58
AYRIM XORIJIY DAVLATLAR JINOYAT QONUNCHILIGIDA VOYAGA
YETMAGANLAR JINSIY DAXLSIZLIGINI MUHOFAZA QILISH MASALALARI
Murodova Aziza Mamadjon qizi
Toshkent Davlat Yuridik Universiteti
+998 71 233 66 36
https://doi.org/10.5281/zenodo.14059881
Annotatsiya.
Maqolada ayrim xorijiy davlatlarning qonunchiligida voyaga yetmaganlarni
jinsiy tajovuzlardan himoya qilish masalalari tahlil qilinadi. Buning asosida voyaga
yetmaganlarga nisbatan qarindoshlari tomonidan yoki farzandlikka oluvchilar, vasiylar, ularni
tarbiyalash uchun ishonib topshirilgan shaxslar tomonidan jinsiy jinoyatlarni sodir etishga oid
ichki qonunchilikni takomillashtirish zarurligi to'g'risida xulosalar beriladi.
Kalit so'zlar:
kriminologiya, jinsiy jinoyatlar, voyaga yetmaganlik, jabrlanuvchi, jinoiy
huquqiy himoya, ijtimoiy va huquqiy himoya, oilaviy zo'ravonlik.
Bola huquqlarini ijtimoiy-huquqiy muhofaza qilish jamiyat taraqqiyoti, uning
sivilizatsiyasi darajasining asosiy ko'rsatkichlaridan biri hisoblanadi va har qanday
sivilizatsiyalashgan jamiyat o'z xavfsizligini fuqarolari uchun ta'minlashi kerak. Shuningdek,
voyaga yetmaganlarni himoya qilishga ustuvor ahamiyat berish kerak. Chunki ular zamonaviy
hayotning turli salbiy ko'rinishlaridan yetarli darajada himoyalanmagan. Bolalarni himoya
qilish nafaqat jinoiy, balki fuqarolik va oilaviy qonunlar, axloqiy tuyg'ularni tarbiyalash,
muloqot madaniyatini shakllantirish, jinsiy tarbiya va boshqa usullar orqali amalga oshiriladi.
Lekin fuqarolarni himoya qilishning eng yuqori darajasi yosh avlodning jismoniy, ma'naviy va
ijtimoiy rivojlanishiga jiddiy zarar yetkazadigan shaxslarga nisbatan eng qattiq jazo choralarini
qo'llash imkoniyatini beradi.
Kuzatuv agentligining statistik ma'lumotlariga ko'ra, Rossiya oilalarida har uchinchi
jinoyat bolalarga nisbatan sodir etilgan. Og'ir va o'ta og'ir holatlar 10 foizga, jinsiy zo'ravonlik
holatlari esa 15 foizga oshgan. Rossiya Federatsiyasi Tergov qo'mitasi ma'lumotlariga ko'ra,
2017 yilda bolalarga nisbatan jinsiy zo'ravonlikning o'sishi qayd etilgan. Ota-onalar tomonidan
bolalarga qarshi taxminan 20 ming jinoyat sodir etilgan. Tergov qoʻmitasi jinsiy xarakterdagi
zoʻravonlik jinoyatlari boʻyicha 7011 ta jinoiy ish qoʻzgʻatgan boʻlsa, 2016-yilda jinsiy va jinsiy
zo'ravonlik bilan bog'liq 5835 ta jinoiy ish qo’zg’atilgan. Mavjud holatlarning ko’payganligi
jamiyatni tashvishga solmoqda.
Bunday jinoyatlarning ijtimoiy xavfliligi hamda chuqur jismoniy, ma’naviy va ruhiy
jarohatlar voyaga yetmaganlarga yetarlicha ta
’
sir ko
’
rsatadi. Ayniqsa bola va o'smirning jinsiy
daxlsizligi va normal jinsiy rivojlanishini buzadigan jinoyatlar xavflidir. Voyaga yetmaganlar,
ayniqsa, himoyasiz voyaga yetmaganlarga nisbatan jinsiy tajovuz xavfi ortadi. Qoida tariqasida,
ular o'zlariga qilingan harakatlarning ma'nosini tushunmaydilar.
Jinsiy jinoyatlarda bolalarni qurbon qilish holatlari ko'pchilik huquqshunoslar tomonidan
qayd etilib kelinmoqda. Bir qator xorijiy mamlakatlar qonun hujjatlari ushbu sohada yetarlicha
tajribaga ega. Biz jinoyat qonunchiligida voyaga yetmaganlarning huquqlarini ko'rib
chiqishimiz,
birinchidan,
bu bolalarni jinsiy zo'ravonlik, zo'ravonlik, jinsiy ekspluatatsiya va
boshqa jinsiy tajovuzlardan himoya qilishga katta e
’
tibor beradi.
Ikkinchidan,
tahlil qilish ilmiy
bilimlar tizimini shakllantirishga imkon beradi.
59
BMTning “Bola huquqlari to'g'risidagi konvensiya
”
sining 19-moddasida “Ishtirokchi
davlatlar bolani har qanday ko'rinishdan himoya qilish uchun barcha zarur qonuniy, ma'muriy,
ijtimoiy va ta'lim choralarini hamda jismoniy va ruhiy zo'ravonlik, zo'ravonlik yoki
suiiste'mollik, beparvolik yoki ekspluatatsiya, shu jumladan jinsiy zo'ravonlik, ota-onalar,
qonuniy vakillar yoki bolaga g'amxo'rlik qilayotgan boshqa shaxslarga nisbatan choralarni
ko’radilar"
1
, deb belgilab qo
’
yilgan.
Jinsiy daxlsizlik bilan bog'liq jinoyatlar voyaga yetmaganlarga hujum qilish, zo'rlashdan
tashqari, voyaga yetmaganlar bilan jinsiy aloqa qilish kabilar xorijiy davlatlarning jinoyat
kodekslarida jinsiy aloqa bilan bog'li3q boshqa jinoyatlar ham nazarda tutilgan.
Voyaga yetmaganlarga hujum qilish holatlari masalan Ozarbayjon Jinoyat kodeksida ham
belgilab qo’yilgan.151- modda “Jinsiy xususiyatga ega harakat qilishga majburlash” 152 –
moddada “O'n olti yoshga to'lmagan shaxs bilan jinsiy aloqa va jinsiy harakterdagi boshqa
harakatlarni amalga oshirish”.
2
Xorijiy davlatlarning jinoyat qonunchiligi bolalarni jinsiy ekspluatatsiyadan himoya
qilishga katta e’tibor beradi Shunday qilib, Shvetsiya Jinoyat kodeksi “Jinsiy aloqaga oid
jinoyatlar” 6-bobining 4- moddasida o'n sakkiz yoshga to'lmagan har qanday kishi jinsiy aloqa
qilgani uchun jazolanishi kerak deb belgilab qo
’
yilgan.
3
Bu yosh turli kodekslarda turlicha
o'rnatilgan: Ispaniya Jinoyat kodeksida - 12 yosh; Yaponiya Jinoyat kodeksi - 13 yosh; Xitoy Xalq
Respublikasi Jinoyat kodeksi - 14 yosh, Qozog‘iston Respublikasi Jinoyat kodeksi, O‘zbekiston
Respublikasi Jinoyat kodeksi, Bolgariya Respublikasi Jinoyat kodeksi, Ozarbayjon Respublikasi
Jinoyat kodeksida 15 yosh, Tojikiston Respublikasi va Gruziya Jinoyat kodeksida 16 yosh deb
belgilangan. O‘zbekiston Jinoyat kodeksida o'n sakkiz yoshga to'lganlar shaxsni zo'rlashi o'n
yildan o'n besh yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi. O'n to'rt yoshga to'lmagan
shaxslarni zo
’
rlaganlik uchun esa o'n besh yildan yigirma yilgacha ozodlikdan mahrum qilish
bilan jazolanadi.
Moldova Respublikasi Jinoyat kodeksining 171-moddasi voyaga yetmaganlarni
zo'rlaganlik uchun turli xil jazo muddatlarini nazarda tutadi - besh yildan o'n ikki yilgacha
ozodlikdan mahrum qilish, o'n to'rt yoshgacha bo'lgan voyaga yetmaganni zo'rlaganlik uchun
umrbod ozodlikdan mahrum qilish yoki bir muddatga ozodlikdan mahrum qilish bilan
jazolanadi (o'n yildan yigirma yilgacha).
4
Qirg‘iziston Respublikasi Jinoyat kodeksining 129-moddasi voyaga etmagan shaxsni
zo’rlash bilan bog’liq holda kvalifikatsiya qilinadi. Bunda jinoyatchi o'n besh yildan yigirma
yilgacha ozodlikdan mahrum qilish, voyaga yetmaganga nisbatan bunday harakatni sodir
etganlik uchun esa yigirma yilgacha yoki umrbod ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
Shuningdek, Yaponiya Jinoyat kodeksining 177-moddasida 13 yoshdan oshgan shaxsni
1
Конвенсия о правах ребенка. Принята Генеральной Ассамблеей ООН 20 ноября 1989. – C 84
2
Уголовный кодекс Азербайжана. Законодательство зарубежных стран. – Перевод Б.Э.Аббасова. – Санкт
Петербугр: Юридический центр Пресс, 2001. – С.174.
3
Уголовный кодекс Швеции. Законодательство зарубежных стран. Пеевод С.С.Беляева. – Санкт –Петербург:
Юридический центр Пресс, 2001. – С.54.
4
Уголовный кодекс Республики Молдова от 18 апреля 2002 года № 985-XV (с изменениями и дополнениями по
состоянию на 31.07.2023 г.) – C.126
60
zo'ravonlik yoki tahdidlar bilan yo'ldan ozdirgan va zo'rlash sodir etgan taqdirda, kamida 2 yil
muddatga majburiy jismoniy mehnat hamda ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi
5
.
Qozog'iston Respublikasi Jinoyat kodeksining 120-moddasida voyaga yetmagan shaxsni
zo'rlash - sakkiz yildan o'n besh yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.Voyaga
yetmagan shaxsni zo'rlash esa o'n besh yildan yigirma yilgacha ozodlikdan mahrum qilish
jazosi belgilangan.
6
Xitoy Xalq Respublikasi Jinoyat kodeksining 236-moddasida zo‘rlash uchun javobgarlik
nazarda tutilgan. Shaxsga tahdid yoki zo'ravonlik uch yildan o'n yilgacha ozodlikdan mahrum
qilish shaklida javobgarlikka tortiladi.14 yoshgacha bo'lgan qizga nisbatan nopok harakatlar
zo'rlash deb hisoblanadi va eng og'ir jazo bilan jazolanadi.
7
Quyidagi holatlarda:
-
ayolni zo'rlash yoki biror qizga nisbatan o'ta shafqatsizlik bilan sodir etilgan nomaqbul
xatti-harakatlar;
-
jamoat joyida qizlarga nisbatan odobsiz tajovuzlar;
-
ikki yoki undan ortiq kishidan iborat guruh tomonidan muqobil zo'rlash;
-
jabrlanuvchiga og'ir shikast etkazish, zo'rlash natijasida o'lim yoki
boshqa jiddiy oqibatlarlarni keltirib chiqaruvchi holatlar sodir etilganda o‘n yildan ortiq
muddatga ozodlikdan mahrum qilish, muddatsiz ozodlikdan mahrum qilish yoki o‘lim jazosi
bilan jazolanadi.
Shvetsariya Jinoyat kodeksining 187-moddasi (“Jinsiy daxlsizlikka qarshi jinoiy
harakatlar” 5-qismi) jinoyat sodir etgan shaxslarning javobgarligini belgilaydi. O'n olti yoshga
to'lmagan shaxs bilan odobsiz harakatlar qilish, uni bunday harakatlarga majburlash holatlari
bo’yicha normalar keltirilgan.
Xorijiy davlatlarning jinoyat qonunchiligida voyaga yetmaganlar va voyaga
yetmaganlarning himoyasini kuchaytirish nazarda tutilgan hollarda
jinsiy huquqbuzarliklar ularning biologik ota onalari yoki farzand asrab oluvchilari,
vasiylari, ta'lim yoki tarbiya berish ishonib topshirilgan shaxslar tomonidan sodir etilganlik,
bundan tashqari voyaga yetmagan shaxsni jinsiy aloqada bo'lishga majburlash, voyaga
yetmaganlar ta'lim oladigan muassasalarda vasiylar, ta'lim xodimlari va boshqalar tomonidan
bolalar va o'smirlarning jinsiy daxlsizligiga tajovuz holatlarini ham nazarda tutadi. Masalan,
Daniya Jinoyat kodeksining 219-bandidagi "Jinsiy huquqbuzarliklar" 24-bobida: qamoqxona,
reabilitatsiya markazi, bolalar yoki yoshlar uyining xodimi yoki direktori bo'lgan har qanday
shaxs, ruhiy kasalxonalar, muassasalar, aqli zaif yoki bunday muassasada saqlanayotgan
boshqa har qanday shaxslar bilan jinsiy aloqada bo'lgan shaxslar 4 yildan ortiq muddatga
ozodlikdan mahrum etilishi mumkin. Shuningdek, kodeksning 223-bandida o'n sakkiz yoshga
to'lmagan shaxs asrab olingan farzandi, o'gay o'g'li yoki o'gay qiz, o'qitish yoki tarbiyalash
uchun ishonib topshirilgan shaxslar tomonidan ularga nisbatan jinsiy zo’ravonliklar sodir
etilgan bo’lsa har qanday muddatga ozodlikdan mahrum qilish jazosi qo’llaniladi.
5
Уголовный кодекс Республики Японии. Законодательство зарубежных стран. 2018. – С. 177
6
Уголовный кодекс Республики Казахстан / Предисловие министра юстиции Республики Казахстан, д.ю.н.,
проф. И.И.Рогова. – СПб.: Юридический центр Пресс, 2001. – С. 148 -150
7
Уголовный Кодекс Китайский Народной Республики. Законодательство зарубежных стран. Под.ред. д.ю.ню
Проф. А.И.Коробеева, перевод Д.В.Вичикова. – Санкт-Петербург: Юридический центр Пресс.2001. – С.161-163.
61
Germaniya Jinoyat kodeksining 174-bandi vasiylikdagilarga nisbatan jinsiy harakatlar
uchun javobgarlikni nazarda tutadi. Jinsiy aloqada bo'lgan kishi ushbu harakatlarni amalga
oshirsa:
1.
O‘n olti yoshga to‘lmagan shaxs bilan ta'lim yoki ijtimoiy yordam uchun;
2.
O'n sakkiz yoshga to'lmagan shaxs bilan ta'lim, o'qitish uchun yoki ijtimoiy ta'minot
uchun, ijtimoiy yordam, xizmat yoki ish uchun;
3.
Biologik yoki asrab olingan farzandi bilan, o'n sakkiz yoshga to'lmagan bo'lsa ham jinsiy
aloqaga majburlash 5 yil muddatga ozodlikdan mahrum qilish yoki jarima bilan jazolanadi
8
Fransiya Jinoyat kodeksining 227 moddasida aynan voyaga yetmaganlarga nisbatan jinsiy
zo’ravonliklar uchun jinoiy javobgarlik belgilangan.
Lekin quyidagi hollarda jinoyat sodir etganlik uchun jazo yanada og'irroq bo'lishi
mumkin:
1.
jinoyat qondosh yoki boshqa qarindoshlar tomonidan sodir etilgan bo
’
lsa;
2.
jinoyat o'z mansab vakolatni suiiste'mol qilgan shaxs tomonidan sodir etilgan bo'lsa
3.
jinoyat bir necha shaxslar tomonidan sodir etilgan bo’lsa.
910
Avstriya Jinoyat kodeksining 211-moddasida “Insest” ko'zda tutilgan bo'lib, unda
quyidagilar belgilangan:
1.
Kim bevosita qarindoshi bo‘lgan kishi bilan jinsiy aloqada bo‘lsa, 1 yilgacha bo'lgan
muddatga ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
2.
Kim odamni jinsiy yaqinlikka undasa uch yilgacha qamoq jazosi bilan tayinlanadi.
3.
Kim o'z ukasi yoki opasi bilan jinsiy aloqa qilsa 6 oygacha ozodlikni cheklash jazosi
belgilangan.
4.
Kim jinoiy qilmish sodir etish vaqtida hali o‘n to‘qqiz yoshga to‘lmagan bo‘lsa, qarindosh-
urug‘lar uchun jazolanmaydi.
9
Shvetsiya Jinoyat kodeksining VI bobi, 6-moddasiga ko‘ra, qarindoshi bilan yoki aka yoki
opasi bilan jinsiy aloqada bo‘lgan shaxs bir yildan ortiq bo'lmagan muddatga jazolanishi
kerak.
1110
Xorijiy davlatlarning jinoyat qonunchiligi bir qator moddalarda voyaga yetmaganlarning
jinsiy daxlsizligi alohida himoya qilinadi, bu “Bola huquqlari to'g'risidagi xalqaro Konvensiya”
ga muvofiqdir. Ularda voyaga yetmaganlarni jinsiy jinoyatlar va jinsiy ekspluatatsiyadan
himoya qilish har tomonlama puxta va kerakli darajada amalga oshirilmoqda. Ushbu
muammoning ijobiy tomoni shundaki, ota-onalarning va ularning o'rnini bosuvchi shaxslarning
yoki tarbiya bilan bevosita bog'liq bo'lgan shaxslarning jinoiy javobgarligini oshirish
masalalarini qonunchilik qaysidir ma’noda hal qildi. Xuddi shunday, O’zbekiston Respublikasi
Jinoyat kodeksiga ham voyaga yetmaganlarga nisbatan sodir etilishi mumkin bo'lgan jinsiy
8
УГОЛОВНОЕ УЛОЖЕНИЕ ФЕДЕРАТИВНОЙ РЕСПУБЛИКИ ГЕРМАНИЯ – Strafgesetzbuch (StGB) МГЮА им. О.Е.
Universitätsverlag Potsdam 2021ю – С.274.
9
Уголовно-процессуальный кодекс 1975 года (с последними изменениями, внесенными Федеральным
законом (BGBl I № 70/2018))
10
Уголовный кодекс Швеции. Законодательство зарубежных стран. Пеевод С.С.Беляева. – Санкт –Петербург:
Юридический центр Пресс, 2001. – С.75.
62
jinoyatlar bo'yicha normalar hamda o’zgartirishlar kiritilsa maqsadga muvofiq bo‘lardi. Bu esa
davlatning voyaga yetmaganlarga nisbatan jinsiy tajovuzlarni oldini olish hamda ularni himoya
qilish muammolariga yanada e’tiborini kuchaytirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, oilalarda voyaga yetmaganlarga nisbatan ayrim jinsiy jinoyatlar sodir
etganlik uchun javobgarlik masalalarini yanada kuchaytirish lozim. Jinoiy qonunchilikda
ko'rsatilgan choralar birinchi navbatda ushbu muammoni hal qilishda profilaktik rol o'ynaydi
va unga ta'sir qilish mexanizmlari voyaga yetmaganlarning qurbonligi darajasini pasaytirishga
xizmat qiladi. Yuqoridagi tavsiyalar birinchidan, bolalarni, ayniqsa, oilalarda jinsiy
jinoyatlardan himoya qilishni yaxshilashga va bu chora-tadbirlar voyaga yetmaganlarning
huquqlari va qonuniy manfaatlarini, ularning sha'ni va qadr-qimmatini himoya qilishda, normal
jismoniy va axloqiy rivojlanish muammolarni hal qilishga yordam beradi,
Ikkinchidan, ota-onalarning va ularning o'rnini bosuvchi shaxslarning jinoiy
javobgarligini oshirish bilan bog'liq bo’ladi va shuningdek, bolalarni himoya qilish ma'lum
darajada jinsiy jinoyatlarning oldini olishga xizmat qiladi.
References:
1.
Конвенсия о правах ребенка. Принята Генеральной Ассамблеей ООН 20 ноября
1989. – C 84
2.
Уголовный кодекс Азербайжана. Законодательство зарубежных стран. – Перевод
Б.Э.Аббасова. – Санкт Петербугр: Юридический центр Пресс, 2001. – С.174.
3.
Уголовный кодекс Швеции. Законодательство зарубежных стран. Пеевод
С.С.Беляева. – Санкт –Петербург: Юридический центр Пресс, 2001. – С.54.
4.
Уголовный кодекс Республики Молдова от 18 апреля 2002 года № 985-XV (с
изменениями и дополнениями по состоянию на 31.07.2023 г.) – C.126
5.
Уголовный кодекс Республики Японии. Законодательство зарубежных стран. 2018.
– С. 177.
6.
Уголовный кодекс Республики Казахстан / Предисловие министра юстиции
Республики Казахстан, д.ю.н., проф. И.И.Рогова. – СПб.: Юридический центр Пресс, 2001.
– С. 148 -150
7.
Уголовный Кодекс Китайский Народной Республики. Законодательство
зарубежных стран. Под.ред. д.ю.ню Проф. А.И.Коробеева, перевод Д.В.Вичикова. – Санкт-
Петербург: Юридический центр Пресс.2001. – С.161-163.
8.
УГОЛОВНОЕ
УЛОЖЕНИЕ
ФЕДЕРАТИВНОЙ
РЕСПУБЛИКИ
ГЕРМАНИЯ
–
Strafgesetzbuch (StGB) МГЮА им. О.Е. Universitätsverlag Potsdam 2021ю – С.274.
9.
Уголовно-процессуальный кодекс 1975 года (с последними изменениями,
внесенными Федеральным законом (BGBl I № 70/2018))
10.
Уголовный кодекс Швеции. Законодательство зарубежных стран. Пеевод
С.С.Беляева. – Санкт –Петербург: Юридический центр Пресс, 2001. – С.75.
