40
CHODAK OLTIN KONI PIRMIROB UCHASTKASIDA TAYYORLOVCHI
LAHIMLARNI O‘TISHNING XUSUSIYATLARI
M.A. Israilov
PhD, Toshkent Davlat Texnika Universiteti dotsenti
M.M. Muhamatjonov
Toshkent Davlat Texnika Universiteti 3M-24 FQKQ guruh magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14332024
Annotatsiya:
Ushbu maqola Chodak oltin konining geologik sharoitlari va Pirmirob
uchastkasidagi tayyorlovchi lahimlarni o‘tishning xususiyatlariga bag‘ishlangan. Pirmirob
uchastkasidagi ruda tanalari, kvars, andezit va karbonat minerallari bilan boyitilgan bo‘lib, bu
o‘z navbatida qazish jarayonining murakkabligini ta’minlaydi. Tayyorlovchi lahimlarni o‘tish
jarayonida yuzaga keladigan geologik va texnik qiyinchiliklar, shu jumladan qattiq tog‘ jinslari
va yuqori yotish burchagi kabi omillarni inobatga olgan holda, portlatish texnologiyalari va
mustahkamlovchi materiallar haqida ham batafsil ma’lumot keltirilgan. Maqola, Pirmirob
uchastkasidagi kon qazish ishlari uchun maxsus texnologiyalarni qo‘llash zarurligini ta’kidlaydi
va tayyorlovchi lahimlarni o‘tish jarayonida samarali va xavfsiz texnologiyalardan
foydalanishning ahamiyatini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar
: Chodak oltin koni, geologik sharoitlar, Pirmirob uchastkasi, tayyorlovchi
lahimlar, portlatish texnologiyalari, kon qazish, geologik xususiyatlar, texnik qiyinchiliklar.
Chodak oltin koni, O‘zbekistonning Namangan viloyatida joylashgan bo‘lib, Olmaliq kon-
metallurgiya kombinati tarkibiga kiradi va mamlakatning eng yirik oltin resurslarini o‘zida
saqlaydi. Ushbu kon maydoni Pirmirob va Guzaksoy uchastkalarini o‘z ichiga oladi. Konning
geologik va texnologik sharoitlari ancha murakkab bo‘lib, ularni o‘rganish va tushunish,
konchilik jarayonlarini samarali tashkil etish uchun muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada
Chodak oltin konining geologik xususiyatlari, ruda tanalarining joylashuvi va tarkibi,
shuningdek, Pirmirob uchastkasida tayyorlovchi lahimlarni o‘tish jarayonida yuzaga keladigan
geologik va texnik qiyinchiliklar hamda burgilash va portlatish usulida o’tishning samarali
usullarini qo’llashni haqida batafsil tahlil olib boriladi.
Chodak oltin koni Qurama tog‘ tizmasining janubiy-sharqiy qismida joylashgan bo‘lib, bu
joylashuv konning geologik xususiyatlarini aniqlashda muhim omildir. Kon maydonidagi ruda
tanalari va tog‘ jinslarining tuzilishi konning ishlab chiqarish samaradorligiga bevosita ta’sir
qiladi. Pirmirob uchastkasida ruda tanalari, asosan, kvars, andezit va karbonat minerallari bilan
boyitilgan. Ushbu minerallar ruda tanalarining tarkibini shakllantiradi va ularning iqtisodiy
ahamiyatini oshiradi. Geologik sharoitlar, jumladan, tektonik razlomlar, tog‘ jinslarining
qalinligi va zichligi, qazish va tayyorlovchi ishlarda qiyinchiliklar yaratadi.
Chodak konidagi ruda tanalari turli uchastkalarda o‘ziga xos joylashuv xususiyatlariga
ega. Pirmirob uchastkasidagi ruda tanalari balandligi va kengligi turlicha bo‘lib, bu kon
jinslarining turg‘unligi va fizik xususiyatlari bilan chambarchas bog‘liq. Ruda tanalarining
xususiyatlari qazish jarayonini murakkablashtiradi, chunki qattiq tog‘ jinslari va yuqori yotish
burchagi qazish ishlarini yanada qiyinlashtiradi. Ushbu uchastkada oltin, kumush, mis, va kvars
minerallari mavjud bo‘lib, ular iqtisodiy jihatdan qiymatli resurslarni tashkil etadi. Ruda
tanalarining kengligi 4 metrdan 20 metrgacha o‘zgarib turadi, bu esa o‘z navbatida qazish
jarayonini optimallashtirish uchun maxsus texnologiyalarni qo‘llash zarurligini ko‘rsatadi.
41
Pirmirob uchastkasida tayyorlovchi lahimlarni o‘tish jarayoni juda murakkab bo‘lib, unda
bir qancha geologik va texnik qiyinchiliklar mavjud. Bular orasida qattiq tog‘ jinslari, yuqori
yotish burchagi, geologik qatlamlarning notekisligi kabi omillarni ajratish mumkin. Bunday
sharoitlarda kon qazish uchun ishlatiladigan asbob-uskunalar va texnologiyalar maxsus
moslashuvlarni talab qiladi. Lahimlarni o‘tish jarayonida ishlatiladigan portlatish
texnologiyalari va materiallar konchilik ishlarining samaradorligi va xavfsizligiga katta ta’sir
ko‘rsatadi. Qattiq tog‘ jinslarini portlatishda foydalaniladigan materiallar, masalan, ammonit,
tog‘ jinslarini tez va samarali qazishga imkon yaratadi. Shuningdek, portlatish ishlari davomida
yuzaga keladigan toshqinlar va qismlar parchalanishi kabi xavf-xatarlarni minimallashtirish
uchun maxsus usullarni qo‘llash talab etiladi.
Pirmirob uchastkasining kon-texnik xususiyatlari kon qazish ishlari uchun maxsus
texnologiyalarni joriy etishni talab qiladi. Ruda tanalarining zichligi o‘rtacha 2.68 t/m³ ni
tashkil etadi, bu esa qazish ishlari jarayonida materiallarning zichligini va portlatishning
samaradorligini hisobga olishni zarur qiladi. Ruda qalinligi 4 m dan 10 m gacha o‘zgarib turadi,
bu esa qazish ishlarining davomiyligini va uskunalarning samaradorligini ta’sir etadi. Yotish
burchagi esa 70° dan kam bo‘lmasligi kerak, bu esa lahimlarni o‘tish jarayonini yanada
qiyinlashtiradi. Bunday geologik xususiyatlar maxsus qazish va portlatish texnologiyalarini
qo‘llashni taqozo etadi, shuningdek, ish joylarida xavfsizlikni ta’minlash uchun qat’iy choralar
ko‘rishni talab qiladi.
Portlatish ishlari Chodak oltin konida tayyorlovchi lahimlarni o‘tishning asosiy qismidir.
Portlatish texnologiyalari tog‘ jinslarini tez va samarali bo‘laklarga ajratish imkonini beradi, bu
esa qazish jarayonining tezlashishiga yordam beradi. Portlatish jarayonida ishlatiladigan
portlovchi moddalar, masalan, ammonit, yuqori samaradorlikka ega bo‘lib, kon jinslarini zarur
darajada kuch bilan bo‘lib tashlash imkonini yaratadi. Portlatish ishlari konchilik ishlarining
samaradorligini oshiradi, lekin shu bilan birga, xavfsizlikni ta’minlash, xavf-xatarlarni
kamaytirish uchun maxsus uskunalar va texnologiyalarni qo‘llashni talab qiladi.
Kon lahimlarini o‘tishda burg‘ilash - portlatish ishlari lahim o‘tish siklini 25 - 50% bo‘lgan
vaqtni oladi, shu bilan birga barcha portlatish ishlar sifatiga muhim ta’sir ko‘rsatadi: mehnat
sig‘imiga va boshqa operatsiyalarni davomiyligiga (jinslarni yuklash, tashish,
mustahkamlagichlar o‘rnatish va boshqa operatsiyalar); keyingi ekspluotatsiya imkoniyati va
undan keyin lahimni butunligini saqlab turishiga ketadigan harajatlar.
Shu munosabat bilan kon lahimlari o‘tishda portlatish ishlari samaradorligini baholash,
texnikaviy mezonini tanlash muhim vazifalardandir.
Burg‘ilab-portlatish usuli ko‘plab kon lahimlarini o‘tishda qo‘yiladigan asosiy talablardan
biri, shpurlardan foydalanish koeffitsienti yuqori bo‘lib, lahim tashqarisidagi massivni minimal
o‘lchamda yemirilishi lahim konturini loyixada belgilangan o‘lchamiga yaqin bo‘lishiga erishish.
Shunday qilib, tog‘ jinslari massivini yemirib parchalash samaradorligini baholashni
texnologik mezonini tanlashda ikkita qarama – qarshi masalani yechish kerak bo‘ladi:
shpurlardan foydalanish koeffitsientini yuqori bo‘lishi juda muhim bo‘lib, yordamchi va
cheklovchi – qo‘poruvchi shpurlar samarali bo‘lishini ta’minlaydi. Qo‘yilgan masalani birinchi
qismini yechish uchun (chuqur o‘yiq xosil qilish uchun) eng oddiy usuli portlovchi moddani
portlatiladigan massasini oshirish (portlovchi moddani solishtirma sarfini.
42
Shunday qilib, portlatish ishlari samaradorligini baholashda yagona texnologik mezon
shpurlardan foydalanish koeffitsienti bo‘lib, uning o‘lchamini oshirish mavjud sharoitga bog‘liq
xolda aniqlaniladi.
Yuqorida keltirilganlarga asoslanib quyidagicha xulosa qilish mumkin:
- Kon jinslarini portlatib yemirib buzib kon lahimlarini o‘tishni samaradorligini baholovchi
asosiy mezoni shpurlardan foydalanish koeffitsienti bo‘lib, uni qiymatini oshirish, shpurlarni
tub qismidagi jinslarni portlatib yemirib buzish samarasini yaxshilash imkonini beradi.
- Shpurlardan foydalanish koeffitsientini yuqori darajasini saqlab turish uchun va lahim
konturini loyixadagi kesimini shakllantirish hamda kontur atrofidagi massivga portlashni
dinamik ta’sirini minimal o‘lchamda bo‘lishini ta’minlashdan iborat. Agar ushbu natijaga
erishilsa, kontur atrofidagi jinslarning buzilishi minimal o‘lchamda bo‘ladi va ortiqcha o‘pirilish
esa portlatilgan jinslarning umumiy hajmidan 5% ortiq bo‘lmaydi. Ushbu shartlar avval
aytilgan uslub bo‘yicha amalga oshirilishi mumkin.
Portlatish jarayonida olingan natijalar qazish texnologiyasini yanada optimallashtirishga
imkon beradi, shu bilan birga, konchilik ishlarining umumiy samaradorligini oshiradi.
Portlatish ishlari, o‘z navbatida, qazish jarayonining samaradorligini oshiradi va xavfsizlikni
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Chodak oltin konining murakkab geologik sharoiti, qazish
texnologiyalarini optimallashtirish va xavfsizlik choralari bilan ta’minlashni talab qiladi.
Tayyorlovchi lahimlarni o‘tishda samarali texnologiyalardan foydalanish Pirmirob
uchastkasidagi kon qazish ishlarining samaradorligini oshiradi va iqtisodiy foyda olish
imkoniyatlarini kengaytiradi.
References:
1.
Akhmedov, S.K. (2018). Oltin konlarini qazib olish texnologiyalari. Toshkent: O'zbekiston
Davlat Noshirligi.
2.
G'ulomov, T.H., & Zaynalov, A.A. (2020). Geologiya va minerallar: Chodak oltin konining
geologik xususiyatlari. Namangan: O'zbekiston Geologiya Institutining nashri.
3.
Ismailov, A. (2019). Oltin va boshqa qimmatbaho metallarni qazib olishda portlatish
texnologiyalari. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
4.
Shukurov, M.J. (2017). Chodak oltin konining o‘ziga xos geologik sharoitlari va texnologik
yechimlar. O‘zbekiston geologiyasi jurnali, 45(2), 36-47.
5.
Yusupov, D.N. (2021). Portlatish ishlari va ularning kon qazishda qo‘llanilishi. O'zbekiston
Konchilik Akademiyasi, 14(1), 22-29.
