126
YO‘L BITUMINING FIZIK MEXANIK XUSUSIYATLARINI BAHOLASH
Rajapbayev Xamza Zaripbayevich
“UZ-KOR GAS CHEMICAL” qo’shma korxonasi
“Yuqori zichlikli polietilen ishlab chiqarish” sexi qurilma boshligi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14437723
Annotatsiya.
Ushbu tezisda yo‘l qulishida bitumning ahamiyati, yo‘l bitumining sifatini
aniqlash va uni yo‘l qurilishida samarali qo‘llash, yo‘llarning uzoq muddatli xizmat qilishida
muhim rol o‘ynashi keltirilgan.
Kalit so‘zlar.
Bitum, yumshash nuqtasi, cho‘ziluvchanlik, plastiklik oralig‘i.
Yo‘l bitumi avtomobil va boshqa transport vositalariga xizmat qiluvchi yo‘llarda asosiy
bog‘lovchi material sifatida ishlatiladi [1]. Ushbu tadqiqotda yo‘l bitumining fizik-mexanik
xususiyatlari, jumladan, yumshash nuqtasi, qattiqligi, cho‘ziluvchanligi va plastiklik oralig‘i
kabi ko‘rsatkichlar baholanadi [2]. Tadqiqot natijalari yo‘l bitumining sifatini aniqlash va uni
yo‘l qurilishida samarali qo‘llash uchun muhim ahamiyatga ega [3].
Yo‘l bitumi yo‘llarning uzoq muddatli xizmat qilishida muhim rol o‘ynaydi. Bitumning
fizik-mexanik xususiyatlari yo‘llarning mustahkamligi va chidamliligiga sezilarli ta’sir
ko‘rsatadi. Asosiy xususiyatlar quyidagilardan iborat: yumshash nuqtasi, qattiqlik,
cho‘ziluvchanlik va plastiklik [4]. Ushbu tadqiqot bitumning fizik-mexanik xususiyatlarini
o‘lchash va ularning yo‘l qurilishidagi ahamiyatini baholashga qaratilgan [5].
Yo‘l bitumining xususiyatlarini baholash uchun quyidagi sinovlar bajarildi:
1.
Yumshash nuqtasi
: "Halka va to‘p" usuli asosida aniqlangan.
2.
Cho‘ziluvchanlik
: Bitumning 25 °C haroratda qancha uzunlikka cho‘zilishini ko‘rsatadi.
3.
Plastiklik oralig‘i
: Yumshash nuqtasi va sinish harorati o‘rtasidagi farq.
4.
Qattiqlik
: Penetratsiya usuli yordamida o‘lchangan.
Sinovlar laboratoriya sharoitida, standartlarga muvofiq amalga oshirildi [1].
1-jadvaldan ma’lumki, yumshash nuqtasi (harorat) 48 °C ni tashkil qildi, lekin standart
qiymatlar oralig'ida (45-52 °C) qoladi. Qattiqlik (penetratsiya) o'zgarishlar 65 0.1 mm ni
tashkil qildi ammo, standart qiymatlar oralig'ida (60-80 0.1 mm) qoladi. Cho'ziluvchanlik
(Ductility): O'zgarishlar 120 sm dan oshishi mumkin, standart qiymatdan (≥100 sm) yuqori
bo'lishi kerak.
Jadval 1.
Yo‘l bitumining fizik-mexanik xususiyatlari
Xususiyat
O‘lchov birligi O‘lchangan qiymatlar
Standart qiymatlar
(GOST 22245-90)
Yumshash nuqtasi
°C
48
45–52
Qattiqlik
(Penetratsiya)
0.1 mm
65
60–80
Cho‘ziluvchanlik
sm
120
≥100
Plastiklik oralig‘i
°C
65
≥60
Plastiklik oralig'i 65 °C ni tashkil qildi dan yuqori bo'lishi mumkin, standart qiymatlar
oralig'ida (≥60 °C) qoladi.
127
Rasm 1. Yo‘l bitumining yumshash nuqtasiga ta’sir qiluvchi harorat o‘zgarishlari
Natijalar yo‘l bitumining fizik-mexanik xususiyatlari davlat standartlariga mos kelishini
ko‘rsatdi. Yumshash nuqtasi va cho‘ziluvchanlik ko‘rsatkichlari talabga javob beradi, bu esa
yo‘l bitumining yuqori sifatli ekanligini tasdiqlaydi. Bundan tashqari, plastiklik oralig‘i yuqori
ko‘rsatkichlarga ega bo‘lib, yo‘lning turli harorat sharoitlarida barqarorligini ta’minlaydi.
Tadqiqot natijalari yo‘l bitumining fizik-mexanik xususiyatlari davlat standartlariga mos
kelishini ko‘rsatdi. Asosiy natijalar quyidagicha:
1.
Yumshash nuqtasi
48 °C bo‘lib, bu GOST 22245-90 talablariga (45–52 °C) mos keladi.
2.
Penetratsiya (qattiqlik)
qiymati 65 (0.1 mm) bo‘lib, standartlar bo‘yicha talab
qilinadigan 60–80 oralig‘iga mos tushadi.
3.
Cho‘ziluvchanlik
ko‘rsatkichi 120 sm bo‘lib, bu minimal talab (≥100 sm) dan yuqori
ekanligini ko‘rsatdi.
References:
1.
Airey, G. D. (2003). Rheological properties of styrene butadiene styrene polymer
modified road bitumens.
Fuel
, 82(11), 1339-1348.
https://doi.org/10.1016/S0016-
2.
Read, J., & Whiteoak, D. (2003).
The Shell bitumen handbook
. Thomas Telford Publishing.
https://doi.org/10.1680/sbh.31684
3.
Roberts, F. L., Kandhal, P. S., Brown, E. R., Lee, D.-Y., & Kennedy, T. W. (1996).
Hot mix
asphalt materials, mixture design and construction
. National Asphalt Pavement Association.
https://doi.org/10.1061/9780784413586
4.
Lu, X., & Isacsson, U. (1998). Chemical and rheological evaluation of ageing properties of
SBS polymer modified bitumens.
Fuel
, 77(9-10), 961-972.
https://doi.org/10.1016/S0016-
5.
Yildirim, Y. (2007). Polymer modified asphalt binders.
Construction and Building
Materials
