43
O‘RTA OSIYO TURAR JOYLARI TARIXI
G‘aniyev Muhammadjon
Samarqand viloyati Kattaqo‘rg‘on shahar
14-maktab tarix fani o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14858598
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O’rta Osiyoning eneolit va bronza davri jamolarining
turar joylari haqida ma’lumot beriladi.Maqolaning dolzarbligi arxeologik tadqiqotlar
natijasida ochilgan yodgorliklar misolida yaqqol o’rganib berilgan.Shuningdek ahaloning
turmush sharoiti ham dini ham batafsil yortilgan,Maqola yozishda aniq ma’lumotlar tayangan
holda ma’lumot berilyabdi.
Kalit so‘zlar:
Nomozgoh, Sarazm, M.E. Vorones,A.Anarbayev,B.Matbabayev, Аmirobod
madaniyati, Porson-2.
Oʻrta Osiyo xalqlarining shaharsozlik anʼanalari asrlar qa’riga borib taqaladi. Ijtimoiy
mehnat taqsimoti, mulkiy tabaqalanish, ishlab chiqarishning o‘sishi shahar aholi punktlari:
ma’muriy hokimiyat, hunarmandchilik va savdo markazlarining paydo bo‘lishiga olib keldi.
Urbanizatsiya jarayonini makon-vaqt o‘lchovida amalga oshirish shakllari va darajalarida
notekis rivojlanish qonunining ta’siri namoyon bo‘ladi. Bu Oʻrta Osiyo tarixida ham qayd
etilgan: bu hududda urbanizatsiya jarayoni bir xil boʻlmagan – Oʻrta Osiyo janubidagi
protoshaharlar miloddan avvalgi III ming yillikning oxirida, shimoliy va shimoli- sharqida esa
(shu jumladan, Oʻrta Sirdaryo havzasida) birinchi shaharlar miloddan avvalgi I ming yillikning
1-yarmi va oʻrtalarida paydo boʻlgan
1
.
Markaziy Osiyoning bu qismida urbanizatsiya jarayonini o‘rganish alohida ahamiyatga
ega. Uning tabiiy iqlim sharoiti xilma-xil, hududi boy tabiiy resurslarga ega. Geografik
joylashuviga koʻra Oʻrta Sirdaryo havzasi miloddan avvalgi I ming yillikda sivilizatsiya va
shahar madaniyati paydo bo‘lgan Qadimgi Sharq dunyosining chekkasi edi. Bundan tashqari,
ko‘p asrlar davomida o‘troq dehqonchilik madaniyati dunyosi bilan ko‘chmanchi madaniyat
olami o‘rtasida chegara mavjud edi. Bu omillarning barchasini hisobga olgan holda, O‘rta
Sirdaryo havzasini, uning rivojlanishining fazoviy kengayishini va murakkablashishini
ta’minlaydigan urbanizatsiya jarayonining refleks zonalariga to‘liq bog‘lash mumkin.
Urbanizatsiya xususiyatlarini aniq tarixiy jamiyatlarda belgilash – bu holda O‘rta Sirdaryo
havzasi mintaqasida, Oʻrta Sirdaryoning birinchi shahar markazlaridan biri Arxaik Xoʻjand
(miloddan avvalgi I ming yillikning birinchi uchdan bir qismi) hisoblanishi kerak. Ustrushona
(Istaravshan) tarixiy-madaniy rayoniga kelsak, yozma manbalarga koʻra, bu yerdagi dastlabki
shaharlar Kurushkada, Baga, Gʻazo va boshqalar boʻlgan (miloddan avvalgi VI- IV asrlar).
1
Muayyan mintaqadagi bitta shaharning tarixi ma’lum bir xronologik doirada ushbu
mintaqadagi deyarli barcha voqealarni aks ettiradi. Bu yerda xususiyning umumiyga
munosabati va fikr-mulohazalari aniq kuzatilgan: ma’lum bir makonning bir obyektining
tarixi va bir mintaqaning ma’lum bir davrdagi tarixi. Shu munosabat bilan shahar Istaravshan
(sobiq O‘ratepa) Tojikistonda urbanizatsiya muammolarini oʻrganishning muhim obyekti
hisoblanadi.
Urbanizatsiyani umumiy hududiy jarayonlar nuqtai nazaridan va ma’lum bir hududdagi
yagona shahar tarixi bilan solishtirganda o‘rganish muammolarni har tomonlama ko‘rib
chiqish imkonini beradi. Muammoni hal qilishning ushbu yondashuvi tanlangan tadqiqot
mavzusining dolzarbligini anglatadi.
44
Shu o‘rinda ta’kidlash kerakki, urbanizatsiyani oʻrganish boʻyicha yana bir tarixiy-
madaniy mintaqa – Oʻrta Sirdaryo havzasining ajralmas qismi boʻlgan Choch-Iloqda ham
salmoqli ishlar amalga oshirildi. Shahar hududlari, istehkomlar, old va jamoat binolari, turar
joy va hunarmandlar kvartallarining relyefi va rejasini batafsil o‘rganishni o‘z ichiga olgan bu
ishlar viloyat shaharlari tarixini ularning rivojlanish dinamikasida izchil ochib berish imkonini
berdi. Urbanizatsiya yo‘llari va bosqichlarini o‘rganishga tizimli yondashuv, shu jumladan,
arxeologik yodgorliklarning barcha toifalari, xomashyo manbalari, ichki va mintaqalararo
aloqa vositalarini tahlil qilish “Qadimiy va o‘rta asrlar shaharlari” monografiyasi mualliflari
tomonidan qo‘llanilgan. “Sharqiy Movarounnahr» asarida antik davr va o‘rta asrlarda
(miloddan avvalgi III asr – XVIII asrlar) Sharqiy Movarounnahrning bepoyon hududi shahar
madaniyati shakllanishining irsiy sabablari va qonuniyatlari xolisona tahlil qilingan.
Istaravshan haqidagi alohida asarlarda Ustrushona va butun Oʻrta Sirdaryo havzasining
urbanizatsiya jarayonining turli jihatlari shaharsozlik madaniyatining boshqa masalalarini
oʻrganishda toʻxtalib oʻtgan. Istaravshan moddiy madaniyati tarixini oʻrganishda meʼmoriy
yodgorliklar muhim manba boʻlib, ularning soni Oʻratepada Tojikistonning boshqa
shaharlariga qaraganda koʻproqdir. Shu munosabat bilan arxeologik yodgorliklar bilan bir
qatorda O‘ratepaning ko‘plab me’moriy yodgorliklari ham o‘rganildi
2
.
O‘ratepa-Istaravshanning soʻnggi oʻrta asr va yangi tarixi yaxshi oʻrganilgan.
A.M.Muxtorov taniqli yozma manbalarni har tomonlama tahlil qilib, XVII-XIX asrlardagi
shaharning umumiy tarixi va butun mulki sahifalarini tiklabgina qolmay, Istaravshan va
madaniyati tarixining alohida muammolarini ham ko‘rib chiqdi. U shaharning choraklik
tuzilishini, guzarlarning tashkil topgan vaqtini, aholisining kasb-hunarlarini juda sinchiklab
o‘rgangan. Istaravshan tarixining A.M.Muxtorov asarlarida koʻrib chiqilgan eng dastlabki davri
Istaravshanda temuriylar hukmronligining soʻnggi yillari hisoblanadi.
A.Q.Mirboboev Sirdaryo havzasining oʻrta qismidagi urbanizatsiyani oʻrganishga katta
hissa qoʻshgan. U o‘z tadqiqotida ahamiyat bermagan shahar hayotining qirralarini topish
qiyin. Uning ko‘plab asarlarida viloyatning qadimiy shaharlarini mahalliylashtirish, shahar
aholisining diniy e’tiqodi va mifologiyasi, shaharlarni obodonlashtirish va sug‘orish, ta’lim va
madaniyat masalalari o‘z aksini topgan.
O‘rta asrlar shahrining shakllanishi va faoliyatining murakkab jarayoni, u nafaqat
qurilish ufqlari va u yoki bu aholi hayotining tegishli xronologik segmentlarini yoki ularning
madaniy o‘zaro ta’sirini aniqlash muammosini o‘z ichiga oladi – bularning barchasi birinchi
navbatda ko‘p komponentli jarayondir. Asrlar davomida turli ijtimoiy-iqtisodiy qarama-
qarshiliklar fonida yuz berdi. Shu o‘rinda shuni ta’kidlash joizki, O‘ratepa-Istaravshan tarixi
qazish materiallari asosida Mug‘tepa va boshqa manzilgohlar stratigrafiyasida o‘z aksini
topgan.
Yuqoridagi usullardan foydalanish butun mintaqaning urbanizatsiya jarayonini bir
butun sifatida va Oʻrta Sirdaryo havzasining asosiy shahar markazlaridan biri – Oʻratepa-
Istaravshan shahri misolida koʻrib chiqish imkonini berdi. Biz shaharning yagona organizm
sifatida faoliyat yuritishini tarixiy voqealar fonida va uning atrofidagi qishloq okrugi bilan
yaqin aloqada, ya’ni bu nafaqat O‘ratepa-Istaravshan tarixi, balki kengroq ma’noda – O‘rta
Sirdaryo havzasining butun mintaqasi tarixi kontekstida Vagkat rustak va ma’lum darajada
Ustrushona tarixiy-madaniy mintaqasi tarixidir. “Qadimiy shaharning shakllanishi va
rivojlanishini o‘rganishning metodologik muammolari” va “Shaharning ishlab chiqarish
45
markazi sifatida shakllanishi” asarlarining asosiy qoidalari ushbu tadqiqotning uslubiy asosi
bo‘ldi.
References:
1.
Anarboyev A. O‘rta Osiyoning o‘rta asr shaharlarini obodonlashtirish. -Toshkent: Fan,
2017.
2.
Axner A.C., Kogan L.B., Yanitskiy O.I. Urbanizatsiya, jamiyat va ilmiy-texnik inqilob //
Falsafa savollari, 2018- yil, 2-son.
3.
Alekshin V.A. Markaziy Osiyo janubidagi urbanizatsiya bosqichlari // Urbanizatsiya
zonalari va bosqichlari. - Toshkent: Fan, 2021
