21
OG‘ZAKI NUTQNI RIVOJLANTIRISHNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Najimidinova Nafisaxon Ismoiljonovna
Chirchiq shahri 9-maktab ingliz tili o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13897712
Nutq “turli kontekstlarda og‘zaki va og‘zaki bo‘lmagan belgilar yordamida ma’no yaratish
va almashish jarayonidir. Nutq ikkinchi tilni o‘rganish va o‘rgatishning muhim qismidir. Uning
ahamiyatiga qaramay, ko‘p yillar davomida nutqni o‘rgatish yetarli darajada baholanmagan
va ingliz tili o‘qituvchilari gapirish ko‘nikmasini mashqlarni takrorlash yoki dialoglarni yodlash
kabi usullar orqali o‘rgatishda davom etishgan. Biroq, bugungi kunda har qanday tilni o‘qirish
maqsadi o‘quvchilarning kommunikativ ko‘nikmalarini oshirishni talab qiladi, chunki faqat
shu tarzda talabalar o‘z fikrlarini ifoda etishlari va har bir kommunikativ vaziyatda ijtimoiy
va madaniy qoidalarga mos ravishda muloqotga kirishishlari mumkin. Ikkinchi tilni
oʻrganuvchilarga eng yaxshi tarzda gapirishni oʻrgatish maqsadida quyida ogʻzaki tilni
oʻrgatuvchi oʻqituvchilar uchun takliflar bilan birga ingliz tili darslarida qoʻllanilishi mumkin
boʻlgan baʼzi nutqiy faoliyatlar taqdim etiladi
“Gapirish ko‘nikmasini shakllantirish” deganda ingliz tilini ikkinchi til sifatida
o‘rganuvchilarni quyidagilarga o‘rgatish tushuniladi: Ingliz tilida nutq tovushlari va tovush
naqshlarini yarating, so‘z va gap urg‘usi, intonatsiya naqshlari va ikkinchi til ritmidan
foydalaning. To‘g‘ri ijtimoiy muhit, auditoriya, vaziyat va mavzuga muvofiq mos so‘z va
jumlalarni tanlang. O‘quvchilarning fikrlarini mazmunli va mantiqiy ketma-ketlikda tartibga
soling. Tildan qadriyatlar va mulohazalarni ifodalash vositasi sifatida foydalaning. Tilni tez va
ishonchli tarzda bir necha g‘ayritabiiy pauzalar bilan ishlating, bu ravonlik (fluency) deb
ataladi.
Hozirda ko‘plab tilshunoslik va ingliz tilini ikkinchi til sifatida o‘rgatuvchi
o‘qituvchilarining ta’kidlashlaricha talabalar ikkinchi tilda gapirishni “o‘zaro ta’sir qilish”
orqali o‘rganishadi. Kommunikativ tilni o‘rgatish va hamkorlikda faoliyat olib borish bu
maqsad tomon eltuvchi eng samarali yo‘l hisoblanadi. Gapirish ko‘nikmasini shakllantirish real
hayotiy vaziyatlarga asoslanadi. Ushbu usulni ingliz tilidarslarida qo‘llash orqali talabalar bir-
birlari bilan maqsadlimuloqot qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Xulosa qilib aytganda, ingliz
tili o‘qituvchilari o‘quvchilarning og‘zaki nutqini rivojlantirishga yordam beradigan kundalik
muloqot, samarali mashg‘ulotlarva mazmunli vazifalarni bajaradigan sinf muhitini yaratishlari
zarur. Bu esa talabalarning maqsadga erishish uchun vazifalarni guruhlarda bajarishlari
natijasida yuzaga kelishi mumkin.
Bola nutqini rivojlantirish bu eng avvalo, egallash uchun til qobilyatini shakllantirishni
talab qiluvchi muloqat shakllarini rivojlantiruvchi demakdir.
Ilmiy tadqiqotlar va yo‘nalishlar tahlili maktabgacha yoshdagi bolalar nutqining turli
tomonlarini rivojlantirish xususiyatlari hamda ularning ilmiy adabiyotda o‘rganilganlik
darajasini aniqlash imkonini beradi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish masalalarini tadqiq etish O‘zbekiston
Respublikasida o‘tgan asrning 50-yillarida boshlangan. Maktabgacha taʼlim sohasidagi birinchi
fan nomzodi А.V. Nikolskaya mahalliy millat bolalariga rus tilini o‘qitish zarurligi masalasini
ko‘tarib chiqdi. U tomonidan o‘tkazilgan sinov tadqiqotlari (1958-60 yillar) natijasida
maktabgacha katta yoshli o‘zbek bolalariga ruscha ogʼzaki nutqni o‘rgatish metodikasining
asosiy mazmuni belgilangan va uning asosiy masalalari ishlab chiqilgan.
22
XX asrning 70-yillarida А.V. Nikolskayaning ilmiy rahbarligi ostida E.M. Razbaeva
tomonidan maktabgacha yoshdagi katta bolalarda o‘qilgan asarlar asosida kattalar mehnatiga
hurmatni tarbiyalash bo‘yicha tadqiqot o‘tkazildi. S.O. Gʼozieva tomonidan (E.M. Razbaevaning
ilmiy rahbarligi ostida) maktabgacha katta yoshdagi bolalarda o‘zbek xalq ogʼzaki ijodidan
(xalq ertaklari, o‘yinlar) foydalanish asosida atrofdagilarga adolatli munosabatda bo‘lishni
shakllantirish masalalari tadqiq qilindi.
1979-yildan boshlab to bugungi kungacha maktabgacha yoshdagi bolalarga ona tili va
o‘zga tilni (rus, o‘zbek) o‘qitish muammosi O‘zbekiston olimlari, metodistlari, psixologlarining
tadqiqot obekti hisoblanadi (F.R. Qodirova, R.M. Qodirova, G.X. Jumasheva, D.R. Babaeva, D.
Аbdurahimova, L.R. Mirjalilova, N.Sh. Nurmuhammedova va boshq.).
Barcha tadqiqotchilar bola nutqini va uning rivojlanishini alohida ajratilgan holda emas,
balki katta yoshli kishining bolaga pedagogik taʼsiri bilan o‘zaro bogʼliqlikda ko‘rib chiqadilar.
Ushbu yondashuv o‘rinlidir, zero fandagi zamonaviy tadqiqotlar nutqni o‘zlashtirish va ijtimoiy
o‘zaro hamkorlik – o‘zaro bogʼliq jarayonlardir, nutqni rivojlantirish esa – ijodiy jarayon, biroq
u stixiyali jarayon emas, degan fikrga asoslanadi.
Inson tajribasining tarixan shakllangan mazmuni so‘zli shaklda umumlashtirilgan, uni
bayon etish va o‘zlashtirish esa ushbu jarayonda nutqning ham ishtirok etishini nazarda tutadi.
Nutq bolaga inson madaniyatining barcha yutuqlariga yo‘l ochadi. Umuman shaxsning va
barcha asosiy psixik jarayonlar (qabul qilish, fikrlash va boshq.) ning shakllanishi ham bolada
nutqning rivojlanishi bilan bogʼliqdir. Bolaning psixik jihatdan shakllanishida nutqning alohida
o‘rin tutishi uning turli bosqichlarda rivojlanishiga yordam beruvchi shart-sharoitlar va
omillarni bilishni juda muhim qilib qo‘yadi. Nutqning rivojlanishi bilan harakatlanuvchi kuchlar
haqidagi masala, ushbu holat shiddat bilan, sakrash tarzida ro‘y berishi tufayli ham, muhim
ahamiyat kasb etadi.
Bolalarda nutq rivojlanishini ragʼbatlantiruvchi yoki unga to‘sqinlik qiluvchi kuchlarni
aniqlash ushbu jarayonga aniq maqsadni ko‘zlagan holda pedagogik taʼsir ko‘rsatishni tashkil
etish kalitidir.
V.I. Loginova, Y.S. Lyaxovskaya, V.V. Gerbova, Ye.M. Strunina va boshqalarning
tadqiqotlarida bolalar ona tili leksikasini o‘zlashtirib olishlarining o‘ziga xos xususiyatlari
yoritilgan.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning lugʼatni o‘zlashtirishlarida ikki jihat ajratib
ko‘rsatilgan: atrofdagi olam lugʼatini (so‘z boyligini) anglash bilan birgalikda rivojlantirish;
lugʼatni til birligi sifatida o‘zlashtirish. Ular predmetli aloqalar va munosabatlar mantigʼida ham,
til mantigʼi borasida ham so‘z ustida ishlash zarurligini isbotlab berishgan.
Nutqni egallab olishning eng muhim bosqichlari maktabgacha yoshga to‘gʼri keladi.
Shundan kelib chiqqan holda, hozirgi paytda nutqni rivojlantirishdagi ayrim bosqichlarni
o‘rganishga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Olimlar nutqqacha bo‘lgan bosqich muhim rol
o‘ynashini tushunib yetib, uni batafsil tahlil qilmoqdalar.
References:
1.
Madiyarov I. Tez aytish va topishmoqlar – nutq o‘stirishda o‘rni. “O‘zbek tili va adabiyoti
ta‘limi” ilmiy jurnali. 2019. -B. 59.
2.
Leоntyeva N. N. Semantika svyaznоgо teksta i yedinitsi infоrmatsiоnnоgо analiza //
23
Nauchnо-teхnicheskaya infоrmatsiya, seriya 2. - M.,1981. - № 1.
3.
Никольская, А.В. Гендерные особенности социальной перцепции в городских
семьях, владеющих собаками: социальные проблемы и возможные решения /
А.В.Никольская// Вестник университета (Костромской Государственный университет),
Кострома, 2008, С. 63-69. (0,3 п.л.).
