
14 000 000
Demak, 1 gektar maydon uchun o‘rtacha xarajatlar 14 million so‘mni tashkil etadi.
Endilikda hosildorlik darajasiga qarab daromadlar tahlil qilinadi. Masalan, agar 1 gektar yerda
o‘rtacha 35 tonna piyoz yetishtirilsa va piyozning 1 kg narxi 1500 so‘m atrofida bo‘lsa, yalpi
daromad quyidagicha bo‘ladi:
35 000 kg × 1 500 so‘m = 52 500 000 so‘m
Shundan sof daromadni aniqlash uchun xarajatlar ayiriladi:
Sof daromad = 52 500 000 – 14 000 000 = 38 500 000 so‘m
Bu raqamlar asosida rentabellik ko‘rsatkichi quyidagicha aniqlanadi:
145
Rentabellik (%) = (Sof daromad / Xarajat) × 100 = (38 500 000 / 14 000 000) × 100 ≈
275%
Bu juda yuqori iqtisodiy ko‘rsatkich sanaladi. Albatta, bu natija suv ta’minoti, ob-havo
sharoiti, ishlatilgan nav va agrotexnik tadbirlarning darajasiga qarab o‘zgarishi mumkin.
Masalan, Surxondaryo viloyatida erta hosil olish orqali bozorga birinchi bo‘lib chiqish va yuqori
narxda mahsulot sotish mumkin bo‘lsa, Qoraqalpog‘iston sharoitida sug‘orish xarajatlari
nisbatan yuqori bo‘lib, sof foyda pasayishi mumkin.
Xarajatlar tuzilmasini iqtisodiy jihatdan baholashda eng katta ulushni mehnat haqi (21–
25%), urug‘lik (15%), o‘g‘itlar (20%) tashkil qiladi. Zamonaviy tomchilatib sug‘orish
texnologiyasini joriy etish orqali suv va energiya xarajatlarini kamaytirish mumkin bo‘ladi.
Bundan tashqari, agrotexnik choralar, zararkunandalarga qarshi integratsiyalashgan kurash
choralari va kooperatsiya asosida transport, qadoqlash va saqlash xarajatlarini kamaytirish
mumkin.
Eksportbop navlarni yetishtirish esa mahsulot narxining yanada yuqoriligini ta’minlaydi.
2023-yilda Rossiya va Pokistonga eksport qilingan piyozning o‘rtacha eksport narxi 1 kg uchun
2200–2500 so‘mni tashkil etgan. Bu esa ichki bozordagi narxlardan ancha yuqori bo‘lib,
daromad va rentabellik darajasini keskin oshiradi.
So‘nggi yillarda qishloq xo‘jaligi iqtisodiyotida mahsulot yetishtirish samaradorligi faqat
hosildorlik bilan emas, balki xarajatlarning oqilona boshqarilishi bilan ham aniqlanmoqda.
Ayniqsa, piyoz yetishtirishda resurslardan foydalanishning iqtisodiy modeli ishlab
chiqaruvchilar uchun strategik ahamiyatga ega. Bunday modelga ko‘ra, har bir texnologik
jarayon – ekishdan tortib saqlashgacha – ishlab chiqarish tannarxiga ta’sir qiladi [4]. Misol
uchun, haroratni boshqaruvchi sovutkichli omborxonalardan foydalanish dastlab qo‘shimcha
xarajat bo‘lsa-da, uzoq muddatda mahsulotning yo‘qotilishini kamaytirib, umumiy foydani
oshiradi.
Shuningdek, mahsulot yetishtirishda foydalaniladigan intensiv agrotexnologiyalar
xarajatlar tuzilmasini qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi. Masalan, oddiy usul bilan yerga urug‘
sepilishi natijasida 10–15% urug‘lik behuda sarf bo‘lishi mumkin. Bu esa har gektar uchun
o‘rtacha 300–400 ming so‘mlik zarar demakdir. Aksincha, mexanik urug‘ sepish texnologiyasi
yoki lazerli tekislagichlardan foydalanganda hosildorlik bir necha tonnaga ortib, umumiy
rentabellikni 20–30% ga oshiradi.
Boshqa bir muhim masala — ko‘p yillik agro-iqtisodiy monitoring tizimining yo‘qligidir.
Ko‘pgina dehqon xo‘jaliklarida ishlab chiqarish xarajatlari aniq hisoblanmaydi yoki faqat
yakuniy foydaga e’tibor qaratiladi. Aslida, xarajatlarning strukturasi yillik rejalashtirish asosida
yuritilishi kerak. Bunda ishlab chiqaruvchi mehnat unumdorligini, suv va elektr resurslari
sarfini, ishlatilgan o‘g‘itlar miqdorini va ularning tuproq unumdorligiga ta’sirini o‘lchashi lozim.
Bunday indikatorlar kelgusi mavsumga mo‘ljal tuzishda asqotadi va tannarxni nazorat qilish
imkonini beradi.
XULOSA VA MUNOZARA
Piyoz yetishtirish iqtisodiy samaradorligi yuqori bo‘lgan yo‘nalishlardan biri sanaladi.
To‘g‘ri agrotexnologik tadbirlar, zamonaviy sug‘orish tizimlari va hududiy ixtisoslashuv asosida
ishlab chiqarish daromadli bo‘lishi mumkin. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, har bir gektar maydon
uchun o‘rtacha 275% darajadagi rentabellikka erishish mumkin. Bu esa dehqon va fermerlar
uchun
piyoz
yetishtirishni
istiqbolli
yo‘nalish
sifatida
belgilaydi.
Kelgusida
146
agrokooperatsiyalarni rivojlantirish, logistik infratuzilmani takomillashtirish va eksport
salohiyatini kuchaytirish orqali bu ko‘rsatkichlarni yanada oshirish mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi. (2024). Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab
chiqarishi va eksporti to‘g‘risidagi statistik to‘plam. Toshkent.
2.
To‘rayev, I. H. (2022). Qishloq xo‘jaligida xarajatlarni boshqarish va rentabellik tahlili.
Samarqand: Iqtisod-Moliya.
3.
Yusupov, S. B. (2023). “Agrotexnologik jarayonlarda raqamli nazorat tizimining iqtisodiy
samaradorligi”. Agroiqtisodiyot va menejment, 1(2), 78–83.
4.
Sattorkulov, O. T., Rahmatov, K. U., & Sadikova, S. O. (2020). Инновацион муҳитни
шаклланиш асослари. Молодой ученый, (9), 217-219.
5.
САТТОРКУЛОВ, О., ЮСУФАЛИЕВ, О., & ТУРДИКУЛОВА, Ш. ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИГИ
ИНФРАТУЗИЛМАСИНИ ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ МЕХАНИЗМИ. ЎЗБЕКИСТОН
АГРАР ФАНИ ХАБАРНОМАСИ, 59.
6.
Qahhorov, D. M. (2021). Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirish va bozorga
chiqarishning iqtisodiy jihatlari. Toshkent: Ilm Ziyo.
