79
РАДИКАЛЛАШУВ БЕЛГИЛАРИ – ҲИЗБУТ ТАҲРИР МИСОЛИДА
Элмирзаев Фаррух Йўлчибоевич
Ўзбекистон Республикаси Ички Ишлар Вазирлиги, Терроризмга қарши курашиш
хизмати маъсул ходими, электрон манзил: Farruh_uz@inbox.ru, Телефон: +998 71
231-48-45 (иш), +998 90 110-64-00 (мобил).
https://doi.org/10.5281/zenodo.14160319
Аннотация:
ушбу ишда радикаллашувнинг моҳияти ва унинг ижтимоий-сиёсий
ҳаётга таъсирига оид тадқиқотларни ўз ичига олади. Ҳизбут Таҳрир ташкилоти
мисолида радикаллашувнинг бошланғич босқичлари, индоктринация жараёни ва
аъзоларни янги фикрлашга мойил қилиш усуллари таҳлил қилинган. Тадқиқот
натижалари радикаллашувнинг асосий босқичларини, жумладан, гуруҳ ғояларини
шахсга сингдириш ва "ҳизбий шахсият"ни шакллантириш жараёнларини аниқлайди.
Шунингдек, радикаллашувга қарши кураш чоралари ва экстремистик ғояларга
самарали профилактика тадбирларини кучайтиришнинг зарурлиги урғуланади, бу эса
ёшларни онгини заҳарловчи таъсирлардан ҳимоя қилишга қаратилган илмий
асосларни мустаҳкамлайди.
Калит сўзлар:
Ҳизбут Таҳрир, радикаллашув, ҳизбий шахсият, радикаллик,
Ж.Вилсон, Д.Вин, Умар Бакри.
SIGNS OF RADICALIZATION – THE EXAMPLE OF HIZB UT-TAHRIR
Elmirzayev Farrukh Yulchiboevich
Officer of the Counter-Terrorism Service, Ministry of Internal Affairs, Republic of
Uzbekistan. Email: Farruh_uz@inbox.ru, phone: +998 71 231-48-45 (work), +998 90
110-64-00 (mobile)
Abstract:
This work includes research on the essence of radicalization and its impact on
socio-political life. It analyzes the initial stages of radicalization, the process of indoctrination,
and methods of inclining members towards new ways of thinking using the Ḥizb al-Taḥrīr
organization as an example. The research findings identify the main stages of radicalization,
including the incorporation of group ideologies into individuals and the formation of a "party
personality." Additionally, it emphasizes the necessity of enhancing measures against
radicalization and effective prevention against extremist ideas, which will strengthen
scientific foundations aimed at protecting youth from harmful influences.
Key words
: Ḥizb al-Taḥrīr, radicalization, partisan personality, radicalism, J. Wilson, D.
Win, ʿUmar Bakrī.
Ҳизбут таҳрир аъзолари ва уларнинг фаолияти ҳақида кўплаб янги маълумотлар
тўпланган бўлса-да, радикаллашувнинг аниқ қандай юз бериши ҳали ҳам тушунишга
қийин бўлиб қолмоқда, чунки радикаллашув оддий йўл билан бормайдиган мураккаб
жараён ҳисобланади. Шунинг учун, аввал радикаллашув тушунчасини аниқлаб олиш
керак, чунки мавзуни чуқур ўрганишдан олдин уни тушуниш муҳим.
Ҳизбут таҳрир ғоясига асосланган янги фикрлаш нуқтаи назарини яратиш. Бунда
Ҳизбут таҳрирда шахсиятни ўзгартириш жараёнида чуқур радикаллашув асосий роль
ўйнайди. Бу жараён инсоннинг дунёга янги қараш билан ёндашишини таъминлайди.
Ижтимоий когнитив назарияга кўра, шахснинг хулқ-атвори ички ҳис-туйғулар ва
80
атрофдаги муҳит таъсири билан шаклланади. Ижтимоий психологлар гуруҳ аъзоси
бўлган одамларда асосий когнитив ва мотивацион ўзгаришлар қандай юз беришига
узоқ вақтдан бери қизиқишган [3. B. 39].
Радикал гуруҳда янги фикрлаш шаклини яратиш учун яхши муҳит вужудга
келади, чунки аъзолар гуруҳнинг талабларига мослашишга тайёр бўлади. Бу жараёнда
шахс ва гуруҳ ўртасида кучли боғлиқлик пайдо бўлади, бу эса Ҳизб ут-Таҳрирнинг
аъзоларнинг қарашларини ўзгартиришга ёрдам беради.
Ҳизбут таҳрир дунёқарашини шахснинг онгига сингдириш - бу тушунчалар ва
хулқ-атворларни ўзликка қабул қилиш жараёни умумий атамаси бўлиб, ташқи
дунёнинг хусусиятларини ички дунёга жойлаштиришдир. Бу ички дунё гуруҳга
қатнашиш таъсири остида кучли бўлиб, хулқ-атворга чекловларни қўйиш ва ташқи
дунёни қайта шакллантириш билан фаол бўлади. Бошқача қилиб айтганда, янги аъзо
Ҳизбут таҳрирга қўшилганда, унинг бошқаларга бўлган қарашлари уюшманинг
қарашларига мувофиқ ўзгаради, бу унга жамоавий Ҳизбут таҳрир ғоясини
ўзлаштиришга имкон беради. Ғоялар ва ишончларни ўзлаштириш жараёни фаол
равишда, маданиятлаш жараёни орқали амалга оширилади, бу бутунлай характерни
ўзгартириб, гуруҳга садоқатни яратади.
"Ҳизбий шахсият"ни шакллантириш (яъни, гуруҳга хос умумий шахсият яратиш)
– Ҳизбут Таҳрирнинг радикаллашув босқичи шахсни гуруҳга қўшишни таъминлайди ва
шахснинг янги когнитив ҳамда хулқ-атвор диспозициясини ривожлантиришда муҳим
роль ўйнайди, айниқса гуруҳ радикал ғоянинг ягона талқинчиси ҳисобланганда. Гуруҳ
муҳитида, янги аъзо гуруҳнинг нуқтаи назарига мос равишда фикрлашга
индоктринация қилинади. Бу ижтимоий дунёни янгича кўришда намоён бўлади, бу
мавжуд конвенцияларга зид келиши мумкин [4. B. 17-18].
Ҳизбут таҳрирнинг радикаллашув босқичи асосан шахсни гуруҳга қўшиб, унинг
фикрлаш тарзини ва хулқ-атворини ўзгартиришга қаратилган. Янги аъзо гуруҳнинг
фикрлаш усулига мос равишда ўргатилади ва бу унга ижтимоий дунёни янгича кўз
билан кўришга олиб келади. Бу жараёнда янги аъзо аввалги анъанавий қарашларидан
воз кечиб, гуруҳнинг радикал ғоясини қабул қилади.
Гуруҳнинг таъсири остида аъзо ўзини гуруҳ аъзолари билан боғлайди ва
"бошқалар"дан ажратиб турадиган фарқларни кучайтиради. Бу ўзаро муносабатлар
гуруҳ ичида аъзонинг ўзлигини гуруҳнинг умумий қарашлари билан бирлаштиришга
олиб келади. Шундай қилиб, аъзо нафақат гуруҳнинг фикрларини қабул қилади, ҳатто
баъзи ғояларга шубҳа билан қараса ҳам уларни сўз ва амал билан ифодалашга мажбур
бўлади [5. B. 2].
Радикалларни яратиш учун ижтимоийлашув пайтида норози бўлган ёшларни
топиш талаб қилинади, чунки бу шахслар Ҳизбут таҳрир ғоясига нисбатан кўпроқ
мотивацияни намоён қилади [5.B. 14-17]. Агар ижтимоийлашув шахсиятни
ривожлантиришнинг ажралмас қисми бўлса, ноқулай ижтимоийлашув қандай таъсир
кўрсатади? Бакрига кўра, ирқчилик муаммоси ёшларни нишонга олиш учун
фойдаланилади, улар болалигида буни бошдан кечирган ва уларнинг руҳий
оғриқларидан фойдаланиб, катта ёшда радикаллаштириш учун восита сифатида
ишлатилади.
81
Ҳизбут таҳрир ташкилоти жамиятдаги муаммолар туфайли азоб чекаётган ёш
мусулмонларни ўз сафига жалб қилишга уринади. Ёшлар турли ижтимоий муаммолар,
жумладан ирқчилик ва маданиятлараро зиддиятлар орқали шахсий қийинчиликларни
бошдан кечиради. Бу тажрибалар уларни мустаҳкам ва турли фикрларга очиқ бўлган
гуруҳга мансублик ҳиссини излашга мажбур қилади. Ҳизбут таҳрир бундай шахсларни
ўз сафига қўшиб, уларни ўз ғояси билан шакллантиришга ҳаракат қилади, бу эса уларга
янги шахсият ва мақсад беради. Бу жараён, ёшларнинг жамиятдаги ролини ўзгартириш
ва уларни янада фаол ва содиқ аъзоларга айлантиришга қаратилган.
Ҳизбут таҳрир аъзолари ўз ташкилотларини ўзига хос деб билишади, чунки
ташкилот тасдиқланган қоидалар асосида батафсил стандартлар орқали назорат
қилинади. Бу стандартлар Ҳизбут таҳрир раҳбариятига ҳар бир босқичда вазифаларни
тақсимлаш имконини беради, лекин бу янги аъзоларнинг фаолиятни тушуниш ва
мустақил фикрлашларини чеклайди.
Ҳизбут таҳрир ичидаги радикаллашув гуруҳ фаолияти бўлиб, у индоктринация
қилувчи томонидан бошқарилади ва бу ҳалқада амалга оширилади. Ҳалқа — бу Ҳизбут
таҳрир ташкилотининг янги аъзоларни ўқитиш ва ғояларини сингдириш усули. У
кичик гуруҳларда ўтказилади ва иштирокчилар ташкилот ғоясини мунтазам
ўрганадилар. Ҳалқа янги аъзоларни Ҳизбнинг фикрлари ва мақсадларига
мослаштиради ва уларни жамиятдаги фаолиятларига тайёрлайди.
Ҳалқага киришдан олдин янги аъзоларда жамият ва ҳаётга оид фикрлар мавжуд
бўлади, аммо ҳалқада бошқа янги аъзолар билан бирга бўлганда, уларнинг эски
қарашлари парчаланиб, Ҳизбут таҳрирнинг янги ғоявий нуқтаи назари шаклланади.
Ж.Вилсон
"Индоктринация
Тушунчалари:
Фалсафий
Иншолар"
тўпламида
таъкидлаганидек, юқори мақомдаги шахслар орқали сингдирилган ишончлар
шахснинг ақлини алмаштириши мумкин, ва бу радикаллашув жараёнини кучайтиради.
Шунингдек, Д.Виннинг “Манипуляцияланган Онг: Манипуляция, шартлаштириш ва
индоктринация” китобида янги аъзоларнинг ҳалқа нинг асл мақсадидан бехабар
бўлишлари мумкинлигини илгари суради. Унинг назариясига кўра, янги аъзолар
манипуляция туфайли, улар танқидий фикрлашдан маҳрум қилинган ҳолда, гуруҳнинг
мақсадлари ва фаолиятлари ҳақида тўлиқ тушунчага эга бўлмасликлари мумкин.
Шунга қарамай, амалиётда кузатилган ҳолатларга кўра, кўпчилик янги аъзолар халқа
жараёнига ихтиёрий равишда қўшилишади. Бу ўз навбатида, индоктринация
жараёнининг мураккаблигини кўрсатади: гарчи баъзи аъзолар мақсад ва
механизмлардан бехабар бўлсалар-да, улар бу жараёнга ўзларининг хоҳиш-иродалари
билан киришиб, гуруҳнинг ғоясини қабул қилишади. Бу ҳолат, янги аъзоларнинг гуруҳ
мақсадларига қанчалик чуқур интеграция қилиниши ва уларнинг шахсий ишончлари
билан қандай муносабатда бўлишига боғлиқдир [6.B. 4].
Р.Лифтоннинг "Тотализм психологияси ва фикрларни ислоҳ қилиш: Хитойда
манипуляция ўрганиш" асарида манипуляция тўлиқ ўзгаришга эришиш учун "инсон
онги устидан тўлиқ назоратни" таъминлайдиган кучли усул эмас. Бу шуни
кўрсатадики, манипуляция халқа жараёнини тўғри тавсифламаслиги мумкин, халқа
жараёнида улар "ақлсиз автоматлар" яратишни мақсад қилмайдилар; балки улар
фикрлайдиган, ғоявий жиҳатдан мустаҳкам ғояларни шакллантиришни истайдилар
[7.B. 38-39]. Бу уларнинг янги аъзоларни Ҳизбут таҳрир ғоясига мос равишда қайта
82
шакллантириш ва уларнинг фикрлари ҳамда хулқ-атворларини бу ғояга
мувофиқлаштиришга уринишларини англатади. Бу жараёнда, улар фақатгина
буйруқларни бажарувчи автоматлар эмас, балки ғояларини мустақил равишда ҳимоя
қила оладиган ва уларни ривожлантира оладиган шахсларни тарбиялашни кўзда
тутадилар [8.B. 4].
Радикаллаштириш жараёнининг "давом эттириш" босқичида янги аъзоларга
таъсир ўтказиш учун ҳалқадан ташқарида ҳам мулоқот талаб қилинади. 1980-
йилларда Умар Бакри ҳалқадаги икки соатлик учрашувлардан ташқари таъсирни
чуқурлаштириш учун янги аъзоларни кузатиш кераклигини англаган. Мушрифлар
янги аъзолар билан ҳалқадан ташқарида алоқа ўрнатиб, уларнинг ҳаётида Ҳизбут
таҳрир ғояларини қандай амалга ошираётганини кузатиш учун улар билан мулоқотга
киришган. Бу даврда, айниқса янги аъзолар учун мушрифлар кўпроқ вақт
ажратишлари керак бўлган, чунки уларга диний ишончлар ва ғояларни асосли
тушунтириб бериш талаб қилинган. Бу босқичда асосий эътибор ҳалқани ягона ва
бирлашган жамоага айлантиришга қаратилган [14.B. 19].
Янги аъзоларга ижтимоий, ғоявий қўллаб-қувватлаш орқали, улар тенгдошлар
гуруҳи муҳитида чуқур ижтимоийлашув жараёнида иштирок этишга даъват этилади.
Бу жараёнда янги аъзолар аста-секин Ҳизбут таҳрирнинг ғояларини ўзлаштириб,
уларга содиқ қолишади. Кузатувларга кўра, янги аъзолар тенгдош гуруҳи билан фаол
мулоқот қилган ва бу гуруҳга бўлган алоқаларини мустаҳкамлаб борган. Гуруҳнинг
умумий "руҳи" яратилган бўлиб, бу жамоавий туйғу радикаллашув жараёнининг узоқ
муддатли ва таъсирчанлигини таъминлаган. Ҳизбут таҳрир ғояси "шахснинг ҳаётида
аҳамиятли бўлиб қолишни" таъминлаб, уларга янгича когнитив дунёқарашни
сингдирган. Бу нуқтаи назар Ҳизбут таҳрирга бўлган содиқликни шакллантирган,
натижада аъзолар ташкилотдан ташқарида ҳаётни тасаввур қила олмас ҳолга
келишган. Радикаллашув фақат индивидуал жараён эмас балки бу, шахс устида таъсир
кўрсатувчи гуруҳ контекстида жойлашган [15.B. 216].
Ҳизбут таҳрир ҳалқа орқали янги аъзоларни аниқ ғоявий дунёқараш билан
тарбиялайди, бу эса уларнинг ижтимоий дунёга қандай қараб, унга қандай
муносабатда бўлишини шакллантиради. Ҳизбут Таҳрир бу фаолиятни интеллектуал
машғулот сифатида тасвирлайди, бироқ сиёсий ҳаракат сифатида улар ижтимоий
ўзгаришларни амалга оширишни мақсад қилади, бу эса ғоявий жиҳатдан тайёрланган
фаолларни талаб қилади. Ҳалқа Ҳизбут таҳрир идеологиясини сингдиришнинг
марказий воситаси ҳисобланади. Пассморнинг "Индоктринация концепциялари:
фалсафий мақолалар" китобида таъкидлашича, радикаллаштириш "махсус ўқитиш"
шаклидир, бу Ҳизбут Таҳрир ҳолатида янги аъзоларга идеологияни "сингдириш"ни
англатади.
Хулоса қилиб айтганда, ушбу илмий мақолада радикаллашув жараёнининг
моҳияти ва унинг ижтимоий-сиёсий ҳаётга таъсири таҳлил қилинди. Ҳизбут Таҳрир
ташкилоти мисолида радикаллашувнинг бошланғич босқичлари, индоктринация
жараёни ва гуруҳ аъзоларини янги фикрлашга мойил қилиб ўзгартириш жараёнлари
ёритилди. Тадқиқот натижаларига кўра, радикаллашув жараёнининг асосий
босқичлари – янги фикрларни шакллантириш, гуруҳ ғояларини шахсга сингдириш ва
"ҳизбий шахсият"ни барпо қилиш жараёнлари тасвирланди. Мақолада радикаллашувга
83
қарши кураш тадбирларининг долзарблиги қайд этилиб, экстремистик ғояларга
қарши самарали профилактика чораларини кучайтириш зарурлиги таъкидланди.
Радикаллашув жараёнини тўлиқроқ тушуниш орқали ёшлар онгини заҳарловчи
таъсирлардан ҳимоя қилиш учун илмий асосларни яратишга ҳисса қўшади.
References:
1.
Мирзиёев Ш.М. “Янги Ўзбекистон тараққиёт стратегиси”. –Т.: “Ўзбекистон”, 2023. –
Б. 325.
2.
Lewis Rambo, “Religious Conversion,” in
Encyclopedia of Religion
(New York: Macmillan,
1987), 77. Wali, F.,
Radicalism Unveiled
(Farnham: Ashgate Publishers, 2013), 116.
3.
Garfinkel, H., “Re-specification: Evidence for locally produced, naturally accountable
phenomena of order, logic, reason, meaning, method,” in G. Button (ed.), Ethnomethology and
the Human Sciences (Cambridge: Cambridge University Press, 1991).
4.
John Wilson, “Indoctrination and Rationality” in
Concepts of indoctrination: philosophical
essays
(New York: Routledge, 1972), 17-18.
5.
Snook, I. A.,
Concepts of indoctrination: philosophical essays
(New York: Routledge, 1972),
2.
6.
Winn, D.,
The Manipulated Mind: Brainwashing, Conditioning, and Indoctrination
(Malor
Books, 2012), 4.
7.
John Wilson, “Indoctrination and Rationality” in
Concepts of indoctrination: philosophical
essays
(New York: Routledge, 1972), 38-39.
8.
Lifton, Robert J.,
Thought reform and the psychology of totalism: a study of Brainwashing
in China
(The University of North Carolina Press, 2012), 4.
