89
GENDER TENGLIK VA AYOLLAR HUQUQLARI: GLOBAL VA MAHALLIY
MUAMMOLAR TAHLILI
Jabbarova Zarnigor Bahriddin qizi
Toshkent Davlat Yuridik Universiteti magistri
https://doi.org/10.5281/zenodo.15572333
Kirish
Ayollar huquqlari va gender tengligi masalasi bugungi kunda global miqyosda eng
dolzarb muammolardan biridir. So‘nggi o‘n yilliklarda ushbu sohada sezilarli yutuqlarga
erishilgan bo‘lsa-da, BMT Bosh kotibi Antonio Guterrishning ta’kidlashicha, ayollar huquqlari
yangi tahdidlar tufayli tobora ko‘proq xavf ostida qolmoqda. Raqamli vositalarning
rivojlanishi, iqtisodiy tengsizlik, gender asosidagi zo‘ravonlik va siyosiy qutblanish kabi
omillar ayollarning jamiyatdagi o‘rnini mustahkamlashga xalaqit bermoqda. Ushbu tezisda
global va mahalliy kontekstda ayollar huquqlari va gender tengligi bilan bog‘liq muammolar
tahlil qilinadi, shuningdek, O‘zbekiston misolida mamlakatdagi gender tengligi holati va uni
yaxshilash yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot BMT, Equal Measures 2030, Jahon banki va
boshqa manbalardan olingan ma’lumotlarga asoslanadi.
Global miqyosda ayollar huquqlari va gender tengligi
Ayollar huquqlariga tahdidlar
BMT Bosh kotibi Antonio Guterrishning Xalqaro xotin-qizlar kuni arafasida o‘tkazilgan
tadbirda bildirgan fikrlariga ko‘ra, ayollar huquqlari asrlar davomida kamsitish va
tengsizlikka duch kelgan bo‘lib, bu muammo hozirgi kunda yangi shakllarda davom etmoqda.
Xususan, raqamli vositalar ayollarning ovozini o‘chirish, onlayn ta’qib va zo‘ravonlikni
kuchaytirish orqali gender tengsizligini yanada kuchaytirmoqda
1
. Guterrish ta’kidlaganidek,
“ayollarning tanasi siyosiy kurash maydoniga aylandi”, bu esa ularning jismoniy va psixologik
xavfsizligiga jiddiy tahdid solmoqda.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, har o‘n daqiqada bir ayol sherigi yoki oila a’zosi
tomonidan o‘ldirilmoqda. Dunyo bo‘ylab 612 million ayol va qiz qurolli mojarolar soyasida
yashamoqda, bunda ularning huquqlari deyarli hisobga olinmaydi. Bundan tashqari,
ayollarning uchdan ikki qismidan kamrog‘i mehnat bozorida ishtirok etadi va ular erkaklarga
nisbatan ancha kam maosh oladi. Equal Measures 2030 koalitsiyasining tadqiqotlari shuni
ko‘rsatadiki, hozirgi ijtimoiy tendensiyalar saqlanib qolsa, global gender tengligiga XXII asrga
qadar erishish mumkin bo‘lmaydi
2
.
Gender tengligiga to’sqinlik qiluvchi omillar
Equal Measures 2030 tahlilchilari gender tengligiga erishish yo‘lidagi asosiy to‘siqlarni
uchta asosiy inqiroz sifatida tasniflaydi: demokratik inqiroz, xavfsizlik va himoyalanganlik
inqirozi hamda resurs inqirozi. Demokratik inqiroz iqtisodiy tengsizlikning kuchayishi,
ijtimoiy va siyosiy qutblanish va fuqarolik jamiyati faoliyati uchun imkoniyatlarning torayishi
bilan bog‘liq. Xavfsizlik inqirozi esa gender asosidagi zo‘ravonlik, qurolli mojarolar va iqlim
muammolarini o‘z ichiga oladi. Resurs inqirozi xalqaro moliyaviy oqimlarning beqarorligi va
tejamkorlik choralarining qat’iyligi bilan xarakterlanadi. Ushbu inqirozlar gender tengligi
sohasida erishilgan yutuqlarni yo‘qqa chiqarish xavfini oshiradi.
1
https://www.unwomen.org/en/news-stories/speech/2025/03/un-secretary-generals-remarks-at-the-international-
womens-day-event-2025
2
https://equalmeasures2030.org/press/dunyoda-gender-tengligiga-xxii-asrgacha-erishib-bolmaydi-tadqiqot/
90
Xalqaro tashkilotlarning tavsiyalari
Equal Measures 2030 ekspertlari gender tengligini ta’minlash uchun hukumatlarga bir
qator tavsiyalar berdi. Ular orasida ayollarning ijtimoiy hayotda ishtirokini qo‘llab-quvvatlash,
qonunlarni isloh qilish, gender tenglik siyosatini samarali qo‘llash, statistika tizimlaridagi
gender bo‘shliqlarni bartaraf etish va ijtimoiy infratuzilmaga investitsiyalarni ko‘paytirish
kabi chora-tadbirlar mavjud. Shuningdek, feminist tashkilotlar va harakatlar uchun
imkoniyatlar yaratish va xalqaro hamkorlikni mustahkamlash muhim ahamiyatga ega
3
.
Iroq misolida ayollar huquqlari masalasi
Iroqda so‘nggi paytlarda ayollar huquqlariga qarshi qabul qilinayotgan qonun loyihalari
katta muhokamalarga sabab bo‘lmoqda. Xususan, 9 yoshga to‘lgan qizlarga turmushga
chiqishga ruxsat beruvchi qonun loyihasi jamoatchilik noroziligiga sabab bo‘ldi. The Guardian
xabariga ko‘ra, ushbu qonun loyihasi Iroq Adliya vazirligi tomonidan parlamentga taqdim
etilgan bo‘lib, qizlarni boshlang‘ich maktabdan so‘ng turmushga berishni rag‘batlantirish
orqali “axloqsiz munosabatlardan” qochishga yordam berishi aytilmoqda. O‘g‘il bolalar uchun
esa nikoh yoshi 15 ga tushirilishi rejalashtirilgan
4
.
Qonun loyihasi diniy idoralarga nikoh, ajralish va bola parvarishi kabi oilaviy
masalalarda qaror qabul qilish vakolatini beradi. Bu esa ayollar huquqlarini yanada cheklashi
mumkin. Iroqda 1950-yillardan beri 18 yoshdan oldin turmush qurish taqiqlangan bo‘lsa-da,
UNICEF tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, mamlakatdagi qizlarning 28 foizi 18 yoshdan oldin
turmushga chiqadi. Parlamentdagi 25 nafar ayol deputat qonun loyihasiga qarshi chiqishga
urinayotgan bo‘lsa-da, ular kuchli qarshilikka duch kelmoqda.
O’zbekistonda gender tengligi holati
O’zbekistonning xalqaro sahnadagi o’rni
O‘zbekiston so‘nggi yillarda gender tengligi va ayollar huquqlarini ta’minlash yo‘lida
sezilarli qadamlar tashladi. BMT Ayollar tashkilotining O‘zbekiston bo‘yicha vakili Jyeren
Guven mamlakat hukumatining ushbu sohadagi sa’y-harakatlarini yuqori baholadi. Uning
so‘zlariga ko‘ra, O‘zbekistonning Osiyo ayollar forumini muvofiqlashtirishi mamlakatning
mintaqada gender tengligi bo‘yicha yetakchiligini ko‘rsatadi
5
. BMT Ayollar tashkiloti
O‘zbekiston bilan hamkorlikni davom ettirishga va mamlakatdagi ijobiy o‘zgarishlarni qo‘llab-
quvvatlashga sodiq ekanligini bildirdi.
Iqtisodiy imkoniyatlar va gender tengsizlik
Jahon bankining “O‘zbekiston: mamlakatdagi gender holatni baholash” hisobotiga ko‘ra,
agar ayollar iqtisodiy hayotda erkaklar bilan teng ishtirok eta olsa, mamlakat yalpi milliy
daromadi taxminan 29 foizga oshishi mumkin. Bu esa 700 mingdan ortiq odamni
kambag‘allikdan olib chiqishi mumkin edi. Hisobotda ayollarning iqtisodiy faoliyat, ta’lim va
sog‘liqni saqlash xizmatlaridan foydalanish imkoniyatlari, shuningdek, zo‘ravonlikdan himoya
qilish va ijtimoiy-siyosiy hayotdagi ishtiroki bilan bog‘liq muammolar tahlil qilinadi.
O‘zbekistonda gender tengsizligi mehnat bozoriga kirish, ayollarning jamiyatdagi o‘rni
haqidagi ijtimoiy tasavvurlar va gender asosidagi zo‘ravonlik kabi sohalarda namoyon
bo‘lmoqda. Masalan, ayollarning mehnat bozoridagi ishtiroki past bo‘lib, ularning maoshi
3
https://equalmeasures2030.org/press/dunyoda-gender-tengligiga-xxii-asrgacha-erishib-bolmaydi-tadqiqot/
4
https://aniq.uz/uz/yangiliklar/iroq-hukumati-qizlarga-9-yoshdan-turmushga-chiqishga-ruxsat-bermoqchi-xalq-norozi
5
https://www.kun.uz/news/2024/05/10/bmt-ayollar-tuzilmasi-ozbekistonning-gender-tenglikni-taminlash-say-
harakatlariga-yuqori-baho-berdi
91
erkaklarnikidan ancha kam
6
. Shuningdek, ijtimoiy me’yorlar va kutilmalar ayollarning
huquqlari va imkoniyatlariga cheklovlar qo‘yadi.
Islohotlar va ularning samaradorligi
Jahon banki ekspertlari O‘zbekistonda gender tenglikka erishish uchun muhim islohotlar
amalga oshirilayotganini qayd etdi. Biroq, ushbu islohotlarning samarali ijrosi yetarlicha
ta’minlanmagan. Masalan, qonunchilikdagi o‘zgarishlar va gender tenglik siyosati ko‘pincha
amalda to‘liq joriy etilmaydi. Bu esa ayollar huquqlarini himoya qilish va gender tengligini
ta’minlashda muammolar tug‘diradi.
Gender tenglikni ta’minlashning yo’llari
Gender tengligiga erishish uchun davlat va jamiyatning kompleks yondashuvi talab
etiladi. Quyida ushbu maqsadga erishish uchun muhim choralarni ko‘rib chiqamiz:
Qonunchilikni takomillashtirish
Gender tengligini ta’minlash uchun qonunchilikni isloh qilish muhim ahamiyatga ega.
Masalan, O‘zbekistonda ayollar huquqlarini himoya qilish va gender asosidagi zo‘ravonlikka
qarshi kurashish bo‘yicha maxsus qonunlar qabul qilinishi kerak. Iroq misolida ko‘rinib
turibdiki, qonunchilikdagi o‘zgarishlar ayollar huquqlariga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Ijtimoiy infratuzilmaga investitsiyalar
Ayollarning iqtisodiy va ijtimoiy hayotda faol ishtirok etishi uchun ijtimoiy
infratuzilmaga investitsiyalarni ko‘paytirish zarur. Bu ta’lim, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy
xizmatlarga kirish imkoniyatlarini oshirishni o‘z ichiga oladi. Jahon banki hisobotida
ta’kidlanishicha, ayollarning iqtisodiy faolligi mamlakat iqtisodiyotiga katta foyda keltirishi
mumkin
Fuqarolar xabardorligini oshirish
Gender tengligi haqidagi ijtimoiy tasavvurlarni o‘zgartirish uchun fuqarolar
xabardorligini oshirish muhimdir. Bu ayollar va qizlarning huquqlari, imkoniyatlari va
zo‘ravonlikka qarshi himoya choralari haqida ma’lumot tarqatish orqali amalga oshirilishi
mumkin. O‘zbekistonda bu borada jamoat tashkilotlari va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik
muhim ahamiyatga ega.
Xalqaro hamkorlik
Xalqaro hamkorlik gender tengligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. BMT Ayollar
tashkiloti kabi xalqaro tashkilotlar O‘zbekiston kabi mamlakatlarga gender tengligi bo‘yicha
strategiyalarni ishlab chiqish va amalga oshirishda texnik yordam ko‘rsatmoqda. Masalan,
O‘zbekiston tomonidan muvofiqlashtirilgan Osiyo ayollar forumi mamlakatning mintaqaviy
miqyosda gender tengligi va ayollar huquqlari sohasida yetakchilik qilish imkoniyatini
ko‘rsatdi
7
. Ushbu forum doirasida turli mamlakatlar o‘rtasida tajriba almashish, gender
tengligiga oid muammolarni muhokama qilish va yechimlar ishlab chiqish imkoniyati
yaratildi.
Xulosa
Ayollar huquqlari va gender tengligi masalasi global miqyosda dolzarb muammo bo‘lib
qolmoqda. Raqamli vositalar, iqtisodiy tengsizlik, gender asosidagi zo‘ravonlik va siyosiy
qutblanish kabi omillar ushbu sohada erishilgan yutuqlarni xavf ostiga qo‘ymoqda. Iroq
6
https://www.gazeta.uz/oz/2022/11/25/women/
7
https://wcu.uz/oz/lists/view/684
92
misolida ko‘rinib turibdiki, qonunchilikdagi o‘zgarishlar ayollar huquqlariga jiddiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin. O‘zbekiston esa gender tengligi yo‘lida muhim qadamlar tashlagan bo‘lsa-
da, islohotlarning samarali ijrosi yetarlicha ta’minlanmagan.
Gender tengligiga erishish uchun davlat va jamiyatning kompleks yondashuvi talab
etiladi. Qonunchilikni takomillashtirish, ijtimoiy infratuzilmaga investitsiyalarni ko‘paytirish,
fuqarolar xabardorligini oshirish va xalqaro hamkorlikni mustahkamlash ushbu maqsadga
erishishda muhim ahamiyatga ega. Faqat bunday choralarni muvofiqlashtirilgan holda amalga
oshirish orqali ayollar huquqlari va gender tengligini ta’minlash mumkin bo‘ladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Guterres, A. (2025, March).
UN Secretary-General’s remarks at the International Women’s
Day
event
2025
.
UN
Women.
https://www.unwomen.org/en/news-
stories/speech/2025/03/un-secretary-generals-remarks-at-the-international-womens-day-
event-2025.
2.
Equal Measures 2030. (2025).
Dunyo bo‘ylab gender tengligiga XXII asrgacha erishib
bo‘lmaydi – tadqiqot
. https://equalmeasures2030.org/press/dunyoda-gender-tengligiga-xxii-
asrgacha-erishib-bolmaydi-tadqiqot/
3.
Aniq.uz. (2025).
Iroq hukumati qizlarga 9 yoshdan turmushga chiqishga ruxsat
bermoqchi, xalq norozi
. https://aniq.uz/uz/yangiliklar/iroq-hukumati-qizlarga-9-yoshdan-
turmushga-chiqishga-ruxsat-bermoqchi-xalq-norozi
4.
Kun.uz. (2024, May 10).
BMT Ayollar tuzilmasi O‘zbekistonning gender tenglikni
ta’minlash
say’-harakatlariga
yuqori
baho
berdi
.
Gazeta.uz. (2022, November 25).
Ayollar va qizlarning iqtisodiy imkoniyatlarini
kengaytirish
O‘zbekiston
iqtisodiyotiga
foyda
keltirishi
mumkin
.
https://www.gazeta.uz/oz/2022/11/25/women/
6.
World Bank. (2022).
O‘zbekiston: mamlakatdagi gender holatni baholash
.
