67
“HAYVONOT OLAMIGA MANSUB MAHSULOTLAR” LEKSIK-SEMANTIK
GURUHI
Uralova Nigora Abduvaliyevna
Jizzax Davlat Pedagogika Universiteti
Xorijiy tillar fakulteti Ingliz tili amaliy kursi
o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14061636
Har qaysi til olamni o’ziga xos usulda ifodalagani sababli tillarning har biri o’ziga xos
tarzda “olamning lisoniy manzarasi”ni hosil qiladi. Tillarning “olamning lisoniy manzarasi”ni
aks ettirishida xalqning madaniyati, milliylik, qadriyatlari, urf-odat va an’analari muhim rol
o’ynaydi. Bu esa, o’rganilayotgan tilning – Olamning lisoniy manzarasini beruvchi madaniy
konseptlarini tushunib yetish bilan bog’liqdir.[1] S.A.Arutonovning ta’kidlashicha, taom –
madaniyatning shunday moddiy elementiki, unda boshqalariga qaraganda ko’proq milliy
qarashlar saqlanib, xalqning o’z milliy xususiyatlari spesifikasi haqidagi farazlari shakllanadi va
oson tushuniladi.[2]
Iboralarni lingvomadaniy konseptual asoslarda o’rganish narsa va hodisalarning muhim
belgilarini ajratish, borliqning lisoniy manzarasini yaratishda alohida ahamiyat kasb etadi.
Iboralarni o’rganishda turli til vakillarining borliq, undagi narsa va hodisalarga munosabati,
milliy va madaniy dunyoqarashi kabi xususiyatlar markaziy o’rinda turadi. Iboralarni etnik,
ijtimoiy, pragmatik jihatdan o’rganish esa uning ayni xususiyatlarini yanada kengroq va
teranroq ochib berish imkonini beradi.[3] Xuddi shunday o’zbek tilida gastronomik frazeologik
birliklar tarkibida
«Hayvonot olamiga mansub mahsulotlar»
leksik-semantik guruhi
«Sut
mahsulotlari»; «Go‘sht, go‘shtdan tayyorlanadigan mahsulotlar va yarim tayyor mahsulotlar»;
«Baliq mahsulotlari»; «Qush va parrandachilik sanoati mahsulotlari»
kabi mikroguruhlarga
bo’linib ketadi.
«Sut mahsulotlari» leksik-semantik guruhi.
O’zbek gastronomik frazeologizmlarda
“sut mahsulotlari” mikroguruhiga “
sut, qatiq, qaymoq, ayron, pishloq
” leksemalari faol
komponentlardan biri hisoblanadi.
Sut gastronomik kodi.
N.S.Marushkina o’z maqolasida sutga “xudolar taomi, hayot
eliksiri, qayta tirilish, abadiyat, mehribonlik, g’amxo’rlik, achinish, mo’l-ko’lchilik va hosildorlik
ramzi” deya ta’rif bergan. O’zbek tilida sut frazeologik birikmalarda komponent sifatida
quyidagi ma’nolarda kelishi mumkin:
Halollik, poklik ramzi sifatida:
ona sutidek pok
(halol) – hech qanday nopoklik,
qalbakilik aralashmagan kishining o’z peshona teri evaziga kelgan.
Ona sutiday halol
{yoki
pok)
– hech qanday nopoklik, qalbakilik aralashmagan, kishining o’z peshona teri evaziga kelgan.
Sutdan oq, qordan toza
- pokdomon, pokdil, mutlaq begunoh
(kesatiq bilan). To’laganova qo’y
og’zidan cho’p olmagan farishta. Keling-chi? Keling?! Balki u ham
sutdek oppoq,
musichadek
beozordir!
(O‘.Xoshimov. Tushda kechgan umrlar. Toshkent: Ilm-ziyo-zakovat-2002. 240
b).
Men halol narx qo’ydim, to’g’rimi yigitlar?
- Ona sutidek halol
, - yana “paxta” qo’yishdi
yigitlar
(Xolidiy Husayniy. Shamol ortidan yugurib…Toshkent: Yangi asr avlodi- 2016.).
Sutdek oq
- pokdomon, pokdil, mutlaq begunoh.
Sutdan oq, suvdan tiniq
-
Beg’ubor, pok,
begunoh odam haqida. masalan,
Singlim go’zal bir sanam yetaklab kelayotgan edi, uning ta’rifiga
til ojiz! Ayniqsa, oyning
sutday oppoq
nurida uning chehrasi boshqacha ko’rinardi
(N.Ismoilov.
O‘limga mahkum qilinganlar. Toshkent:Yangi asr avlodi- 2007. 256 b).
68
Buzoqning haqi bor deb sigirning sutini ichmaslik
-
kim
birovning haqiga zarracha xiyonat
qilmaslik.
Ha, shunaqangi dog‘uli edi u, yiqiladigan joyiga oldindan ko‘rpa to‘shab qo‘yardi,
ishigayam, so‘zigayam hamisha birovlarni qalqon qilardi, o‘zi qo‘y og‘zidan cho‘p olmagan,
buzoqning haqi bor deb sigirning sutini ichmaydigan
faqir va hattoki jabrdiyda misoli
panada qolib ketaverardi…
(Abduqayum Yo’ldoshev. Puankare.ZIYOUZ.COM)
Buzoqning
haqi buzoqqa degandek, qatorasiga ikki yil quruqdan quruqqa ho‘kiz yetaklab buzoq bermagan
sigirni pushti kuygan deyishadi.
(Bahodir Qobul. Oybuloq.ZIYOUZ.COM.)
Tajribasizlik timsolida:
“Ona suti og’zidan ketmagan”
frazeologizmi hali yosh,
turmushning achchiq-chuchugini, tajribasini ko’rmagan go’dak mazmunida mavjud. Masalan:
Og’zidan suti ketmagan
, yaxshi yomonning farqiga bormagan go’dakning qo’li bilan qon
to’kishingizga yo’l qo’ymayman!
(Isoqjon Nishonov Afg‘on shamoli. 3-kitob, Namangan-
2011.224 b.).
Biz ro’y bergan yoki ro’y berayotgan jinoyatlarga qarshi kurashamiz. Lekin mana
bunaqa
ona suti og’zidan ketmagan
bolalarni bu kimsasiz ovloq cho’llarga, ayniga kimsalar,
ashaddiy jinoyatchilar orasiga kimlar, qanday qilib jo’natayotganlarini bizlar bilmaymiz
(Chingiz Aytmatov. Qulayotgan tog‘lar. Toshkent: O‘zbekiston-2011. 536 b).
– Afv
etasizlar, urushga manavinaqa
ona suti o’zidan ketmagan
go’daklarni jo’natishadi
(Erkin
Malik. Shaytonvachchaning nayranglari. Toshkent: Adabiyot uchqunlari-2013. 368 b).
Berilgan gaplarda ishtirok etgan iboralarni yuqoridagi birlashtiruvchi semalari asosida
o’zaro sinonimik munosabatdagi birliklar sifatida ham ko’rsatib o’tish mumkin. Ushbu
iboralarga ma’lum ma’noda qarama-qarshi bo’lgan
ona suti og’zidan ketmagan
frazeologizmini
keltirib o’tish mumkin, bu yerda ular o’rtasidagi zidlik “boshlanish”, “yakunlanish” semalari
sanaladi.
Shuncha yil biz qilmagan ishni og’zidan
ona suti ketmagan
nevaramiz tengi bir qiz
kelib qilmoqchi
(S.Abduqahhor). Ko’rinadiki,
og’zidan ona suti ketmagan
iborasida “vaqt”
semasiga aloqador bo’lgan “yosh” semasi mavjud. O’zbek tilining o’ziga xos ifoda
imkoniyatlarini turli semantik umumiyliklar ostida birlashgan iboralar orqali ham aniqlash
katta ahamiyatga ega. Bunda iboralarni muayyan umumiy va xususiy semalar yordamida tahlil
qilish maqsadga muvofiq.[4]
Sh.Rahmatullayev “O’zbek tilining izohli frazeologik lug’ati”da ayrim yosh anglatuvchi
frazeologik iboralarni keltirib o’tgan bo’lishiga qaramay, bunday belgiga ega bo’lgan iboralar
ancha kam uchraydi. Yosh belgisi bilan alohida farqlanuvchi frazeologizmlar qatoriga
ona suti
og’zidan ketmagan, balog’atga yetgan, suyagi qotmagan, bir oyog’i yerda, bir oyog’i go’rda, esini
tanigan, sharti ketib, parti qolgan, o’n gulidan bir guli ochilmagan
kabi iboralar mansub. Bunday
frazeologizmlar uchun xos bo’lgan umumiy ma’no belgisi “yosh” semasi sanaladi. O’z tarkibida
bunday frazeologizmlarni “
yoshlik
” hamda “
keksalik
” belgisi bilan zidlangan frazeologizmlarga
ajratish mumkin. O’z navbatida, ularning har qaysisi ma’lum ichki belgilari bilan farqlanadi.
Dastlabki bo’linishda ular quyidagicha guruhlanadi: - “
go’daklik
” semali frazeologizmlar; -
“
navqironlik
” semali frazeologizmlar; - “
keksalik
” semali frazeologizmlar. Birinchi kichik
guruhga
suyagi qotmagan, ona suti og’zidan ketmagan
frazeologik birliklarini kiritish mumkin.
Ularda mavjud yosh belgisi bilan birga, “
go’daklik
” semasi kuzatiladi. Buni qarang-a, menga hali
ona suti og’zidan ketmagan bir bola aql o’rgatsa-ya! (S.A.).
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, ba’zan bir xalqdagi qiyos ikkinchisidagiga umuman
o’xshamaydi, hattoki zid bo’lishi ham mumkin, ijobiy va salbiy baholash holatlari ham
kuzatiladi. Dunyoni til vositalarida ko’rish inson ongida olamni mantiqiy aks ettirish bilan
bog’liq bo’ladi.
69
References:
1.
Марушкина Н.С. “Гaстрономические” фразеологические единицы как средство
формирования концепта еда. Преподователь XXI века, 2012.
2.
Арутонов С.А. Основные пищевые модели и их локальные варианты у народов
России // Традиционная пища как выражение этнического самосознания. –Москва:
Наука, 2001.
3.
Yarasheva N. Iboralarning lingvomadaniy tadqiqi. Til va adabiyot ta’limi jurnali. 11-
son,2018.
4.
Ganiyeva Sh.A O‘zbek tilidagi frazeologik birliklarning semantic va valent xususiyatlari:
Magistrlik dissert. -Farg‘ona, 2011.
5.
Raxmatullayev Sh. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. -Toshkent: O‘qituvchi, 1978.
