24
NUTQ USLUBLARI VA ULARNING NAZARIY ASOSLARI
Najimidinova Nafisaxon Ismoiljonovna
Chirchiq shahri 9-maktab ingliz tili o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13897895
Har bir davrda bo‘lgani kabi ta’limda mashg’ulotlar olib borish, kelajak avlodni ertangi
kunga bo‘lgan ishonchini oshirish, hozirgi vaqtdagi dolzarb masalalardan biridur. Bu yo‘lda
olimlar, tadqiqotchilar, izlanuvchilar ilmiy-ommabop kitoblar, qo‘llanmalar maqolalar yozib
bormoqdaki, ularning qiymati va ma’lumotlarining muhimligi alohida ahamiyatlidur. Rasmiy
muloqot tizimida (radio, televideniya) adabiy til normalariga qat’iy rioya qilishi juda muhim.
Bizga ma’lumki, nutq og’zaki va yozma turlarga bo‘linadi, ikkala uslubda ham o‘zbek tili adabiy
til me’yorlariga amal qilingan holda amalga oshiriladi, masalan: yozuvda o‘zbеk tilining imlo
qoidalariga e’tibor bergan holda, og’zaki muloqotda esa adabiy talaffuz normalariga amal
qilamiz,
Yozma nutqda, ya’ni yozganda biz o‘zbеk tilining imlo qoidalariga, gapirganda esa, adabiy
talaffuz normalariga amal qilamiz va hokazo.
Hozirgi zamon o‘zbеk adabiy tilida ta’lim-tarbiya ishlari olib boriladi, ilmiy va badiiy
adabiyotlar nashr etiladi, ro‘znoma va oynomalar chiqariladi. Radio va tеlеvidеniе
eshittirishlarida ushbu til normalariga amal qilinadi. Yozma nutqda, ya’ni yozganda biz o‘zbеk
tilining imlo qoidalariga, gapirganda esa, adabiy talaffuz normalariga amal qilamiz va hokazo.
Har qanday tining adabiy tili, uning madaniy vositalari umummajburiy norma sifatida o‘qitiladi
va o‘rgatiladi. Adabiy til, uning yozma va og’zaki shakli normalar bu tilda so‘zlovchilarning ko‘p
sonli shaxsiy nutqlari va bu nutqlar yig’indisidan iborat bo‘lgan umum norma sifatida namoyon
bo‘ladi.
Masalan, o‘zbеk adabiy tilida minglab, millionlab kishilar gaplashadi. Bu kishilarning har
biri aloqida shaxs, alohida nutq egalaridir. Mana shu ko‘p sonli shaxslar, bir tomondan, yagona
bitta adabiy til – o‘zbеk adabiy tilidan foydalanishiga ko‘ra, ikkinchidan esa, bitta til atrofida
birlashayotganliklariga ko‘ra muayyan umumiylikka, uyushganlikka ega. Mana shu umumiylik
tilshunoslikda til uyushmasi(jamoasi) dеb yuritiladi. Muayyan til uyushmasini mushtarak qilib
turadigan asosiy omil aloqa quroli bo‘lgan tilning yagonaligi va bu til adabiy normalarining
umummajburiyligidir. Adabiy til va uning normalari avvalo o‘rta va oliy maktab ta’limi orqali,
qolavеrsa oiladagi tarbiya orqali o‘zlashtiriladi. Adabiy tilni egallashda mustaqil shug’ullanish,
ayniqsa badiiy adabiyotlarni, ro‘znoma va oynomalarni o‘qish, radio va tеlеvidеniеni tinglash
muhim rol o‘ynaydi. Dеmak, adabiy til, adabiy xil madaniyati o‘qish o‘rganish, tinimsiz
shug’ullanish orqali egallanadigan nutqiy hodisadir.
Matn ma’lum bir tarzda kommunikativ vazifa bilan uyushgan jumlalar to‘plamidir.
Matnning asosiy xususiyatlari semantik va kommunikativ birlik; tarkibiy yaxlitlikdan iboratdir.
Har qanday tilda nutq uslubi yoki funktsional uslublar nomlanuvchi tizimlar mavjud. Uslublar
har qanday tilning boyligi va rang-barangligini tashkil etadi. Ingliz va o‘zbek tillarida asosiy
uslublarni o‘rganish tilni tushunishni jiddiy ravishda boyitadi va unio‘rganishda yordam beradi.
Tilni o‘rganish jarayonida matnlarnio‘qish turli funktsional uslublar so‘zlashuv, badiiy, ilmiy,
publisistik (ommabop), rasmiy uslublarga tegishli hisoblanadi.
Tilning funksional uslublari aloqaning aniq maqsadiga xizmat qiluvchi o‘zaro bog’liq
tillarining tizimi hisoblanadi. Funksional uslub xabar yo‘llovchi tomonidan tashkil etilgan
mutloq topshiriq mahsuli sifatida xizmat qiladi. Funksional uslublar ko‘pincha tilning adabiy
25
qismida uchraydi. Barcha funksional uslublar o‘ziga xos usulda turli xil xususiyatlar bir tizim
sifatida uzviy bog’liq bo‘lsa ham, tilning aloqa vositalarining bir guruhida asosiy xususiyati
bo‘lishiga qaramay, so‘ralayotgan vazifaviy uslubni aniqlash uchun yetarli bo‘lmaydi. Har bir
vazifaviy uslub adabiy tilning rivojlanish bosqichida turg’un tizimga bog’liqdir, ammo u bir
davrdan keyingisiga o‘tayotganda, ba’zan tez- tez o‘zgaradi. Shuning uchun tilning funksional
uslublari tarihiy turkum (kategoriya) hisoblanadi. Ushbu tushunchani isbotlash uchun misollar
yetarli darajadadir.
Binobarin, vazifaviy uslubning she’riyat (badiiy) uslubi XVI asrning ikkinchi yarmida
mustaqil uslub vazifasini bajarishni boshlagan; gazeta uslubi publitsistik uslubdan ajralib
chiqqan; boshqa vazifaviy uslublar kabi notiqlik uslubi ham sezilarli darajada muhim
o‘zgarishlarga uchragan. Har bir uslubning rivojlanishi standart ingliz vao‘zbek tillari
normalariningo‘zgarishi bilan oldindan belgilanadi. Bunga ijtimoiy sharoitlarning o‘zgarishi,
ilmiy taraqqiyot va madaniy hayotning rivojlanishi ham kattata’sirko‘rsatmoqda. An’anaviy
ajralib turuvchi funktsional uslublar — ilmiy (ommabop addict), rasmiy, publisistik
(ommabop), so‘zlashuv, badiiy — tilning quyi tizimlaribo‘lib, ularning har biri besh asosiy
darajadagio‘ziga xos fonetik, morfologik, leksik, sintaktik va matn tarkibi bo‘yicha
xususiyatlarga ega.
Funktsional uslublar u yoki boshqa elementlar va tuzilmalarni ishlatish mumkinligi yoki
mumkin emasligi, shuningdek, ularning aloqa tizimlari bilan ajralib turadi. Masalan, fonetik
vositalar notiqlik uslubi uchun muhimdir talaffuzme’yorlariga rioya qilish, intonatsiyadan keng
foydalanish; ilmiy uslub uchun — sintaktik aniq sintaktik tuzilma, so‘zlarning to‘g’ridan-to‘g’ri
tartibi,so‘zlarning kengqo‘llanilishi, har xil aniq vao‘ziga xos tizimlardan keng qo‘llanilishi, matn
darajasida mantiqiy, aniq taqdimot tuzilishi( gazeta yoki jurnal maqolasi). Rasmiy uslubning
matni maxsus atamalar (tijorat, yuridik va boshqalar), shtamplar, ixtisoslashtirilgan xorijiy
iboralar, qisqartmalar, aralash so‘zlarning mavjudligi, leksik darajada obrazli vositalarning
yo‘qligi bilan tavsiflanadi; sintaktik darajada – murakkab tuzilishlar, fe’lning majhul nisbatidagi
gaplarning keng qo‘llanilishi yordamida hosil bo‘ladi.
Funktsional uslublar yozma vaog’zaki shaklda uchraydi. So‘zlashuv uslubi qisqa jumlalar,
ikkibo‘g’inliso‘zlar, fonetik va sintaktik qisqartmalarning mavjudligi bilan tavsiflanadi. Badiiy
uslub uchta quyi uslubni birlashtiradi tilning she’riyat uslubi, hissiy (badiiy) nasr uslubi va
drama uslubi. Ushbu quyi uslublarning har biri va alohida quyi uslub uchun ham umumiy
xususiyatlar mavjud. Badiiy matnlar ham bir qator qiyinchiliklar mavjud, chunki ular mantiqiy-
intellektualma’lumotlarni majoziy- hissiyma’lumotlar bilan birlashtiradi. Ommabop uslubdagi
matnlarni o‘qish qiyinchilik tug’dirishi mumkin.
References:
1.
Yo‘ldоshеv К. Аdаbiyot o‘qitishning ilmiy-nаzаriy аsоslаri. Tоshкеnt: «O‘qituvchi», 1996.
-B.92
2.
Гальперин И. Р. Стилистика английского языка. М.: Книжный дом «ЛИБРОКОМ»,
Изд.5, 2013. 336 с.
3.
Тихонова Е. В. Медиатекст как инструмент вербальной диагностики
конфессиональной напряженности // Мировое культурно-языковое и политическое
пространство: инновации в коммуникации: сборник научных трудов. М.: ТрансАрт, 2014.
С. 172–186.
