86
XALQARO TAJRIBAIAR ASOSIDA UMUMIY O‘RTA TA’LIM MAKTABLARIDA
INKLYUZIV TAʼLIMNI MUHITINI SHAKLLANTIRISH MEZONLARI
Xakimova Gulchehra Sayrixonovna
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Pedagogik kafedra oʻqituvchisi
Eshboyeva Sanobar Xudoyqul qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Pedagogik yoʻnalishi 2- bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15628762
Annotatsiya:
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida inklyuziv ta’lim muhitini shakllantirish
mezonlari xalqaro tajribalar asosida yoritilgan. Xususan, Italiya, Finlyandiya, Yaponiya, AQSh
kabi mamlakatlar ta’lim tizimida inklyuziv yondashuvni amalga oshirishda qo‘llanilayotgan
usullar, tizimli yondashuvlar, pedagogik qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari tahlil qilinadi.
Maqolada inklyuziv ta’lim muhitini baholash mezonlari – jismoniy qulaylik, psixologik-ijtimoiy
moslik, individual o‘quv dasturlarining mavjudligi, o‘qituvchilar malakasi va ota-onalar bilan
hamkorlik darajalari asosiy mezon sifatida ko‘rsatib o‘tilgan. Shuningdek, O‘zbekiston
sharoitida ushbu tajribalarni amaliyotga tatbiq etish yo‘llari bo‘yicha takliflar ham berilgan.
Maqola ta’lim sohasida faoliyat yuritayotgan mutaxassislar, tadqiqotchilar hamda pedagoglar
uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit soʻzlar:
Inklyuziv ta’lim, xalqaro tajriba, umumiy o‘rta ta’lim, ta’lim muhiti, pedagogik
qo‘llab-quvvatlash, maxsus ehtiyoj, o‘quvchilarning teng huquqliligi, integratsiya, ta’lim sifati,
individual yondashuv, ta’limda tenglik, bolalarning huquqlari, o‘zaro hurmat muhiti, nogironligi
bo‘lgan bolalar, qo‘shma ta’lim, hamkorlikda o‘qitish.
Kirish:
XXI asrda ta’lim sohasida yuz berayotgan islohotlar har bir bolaning teng huquqli,
sifatli va qamrovli ta’lim olishini ta’minlashni asosiy maqsad qilib qo‘ymoqda. Ayniqsa,
jismoniy, aqliy yoki psixologik rivojlanishida turli cheklovlarga ega bolalarni umumiy ta’lim
jarayoniga integratsiyalash muhim vazifa sifatida dolzarb bo‘lib bormoqda. Shu munosabat
bilan “inklyuziv ta’lim” tushunchasi global miqyosda asosiy pedagogik yo‘nalishlardan biri
sifatida shakllanmoqda.
Dunyoning rivojlangan mamlakatlarida inklyuziv ta’lim tamoyillari asosida umumiy o‘rta
ta’lim muassasalarida inklyuziv muhitni shakllantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu
jarayonda o‘quv muhitining jismoniy, ijtimoiy va psixologik jihatdan moslashtirilganligi,
o‘qituvchilarning malakasi, o‘quvchilarga individual yondashuv, ota-onalar bilan hamkorlik,
ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimlarining mavjudligi muhim mezonlar sifatida qaraladi.
Turli xalqaro tajribalar asosida umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida inklyuziv ta’lim
muhitini shakllantirish mezonlari tahlil qilinadi hamda O‘zbekiston ta’lim tizimida ushbu
mezonlarni qo‘llash istiqbollari yoritiladi.
Asosiy qism: Inklyuziv taʼlim muhiti tushunchasi.Inklyuziv taʼlim muhiti – bu barcha
bolalar, jumladan jismoniy, aqliy yoki psixologik cheklovlarga ega bolalar uchun ochiq,
moslashtirilgan va teng imkoniyatlar yaratilgan muhitni anglatadi. Bunday muhitda har bir
o‘quvchi o‘zining individual xususiyatlariga ko‘ra ta’lim olishi, o‘zini jamiyatning to‘laqonli
a’zosi sifatida his qilishi mumkin.
87
Inklyuziv ta’limda asosiy urg‘u nogironligi bor bolalarni “alohida” emas, balki
“birgalikdagi” ta’limga jalb qilishga qaratiladi. Bu yondashuv orqali diskriminatsiyaga yo‘l
qo‘yilmaydi va barcha o‘quvchilarga bir xil sharoitlar yaratiladi.
Italiya tajribasida shuni ko‘rishimiz mumkinki Inklyuziv ta’lim sohasida dunyoda
yetakchi o‘rinlardan birini egallaydi. Bu davlatda barcha o‘quvchilar birgalikda o‘qitiladi.
Maxsus pedagoglar har bir o‘quvchining ehtiyojiga mos individual rivojlanish dasturlarini
ishlab chiqadi. Har bir maktabda “inklyuziv komissiya” faoliyat yuritadi.
Finlyandiya tajribasi: Ta’limda tenglikka asoslangan tizim. Nogironligi bo‘lgan bolalarga
darsda ishtirok etish uchun zarur barcha texnik va metodik shart-sharoitlar yaratiladi. Ta’lim
sifatini baholashda bolalarning psixologik holati ham inobatga olinadi.
AQSh tajribasi: Inson huquqlari va teng imkoniyatlar siyosati asosida inklyuziv ta’lim
yo‘lga qo‘yilgan. Individual ta’lim rejalari (IEP – Individualized Education Program) asosida
o‘quvchilarning ehtiyojlari qondiriladi. Davlat budjeti hisobidan maktablarga qo‘shimcha
pedagoglar va logopedlar biriktiriladi.
Yaponiya tajribasi: Inklyuziv ta’limda o‘qituvchilarning doimiy malaka oshirishi talab
etiladi. Maktablarda yordamchi o‘qituvchilar va psixologlar faoliyat yuritadi. Ta’lim jarayoniga
ota-onalar faol jalb qilinadi.
3. Inklyuziv muhitni shakllantirish mezonlari
Xalqaro tajriba asosida umumiy o‘rta ta’lim maktablarida inklyuziv muhitni shakllantirish
quyidagi mezonlar asosida amalga oshiriladi:
1. Jismoniy infratuzilma:
Nogironlar aravachasida harakatlanuvchi bolalar uchun panduslar, liftlar, keng eshiklar.
Maxsus hojatxonalar, eshitish yoki ko‘rish nogironligi bo‘lgan bolalar uchun mos
quvvatlovchi texnologiyalar.
2. O‘qituvchilar malakasi:
Maxsus pedagogika va defektologiya bo‘yicha bilimlar.
Har xil o‘quvchilarga individual yondashuvni qo‘llash ko‘nikmalari.
3. Individual o‘quv rejalari:
Har bir bolaning qobiliyatiga mos moslashtirilgan dastur.
O‘quv dasturidagi topshiriqlarni soddalashtirish yoki osonlashtirish.
4. Psixologik va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash:
Maktab psixologi, ijtimoiy pedagog va logopedlarning ishtiroki.
O‘quvchilar o‘rtasida bag‘rikenglik va hamjihatlik muhitini shakllantirish.
5. Ota-onalar bilan hamkorlik:
Doimiy maslahatlar, uchrashuvlar.
Uy sharoitida davomli ta’lim jarayonini qo‘llab-quvvatlash.
6. Monitoring va baholash tizimi:
Inklyuziv muhit samaradorligini baholash usullari.
O‘quvchilar rivojlanishiga doimiy nazorat va yordam.
4. O‘zbekistonda inklyuziv muhitni shakllantirish istiqbollari
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 1-dekabrdagi PQ–4896-son qarori
asosida inklyuziv ta’lim tizimini joriy etish bo‘yicha qator ishlar amalga oshirilmoqda.
Maktablarda maxsus sinflar tashkil etish, pedagoglarni qayta tayyorlash, ota-onalar bilan
88
tizimli hamkorlik yo‘lga qo‘yilmoqda. Shu bilan birga, xalqaro tajribalardan foydalanish orqali
quyidagi yo‘nalishlarda ishlash maqsadga muvofiq:
Pedagoglar uchun maxsus malaka oshirish dasturlarini ishlab chiqish;
Maktab infratuzilmasini xalqaro talablar asosida rekonstruksiya qilish;
Har bir inklyuziv sinfga maxsus pedagogik xodimlarni biriktirish;
Hududiy inklyuziv metodik markazlarni tashkil etish.
Xulosa: Inklyuziv ta’lim bugungi kunda zamonaviy jamiyat taraqqiyotining muhim
ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanadi. U faqatgina ta’lim olish imkoniyatini kengaytirish emas,
balki inson huquqlarini ta’minlash, ijtimoiy tenglik, bag‘rikenglik, hamkorlik va integratsiyaga
xizmat qiladigan muhim ijtimoiy hodisadir. Inklyuziv muhitni shakllantirish orqali nogironligi
yoki boshqa rivojlanish xususiyatlariga ega bo‘lgan bolalarning umumiy ta’lim tizimida faol
ishtirok etishiga keng yo‘l ochiladi.
Xulosa qilib aytganda, inklyuziv ta’lim – bu faqat maxsus ehtiyojga ega bolalar uchun
emas, balki butun jamiyatning ijtimoiy rivojlanishi, pedagogik madaniyat va insoniy
qadriyatlarning yuksalishiga xizmat qiluvchi muhim sohadir. Har bir bola – bu jamiyatning
to‘laqonli a’zosi bo‘lishi va o‘z salohiyatini namoyon etish huquqiga ega. Ta’lim tizimi esa bu
yo‘lda ishonchli tayanch bo‘lishi kerak.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
UNESCO. Inclusive Education: The Way of the Future. International Conference on
Education, Geneva. — 2008.
2.
Florian, L., & Black-Hawkins, K. Exploring inclusive pedagogy. British Educational
Research Journal, 37(5), 813–828. — 2011.
3.
O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni (yangi tahrir). — 2020.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–4896-son qarori. Nogironligi bo‘lgan
shaxslarni qo‘llab-quvvatlash va inklyuziv ta’limni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida. —
2020.
5.
Booth, T., & Ainscow, M. Index for Inclusion: Developing Learning and Participation in
Schools. Centre for Studies on Inclusive Education (CSIE). — 2021.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Umumiy o‘rta ta’limda inklyuziv
yondashuv metodik tavsiyalari. — Toshkent: O‘qituvchi, 2021.
7.
Sattorova, M.X. Inklyuziv ta’limning pedagogik asoslari. — Toshkent: Fan va texnologiya,
2022.
8.
World Bank. Inclusive Education Initiative – Early Childhood Development for Children
with Disabilities. — 2022.
9.
Karimova, G. O‘zbekistonda inklyuziv ta’limni rivojlantirish istiqbollari. — “Pedagogika va
psixologiya” ilmiy-amaliy jurnali, №1. — 2023.
10.
UNICEF. Inclusive Education: A Framework for Action. Regional Report for Europe and
Central Asia. — 2023.
