109
IJTIMOIY MOBILLIK VA FUQAROLIK JAMIYATI INSTITUTLARI
Karimova Lola Muzafarovna
Buxoro davlat tibbiyot instituti
Ijtimoiy fanlar kafedrasi dotsenti, PhD
https://doi.org/10.5281/zenodo.16900883
Zamonaviy jamiyat rivojlanishini tahlil etishda ijtimoiy mobillik va fuqarolik jamiyati
institutlari tushunchalari o‘zaro chambarchas bog‘liqdir. Ijtimoiy mobillik – shaxs yoki ijtimoiy
guruhning jamiyat ierarxiyasida yuqoriga ko‘tarilishi, pastga tushishi yoki boshqa qatlamga
o‘tishi jarayonini anglatadi. Fuqarolik jamiyati institutlari esa davlatdan mustaqil faoliyat
yurituvchi va jamiyatning turli qatlamlari manfaatlarini ifoda etuvchi ijtimoiy tashkilotlar,
uyushmalar va birlashmalardir. Ushbu ikki omilning uyg‘unligi jamiyatda adolat, tenglik va
barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Zamonaviy jamiyat taraqqiyoti va barqarorligi uchun ijtimoiy mobillik va fuqarolik
jamiyati institutlari o‘zaro chambarchas bog‘liq tushunchalardir. Ijtimoiy mobillik — shaxs yoki
ijtimoiy guruhning jamiyat ierarxiyasida yuqoriga ko‘tarilishi, pastga tushishi yoki boshqa
qatlamga o‘tishi jarayonidir. Fuqarolik jamiyati institutlari esa davlatdan mustaqil faoliyat
yurituvchi va fuqarolarning manfaatlarini ifoda etuvchi uyushmalar, nodavlat notijorat
tashkilotlar, mahalliy jamoalar, kasaba uyushmalari hamda turli jamoat tashkilotlaridir.
Ijtimoiy mobillikning samarali ta’minlanishi uchun fuqarolik jamiyati institutlari muhim
rol o‘ynaydi. Ular jamiyatda tenglikni qaror toptirish, fuqarolarning huquq va erkinliklarini
himoya qilish, yoshlar va xotin-qizlarning imkoniyatlarini kengaytirish, shuningdek, aholining
turli qatlamlarini ijtimoiy-siyosiy jarayonlarga jalb etishda vositachi sifatida faoliyat yuritadi.
Ta’lim sohasida fuqarolik jamiyati institutlari yoshlarni zamonaviy bilim va ko‘nikmalar
bilan ta’minlashda katta hissa qo‘shmoqda. Nodavlat tashkilotlar va xalqaro loyihalar orqali
turli grantlar, stipendiyalar va o‘quv dasturlari yo‘lga qo‘yilgan. Bu jarayon yoshlarning nafaqat
bilim olish imkoniyatlarini oshirmoqda, balki ularning jamiyatdagi mavqeini ham
mustahkamlamoqda.
Mehnat bozorida kasaba uyushmalari, tadbirkorlar uyushmalari va mahalla tizimi
aholining bandligini ta’minlash va ularning huquqlarini himoya qilishda muhim ahamiyat kasb
etadi. Mahalliy jamg‘armalar va davlat dasturlari yordamida yoshlar va ayollarning tadbirkorlik
faoliyatiga kirib kelishi rag‘batlantirilmoqda. Natijada, ular iqtisodiy mustaqillikka erishib,
ijtimoiy pog‘onalar bo‘ylab yuqoriga ko‘tarilish imkoniga ega bo‘lmoqda.
Siyosiy hayotda fuqarolik jamiyati institutlari shaxslarning siyosiy mobilligini ta’minlaydi.
Nodavlat notijorat tashkilotlar, siyosiy partiyalar va jamoatchilik kengashlari fuqarolarning
davlat boshqaruvi va qarorlar qabul qilish jarayonida ishtirokini kengaytiradi. Bu esa
demokratik qadriyatlarni mustahkamlab, fuqarolarning o‘z jamiyatidagi mavqeini
yaxshilashiga xizmat qiladi.
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda fuqarolik jamiyatini rivojlantirish va ijtimoiy mobillikni
ta’minlash bo‘yicha muhim qadamlar qo‘yilmoqda.
• Mahalla instituti – xalq va davlat o‘rtasidagi ko‘prik sifatida jamiyatdagi eng faol
fuqarolik institutlaridan biridir. Mahallalar aholining ijtimoiy muammolarini hal qilishda,
yoshlar va ayollarni qo‘llab-quvvatlashda katta o‘rin tutmoqda.
• Nodavlat notijorat tashkilotlari soni ortib, ular turli sohalarda, jumladan, ta’lim, sog‘liqni
saqlash, ekologiya, madaniyat va huquqiy savodxonlikni oshirishda faoliyat yuritmoqda.
110
• Kasaba uyushmalari mehnatkashlarning huquqlarini himoya qilmoqda, ishchilarni
qayta tayyorlash kurslarini tashkil etmoqda.
• “Yoshlar daftari” va “Ayollar daftari” tizimlari yoshlar va xotin-qizlarni jamiyat hayotiga
faol jalb etish, ularning ijtimoiy himoyasini kuchaytirish orqali ularning ijtimoiy mobilligini
oshirmoqda.
• Ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlar fuqarolarning erkin fikr bildirish,
jamiyatdagi muammolarga e’tibor qaratish imkonini kengaytirmoqda.
O‘zbekistonda fuqarolik jamiyatini rivojlantirish bo‘yicha muhim qadamlar qo‘yilmoqda.
Mahalla instituti xalq va davlat o‘rtasidagi ko‘prik sifatida aholining turli muammolarini hal
qilishda, yoshlar va ayollarni qo‘llab-quvvatlashda faol ishtirok etmoqda. “Yoshlar daftari” va
“Ayollar daftari” tizimlari orqali yoshlar va xotin-qizlar uchun yangi imkoniyatlar yaratilmoqda.
Nodavlat notijorat tashkilotlar soni ortib, ular ta’lim, sog‘liqni saqlash, ekologiya va huquqiy
savodxonlik sohalarida faoliyat olib bormoqda. Ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy
tarmoqlar fuqarolarning erkin fikr bildirishini ta’minlab, jamoatchilik nazoratini
kuchaytirmoqda.
Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, kuchli fuqarolik jamiyati shakllangan davlatlarda
ijtimoiy mobillik yuqori bo‘ladi. Masalan, Yevropa mamlakatlarida kasaba uyushmalari mehnat
bozorida muhim o‘rin tutadi, AQSh va Janubiy Koreyada esa nodavlat sektor ta’lim va bandlik
sohasida keng imkoniyatlar yaratadi. Singapurda meritokratiya tamoyili asosida fuqarolik
jamiyati ijtimoiy adolat va yuqori mobillikni ta’minlashga xizmat qilmoqda.
Xulosa qilib aytganda, ijtimoiy mobillik va fuqarolik jamiyati institutlari o‘zaro
uyg‘unlashganda, jamiyatning barqarorligi, tenglik va adolati ta’minlanadi. O‘zbekistonda
amalga oshirilayotgan islohotlar, mahalla instituti, NNTlar va davlat dasturlari fuqarolarning
ijtimoiy mobilligini oshirishga xizmat qilmoqda. Kelgusida fuqarolik jamiyati institutlarini
yanada mustahkamlash ijtimoiy adolat va taraqqiyotning muhim garovi bo‘lib qoladi.
References:
1.
Parsons T. The Social System. Glencoe: The Free Press, 1951.
2.
Giddens A. Sociology. Polity Press, 2013.
3.
Karimov I. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 27-iyundagi “Yoshlarni qo‘llab-
quvvatlash va ularning bandligini ta’minlash bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi
PQ–5150-son qarori.
