147
ODILLIK PRINSIPI: HAR BIR SUDYANING ASOSIY YO‘L-YO‘RIQI
Tursunova Nargiza Axtamovna
Fuqarolik ishlari bo‘yicha Mirzo Ulug‘bek tumanlararo sudi sudyasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14759865
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoev mamlakat sud tizimi vakillari,
davlat sudyalari oldiga ana shunday haqqoniy talabni qo‘yib, “Sudyaning ongida – adolat,
tilida – haqiqat, dilida – poklik bo‘lishi kerak” deb bejizga ta’kidlamadi. Xolbuki, bu so‘zlar sud
tizimining samarasini ta’minlash uchun zarur bo‘lgan asosiy prinsiplarni o‘z ichiga oladi.
Sudyaning ongida adolatning mavjudligi, uning qarorlarida xolislik va haqqoniylikni
ta’minlaydi, tilida haqiqatni ifoda etishi esa sud ishlarining to‘g‘ri va asosli bo‘lishiga kafolat
yaratadi. Sudyaning dilidagi poklik esa har qanday tashqi ta’sirlar va shaxsiy manfaatlardan
holi bo‘lishini ta’minlaydi, bu esa o‘z navbatida jamiyatda sud tizimiga bo‘lgan ishonchni
mustahkamlaydi.
Prezidentning bu so‘zlari sudyalarga faqatgina huquqiy bilimlarni emas, balki axloqiy va
etika me’yorlarini ham o‘z faoliyatiga tatbiq etish zarurligini ko‘rsatadi. Sudyalar o‘z
qarorlarini chiqarishda haqiqatni, adolatni va inson huquqlarini bosh mezon sifatida qabul
qilib, o‘z mustaqilligini, xolisligini va insoniy qadriyatlarni saqlashlari kerak. Bunday
talablarga rioya qilish sud tizimining samarali ishlashini va jamiyatda qonun ustuvorligini
ta’minlashni kafolatlaydi.
Sud tizimi adolatni ta’minlash, qonunlarni to‘g‘ri va xolisona tatbiq etish, shuningdek,
fuqarolar o‘rtasidagi nizolarni hal etish vazifasini bajaradi. Sudyalar esa bu jarayonda eng
muhim rolni o‘ynaydi. Sudyalarning har bir qarori, nafaqat yuridik normativlarga, balki
ularning odillik va xolislik tamoyillariga asoslanishi kerak. Shu nuqtai nazardan, odillik
prinsipi sudyalarning faoliyatidagi asosiy yo‘l-yo‘riq hisoblanadi. Ushbu maqolada odillik
prinsipining sud tizimidagi o‘rni, uning ahamiyati va sudyalar tomonidan qanday amalga
oshirilishi kerakligi haqida so‘z yuritiladi.
Odillik prinsipining mohiyati, barcha sud qarorlari va jarayonlarida xolislik, tenglik va
haqiqatga asoslanishdan iboratdir. Adolatli sud tizimi, odil va xolis sudyalar orqali tashkil
topadi. Sudyalar, o‘zining qarorlarida barcha tomonlarning huquqlarini e’tiborga olib, nafaqat
qonun talablariga, balki ijtimoiy axloqiy qadriyatlar va xalqning adolatga bo‘lgan ishonchiga
ham javob berishlari zarur.
Odillik prinsipining asosiy jihati shundaki, sudyalar o‘z qarorlarini xususi yoki ijtimoiy
manfaatlardan holi, faqatgina qonuniy asosda, haqiqatni aniqlashga yo‘naltirib, shaxsiy
qarashlarga yoki tashqi ta’sirlarga moyil bo‘lmasdan chiqargan bo‘lishi kerak. Bu, sudning
mustaqilligi va obro‘sini ta’minlashda, jamiyatda qonun ustuvorligi tamoyilini
mustahkamlashda muhim omil hisoblanadi.
Odillik prinsipi sud tizimining asosi bo‘lib, adolatni ta’minlashning yagona yo‘li sifatida
ko‘riladi. Ushbu prinsip, nafaqat sudyalarning individual faoliyatiga, balki butun sud
tizimining ish faoliyatiga ta’sir ko‘rsatadi. Adolatli sud tizimi jamiyatda qonun ustuvorligi va
ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda katta ahamiyatga ega. Sudyalar, odillik prinsipini hayotga
tatbiq etish orqali, jamiyatda huquqiy tartibni mustahkamlashga, odamlarning huquqlari va
erkinliklarini himoya qilishga xizmat qiladilar.
Adolatli sud tizimi, faqatgina qonunlarni tatbiq etish bilan cheklanmay, balki jamiyatda
ijtimoiy adolatni ta’minlashni ham o‘z zimmasiga oladi. Agar sud tizimi xolis bo‘lmasa, bu o‘z
148
navbatida jamiyatda ishonchsizlik, adolatsizlik va ijtimoiy notenglikni keltirib chiqaradi.
Sudyalar tomonidan odillik prinsipining qat’iy rioya qilinishi, jamiyatda qonunlarga bo‘lgan
hurmatni oshiradi va sud tizimiga bo‘lgan ishonchni mustahkamlaydi.
Sudyalar o‘z ish faoliyatida odillik prinsipini amalga oshirishda bir qator
majburiyatlarga ega. Birinchidan, sudyalar har bir ishni xolislik bilan ko‘rib chiqishlari,
tomonlar o‘rtasidagi ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy tafovutlarni inobatga olgan holda, qaror
chiqarishlari kerak. Ular barcha tomonlarning huquqlarini teng tarzda himoya qilishlari zarur.
Sudyalar o‘z qarorlarida barcha zaruriy huquqiy asoslarni ko‘rsatib, ularning to‘g‘riligi va
adolatliligi haqida ishonch hosil qilishlari lozim.
Ikkinchidan, sudyalar o‘z qarorlarida tashqi ta’sirlar va shaxsiy manfaatlardan holi
bo‘lishlari kerak. Ularning faoliyati mustaqil va bevosita qonun va adolatga asoslangan bo‘lishi
lozim. Sudyalar, nafaqat huquqiy, balki axloqiy mas’uliyatni ham o‘z zimmasiga oladilar. Har
qanday qaror, faqat qonunlar va ijtimoiy me’yorlarga muvofiq qabul qilinishi kerak.
Uchinchidan, sudyalar o‘z qarorlarini shaffoflik va oshkoralik tamoyillariga asoslanib
chiqarishlari zarur. Bunda tomonlar o‘rtasida ishonch hosil qilish va sud qarorlarining
adolatliligiga bo‘lgan ijtimoiy ishonchni oshirish uchun sud ishlarining ochiq va shaffof bo‘lishi
muhimdir. Sudyalar, qarorlarida ularni asoslaydigan dalillarni keltirib, har bir tomonning
pozitsiyasini inobatga olishlari kerak.
Garchi odillik prinsipi sud tizimining asosiy tamoyili bo‘lsa-da, uni amaliyotda to‘liq
amalga oshirishda bir qator muammolar mavjud. O‘zgaruvchan siyosiy va ijtimoiy sharoitlar,
sudyalarga nisbatan tashqi bosimlar, korrupsiya va boshqa noxolis ta’sirlar sudyalarning
odillik prinsipiga amal qilishini qiyinlashtirishi mumkin.
Bunday muammolarni bartaraf etish uchun sud tizimida islohotlar amalga oshirilishi,
sudyalarni tayinlash va ularning faoliyatini nazorat qilish tizimi mustahkamlanishi lozim.
Sudyalar mustaqilligini ta’minlash, shuningdek, sud qarorlarining xolisligini ta’minlashda
ochiqlik va oshkoralikni kuchaytirish muhim ahamiyatga ega.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, odillik prinsipi har bir sudyaning faoliyatining asosi
bo‘lib, jamiyatda qonun ustuvorligini, ijtimoiy adolatni ta’minlash va huquqiy ishonchni
mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi. Sudyalar, o‘z ish faoliyatida xolislik, tenglik va
haqiqatga asoslanib, barcha tomonlarning huquqlarini himoya qilishlari zarur. Shu bilan birga,
odillik prinsipini amalda hayotga tatbiq etish uchun sud tizimida mustahkam islohotlar,
sudyalar mustaqilligini ta’minlash va shaffoflikni oshirish muhimdir. Faqat shunday hollarda,
sud tizimi ijtimoiy barqarorlik va adolatni ta’minlashda samarali faoliyat ko‘rsatishi mumkin.
