121
GENDER TENGLIGI VA XOTIN-QIZLARNING IJTIMOIY MOBILLIGI
Karimova Lola Muzafarovna
Buxoro davlat tibbiyot instituti
Ijtimoiy fanlar kafedrasi dotsenti, PhD
https://doi.org/10.5281/zenodo.16626515
Jamiyatning barqaror rivojlanishi va demokratik qadriyatlarning qaror topishi avvalo
ayollar va erkaklar uchun teng imkoniyatlarni ta’minlashga bog‘liq. Gender tengligi nafaqat
huquqiy yoki siyosiy masala, balki iqtisodiy o‘sish, ijtimoiy adolat va inson huquqlarini
ro‘yobga chiqarishning asosiy omili hisoblanadi. Hotin-qizlarning ijtimoiy mobilligi, ya’ni
ularning ta’lim, mehnat, siyosiy va madaniy sohalarda yuqori mavqega erishishi jamiyatning
taraqqiyotini belgilaydi.
Ijtimoiy mobillik tushunchasini ilmiy muomalaga kiritgan Pitirim Sorokinga ko‘ra,
mobillik — insonning ijtimoiy ierarxiyadagi mavqei o‘zgarishi jarayonidir. Gender tengligi esa
hotin-qizlar uchun mazkur jarayonda teng huquq va imkoniyatlarni ta’minlaydi. Gender
tengligi erkaklar va ayollarning barcha sohalarda teng huquqlarga ega bo‘lishi, ularning
iqtidori va salohiyatidan to‘liq foydalanish imkoniyatidir. Shunday qilib, gender tengligi hotin-
qizlarning ijtimoiy mobilligini ta’minlaydigan asosiy omildir. Hotin-qizlar ijtimoiy
mobilligining asosiy kanallari ta’lim, mehnat bozori, siyosiy va jamoat hayoti hamda fuqarolik
jamiyatidir.
Xotin-qizlar ijtimoiy mobilligining asosiy kanallari
1.
Ta’lim tizimi
Xotin-qizlar uchun maktab va oliy ta’lim imkoniyatlarining kengayishi ularning iqtisodiy
mustaqilligini ta’minlaydi.
Stipendiyalar va xalqaro grantlar orqali qizlarni STEM (ilm-fan, texnologiya,
muhandislik va matematika) sohalariga jalb qilish ortib bormoqda.
2.
Mehnat bozori
Xotin-qizlarning tadbirkorlikka jalb qilinishi, ularning kichik biznes va oilaviy
tadbirkorlikdagi ishtiroki ortishi ijtimoiy-iqtisodiy tenglikka olib keladi.
Gender diskriminatsiyasini kamaytirish va ish haqida tenglikni ta’minlash muhim
vazifadir.
3.
Siyosiy va jamoat hayoti
Xotin-qizlar parlament, mahalliy kengashlar va davlat idoralarida faol ishtirok etishi
ijtimoiy mobillikning yuqori shakli hisoblanadi.
Liderlik ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun maxsus dasturlar amalga oshirilmoqda.
4.
Fuqarolik jamiyati va NNTlar
Xotin-qizlarning huquqlarini himoya qiluvchi va ularning imkoniyatlarini kengaytiruvchi
tashkilotlar ijtimoiy mobillikning muhim kanalidir.
Ta’lim sohasida qizlar uchun maktab va oliy ta’lim imkoniyatlarining kengayishi
ularning iqtisodiy mustaqilligini ta’minlaydi. Stipendiyalar va xalqaro grantlar orqali qizlarni
STEM sohalariga jalb qilish keng targ‘ib etilmoqda. Mehnat bozorida esa hotin-qizlarning
tadbirkorlikka jalb qilinishi va ularning kichik biznes hamda oilaviy tadbirkorlikdagi ishtiroki
ijtimoiy-iqtisodiy tenglikka olib kelmoqda. Shu bilan birga, ish haqida tenglik va gender
diskriminatsiyasini kamaytirish muhim vazifa bo‘lib turibdi. Siyosiy va jamoat hayotida hotin-
qizlarning parlament, mahalliy kengashlar va davlat idoralaridagi ishtiroki ijtimoiy
122
mobillikning yuqori shakli sanaladi. Shu maqsadda ular uchun liderlik ko‘nikmalarini
rivojlantirish dasturlari yo‘lga qo‘yilmoqda.
Nodavlat tashkilotlar ham hotin-qizlar huquqlarini himoya qilish va ularning
imkoniyatlarini kengaytirishda muhim rol o‘ynamoqda.
O‘zbekiston tajribasi bu sohada alohida ahamiyatga ega. 2019 yilda qabul qilingan
“Hotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi
qonun gender tengligining huquqiy asosini mustahkamladi. Shuningdek, 2020 yilda Hotin-
qizlar va erkaklar uchun teng huquq va imkoniyatlar masalalari bo‘yicha parlament
komissiyasi tashkil etildi. Ta’lim sohasida qizlarning oliy ta’limga jalb etilishi darajasi 2017
yilda 28 foiz bo‘lgan bo‘lsa, 2024 yilda 40 foizdan oshdi. Xorijiy grant va stipendiyalar
ularning chet elda ta’lim olishi uchun yo‘l ochmoqda.
Mehnat va tadbirkorlik sohasida “Ayollar daftari” tizimi orqali ishsiz ayollar
tadbirkorlikka jalb qilinmoqda. Hotin-qizlar tadbirkorligini rivojlantirish jamg‘armasi orqali
imtiyozli kreditlar ajratilmoqda va minglab ayollar o‘z biznesini yo‘lga qo‘ymoqda. Siyosiy
hayotda esa parlament a’zolarining 32 foizini hotin-qizlar tashkil etadi. Mahallalarda ham
hotin-qizlar maslahat kengashlari faoliyat yuritmoqda.
Global jarayonlar ham bu jarayonga kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. Raqamli texnologiyalar
hotin-qizlarga masofaviy ta’lim olish va ish bilan ta’minlanish imkoniyatlarini ochmoqda.
Mehnat migratsiyasi ko‘plab ayollar uchun iqtisodiy mustaqillik manbai bo‘lib xizmat
qilmoqda. BMT, YuNESKO va Xalqaro mehnat tashkiloti kabi xalqaro tuzilmalar dasturlari
O‘zbekistondagi gender siyosati islohotlarini qo‘llab-quvvatlamoqda.
Xulosa qilib aytganda, gender tengligi va hotin-qizlarning ijtimoiy mobilligi jamiyatning
barqaror rivojlanishini ta’minlaydigan asosiy omillardan biridir. O‘zbekistonda qabul qilingan
qonunlar, davlat dasturlari va fuqarolik jamiyatining faoliyati hotin-qizlarning ijtimoiy,
iqtisodiy va siyosiy hayotda teng ishtirokiga yo‘l ochmoqda. Kelgusida ta’lim, tadbirkorlik va
raqamli texnologiyalar sohasidagi imkoniyatlarni yanada kengaytirish hotin-qizlar ijtimoiy
mobilligining asosiy garovi bo‘lib qoladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Parsons T.
The Social System
. Glencoe: The Free Press, 1951.
2.
Giddens A.
Sociology
. Polity Press, 2013.
3.
Karimov I.
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
. Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 27-iyundagi “Yoshlarni qo‘llab-
quvvatlash va ularning bandligini ta’minlash bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar
to‘g‘risida”gi PQ–5150-son qarori.
