136
QO`SHILGAN QIYMAT SOLIG`INI QAYTARISH MASALALARI
Raxmanov Javlonbek Erimmatovich
“O‘ztemiryo‘lkonteyner” AJ Shartnomalar va daromadlarni
hisobga olish bo‘limi boshlig‘i
https://doi.org/10.5281/zenodo.14504357
Annotatsiya:
Qo‘shilgan qiymat – bu iqtisodiy mohiyatiga ko‘ra sotilgan tovarlar,
bajarilgan ishlar va ko‘rsatilgan xizmatlar qiymati bilan ishlab chiqarish jarayonida iste’mol
qilingan tovarlar, xom ashyo va xizmatlar qiymati o‘rtasidagi farqning ifodasidir. Maqolada
ushbu masalalar ko`rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
qo‘shilgan qiymat solig‘i, soliq tarixi, egri soliq.
KIRISH
Qo‘shilgan qiymat solig‘i jahon amaliyotida nisbatan yangi soliq hisoblanadi. U ilk bor
Fransiyada XX asrning 50-yillari o‘rtalarida joriy etilgan va keyinchalik iqtisodiy
taraqqiyotning turli bosqichlarida dunyoning turli burchaklarida ko‘plab mamlakatlarda
bilvosita soliqqa tortishning asosiy shakliga aylangan.
Qo‘shilgan qiymat solig‘i bo‘yin tovlash qiyin bo‘lgan iste’molni soliqqa tortishdagi
budjetga barqaror va kafolatli mablag‘lar oqimini ta’minovchi kuchli fiskal instrumentga
aylandi. Shu bilan birga qo‘shilgan qiymat solig‘i mamlakatlarda bozor iqtisodiyotini soliqlar
vositasida tartibga solish tizimida muhim taktik vosita sifatida ham qo‘llaniladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ining (keyingi o‘rinlarda — soliq) salbiy farq summasini qoplash,
shu jumladan, boshqa soliqlar bo‘yicha qarzdorlikni uzish hisobiga qoplash Soliq kodeksiga va
Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 14 avgustdagi 489-son qaroriga 1-ilovada Nizomga
keltirilgan sxemaga muvofiq amalga oshiriladi.
Ushbu Nizom maqsadlarida qoplanishi lozim bo‘lgan soliq summasi deganda Soliq
kodeksiga muvofiq aniqlanadigan, tovarlarni (xizmatlarni) realizatsiya qilishga doir
operatsiyalarning soliq bazasidan hisoblab chiqarilgan soliq summasi bilan olingan tovarlar
(xizmatlar) bo‘yicha hisobga olinadigan soliq summasi o‘rtasidagi salbiy farq tushuniladi.
Bunda xorijiy davlatlarning O‘zbekiston Respublikasida akkreditatsiyadan o‘tgan
diplomatik vakolatxonalari, konsullik muassasalari va ularga tenglashtirilgan tashkilotlari,
shuningdek, mahsulot taqsimotiga oid bitim ishtirokchilari uchun O‘zbekiston Respublikasi
hududida sotib olingan tovarlar (xizmatlar) bo‘yicha yetkazib beruvchilarga tovarlar
(xizmatlar) qiymatida to‘langan soliq summasi tushuniladi.
Soliq summasining qoplanishi soliq to‘lovchining ushbu Nizomga 2- ilovaga muvofiq
shakldagi qo‘shilgan qiymat solig‘ining qoplanishi lozim bo‘lgan summasini qaytarish
to‘g‘risidagi arizasi asosida amalga oshiriladi.
Ariza soliq to‘lovchi hisobga olingan joydagi soliq organlariga soliq to‘lovchining shaxsiy
kabineti orqali taqdim etiladi.
137
1-rasm. Qo‘shilgan qimat solig‘i summasini qaytarish jarayoni
Xizmatlarni realizatsiya qilish joyi O‘zbekiston Respublikasi hududi deb e’tirof etilmagan
holatlarda kontrakt hamda xorijiy xaridor tomonidan ko‘rsatilgan xizmatlar uchun to‘lov
amalga oshirilganligini tasdiqlovchi bank ko‘chirmasi ushbu xizmatlar haqiqatda realizatsiya
qilinganligini (ko‘rsatilganligini) tasdiqlovchi hujjatlar hisoblanadi. Bunda, vositachilik
shartnomasiga asosan vositachining (agentning) vositachilik haqi summasi ko‘rsatilgan
xizmatlar uchun komitent hisobidan vositachiga kelib tushgan summadan ushlab
qolinganligini tasdiqlovchi hisobot (bajarilgan ishlar to‘g‘risidagi dalolatnoma) taqdim etiladi.
Ushbu xizmatlar butunjahon Internet axborot tarmog‘i orqali ko‘rsatilgan bo‘lsa
(elektron shakldagi xizmatlardan tashqari), kontrakt hamda xorijiy xaridor tomonidan
ko‘rsatilgan xizmatlar uchun to‘lov amalga oshirilganligini tasdiqlovchi bank ko‘chirmasi
ushbu xizmatlar haqiqatda realizatsiya qilinganligini tasdiqlovchi hujjatlar hisoblanadi.
Agar ushbu bandning ikkinchi-oltinchi xatboshlarida ko‘rsatilgan hujjatlar Tashqi savdo
operatsiyalarining yagona elektron axborot tizimida mavjud bo‘lsa, mazkur hujjatlarni soliq
organiga taqdim etish talab etilmaydi.
QQS mavjud bo‘lgan deyarli barcha mamlakatlarda ushbu soliqdan daromad orttirishga
urinadigan uyushgan firibgarlikka qarshi kurash olib boriladi. Mazkur materialda QQS
borasidagi firibgarliklar turlarini tasniflashga, ularga qarshi kurashish uchun mavjud
vositalarni tahlil qilishga harakat qilinadi hamda ularni takomillashtirishga oid chora-
tadbirlar taklif etiladi. 2019 yilga qadar ushbu huquqbuzarliklar amalda qayd etilmagan,
sababi QQS to‘lovchilar soni ko‘p bo‘lmagan. Soliq islohotlari natijasida so‘nggi 2 yil
mobaynida ushbu soliqni to‘lovchilar soni 16 baravardan ko‘p oshgan, bu esa QQS borasida
firibgarlik harakatlarining ko‘payishiga olib kelgan.
2023 yil 1 maydan boshlab “Ijtimoiy himoya yagona reestri”ga kiritilgan jismoniy
shaxslar chakana savdo ob’ektlaridan ayrim tovarlarni sotib olganda xarid summasidan 1%
miqdoridagi keshbek o‘rniga, 12% miqdorida to‘langan QQS summasi qaytariladi.
QQS qaytarib beriladigan tovarlar ro‘yxati:
qo‘y go‘shti;
parranda go‘shti; mol go‘shti; tuxum;
o‘simlik yog‘i.
138
QQSni qaytarib olish uchun “Ijtimoiy himoya yagona reestri”ga kiritilgan iste’molchi
“Soliq” mobil ilovasini yuklab olib, FACE ID orqali ro‘yxatdan o‘tishi hamda ilovada xarid
chekining QR-kodini skaner qilishi lozim.
QQSni qaytarishda:
sotib olingan tovar QQS qaytariladigan tovarlar ro‘yxatiga kiritilganligi;
xaridor “Ijtimoiy himoya yagona reestri”ga kiritilganligi;
tadbirkor QQS to‘lovchisi sifatida ro‘yxatdan o‘tganligi inobatga olinadi.
Agar reestrga kiritilgan iste’molchi:
QQS qaytariladigan tovarlar bilan birga boshqa turdagi tovarlarni xarid qilib chekni
ro‘yxatdan o‘tkazsa, QQS qaytariladigan tovarlar uchun 12%, boshqa turdagi tovarlar uchun
1% keshbekka ega bo‘ladi;
QQS to‘lovchisi bo‘lmagan tadbirkorlik sub’ektidan QQS qaytariladigan tovarlar sotib
olsa, unga 1% keshbek qaytariladi.
QQS summasi chek ro‘yxatdan o‘tkazilgan oydan keyin oyning 25 sanasidan so‘ng “Soliq”
mobil ilovasi orqali to‘lab beriladi.
XULOSA VA MUNOZARA
Xulosalar:
1.
qo‘shilgan qiymat solig‘ining narxga ta’sirini kamaytirish va sog‘lom raqobat muhitini
yaratish bo‘yicha muddatsiz berilgan soliq imtiyozlarini bosqichma-bosqich bekor qilish;
2.
har xil uyushma va assotsiatsiyalar tarkibiga kirgan tashkilotlar uchun qo‘shilganqiymat
solig‘i bo‘yicha imtiyozlarni qayta ko‘rib chiqish;
3.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ni qaytarish tizimini takomillashtirib, inson omilini
kamaytirishga e’tibor qaratish shart;
4.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ni qaytarish jarayonida avtomatlashtirilgan tizimi keng joriy
etish shart.
References:
1.
https://review.uz/oz/post/koronavirus-pandemiyasining-global-iqtisodiyotga-va-
ozbekistonning-iqtisodiy-hamkor-mamlakatlariga-tasiri
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoevning 24.01.2020 yildagi Oliy Majlisga
Murojaatnomasi.
3.
https://soliq.uz/page/asosiy-korsatkichlar
4.
A.Jo‘raev, A.Amanov “Soliqlar va soliqqa tortish” darslik 2020 yil.
5.
O.Sattorqulov, A.Abduvoxidov, A.Abduvaliev, A.Burxanov// Iqtisodiy xavfsizlik. O‘quv
qo‘llanma, “NOSHIRLIK YOG’DUSI” 2019-yil.394 bet.
6.
Abdullaev, D., Shukhratovna, D. L., Rasulovna, J. O., Umirzakovich, J. U., & Staroverova, O.
V. (2024). Examining Local Item Dependence in a Cloze Test with the Rasch Model.
International Journal of Language Testing, 14(1), 75-81.
