94
FORMATIV VA SUMMATIV BAHOLASHNING SAMARADORLIGI
Akhmadova Maftunaxon Ibodullo qizi
Assistant teacher, Department of Languages, Zarmed University
https://doi.org/10.5281/zenodo.14866657
Annotatsiya:
Ushbu maqolada formativ va summativ baholash turlari, ularning ta’lim
jarayonidagi o‘rni va samaradorligi tahlil qilinadi. Formativ baholash o‘quvchilarning
o‘zlashtirish jarayonini doimiy nazorat qilish va takomillashtirishga yo‘naltirilgan bo‘lsa,
summativ baholash ularning umumiy natijalarini baholashga xizmat qiladi. Tadqiqot davomida
formativ baholashning o‘quv jarayonidagi motivatsiyani oshirish, ta’lim sifatini yaxshilash va
individual yondashuvni kuchaytirish borasidagi afzalliklari ta’kidlangan. Shuningdek,
summativ baholash natijalarining ishonchliligi va ob’ektivligini ta’minlash uchun samarali
strategiyalar taklif etilgan.
Kalit so‘zlar:
formativ baholash, summativ baholash, ta’lim samaradorligi, baholash
metodlari, ta’lim sifati.
Baholash – ta’lim jarayonining ajralmas qismi bo‘lib, o‘quvchilarning bilim darajasi va
rivojlanishini aniqlashga xizmat qiladi. Baholashning asosiy turlari formativ va summativ
baholash bo‘lib, ularning har biri turli maqsad va metodlarga asoslangan. Formativ baholash
o‘quvchilarning ta’lim jarayonidagi o‘zgarishlarini kuzatish va ularga o‘z bilimlarini yaxshilash
imkoniyatini yaratishga qaratilgan. Summativ baholash esa ta’lim jarayonining yakuniy
natijalarini baholash uchun qo‘llaniladi. Ushbu maqolada formativ va summativ baholashning
ta’lim tizimida tutgan o‘rni, afzalliklari hamda ularning samaradorligi tahlil qilinadi.
Formativ va summativ baholash atamalari ilk bor amerikalik pedagog va psixolog
Benjamin Bloom
tomonidan 1960-yillarda ilgari surilgan. Bu tushunchalar
Michael Scriven
tomonidan 1967-yilda batafsil ilmiy asosda ishlab chiqilgan. Scriven baholashning ikki asosiy
turini ajratib ko‘rsatdi [1]:
1.
Formativ baholash – o‘quv jarayonining davomida ta’lim berish samaradorligini oshirish
va o‘quvchilarning bilimlarini real vaqt rejimida shakllantirish uchun ishlatiladi;
2.
Summativ baholash – o‘quv jarayonining oxirida o‘quv natijalarini umumlashtirish va
ularni belgilangan standartlarga mos kelishini tekshirish uchun qo‘llaniladi.
O‘zbekiston ta'lim tizimida baholash usullarini takomillashtirish bo‘yicha bir qator
yangiliklar amalga oshirilmoqda. Xususan, o‘quvchilarning bilimini baholashda inson omilini
minimallashtirish maqsadida yangi tizimlar joriy etilmoqda. Yangi tizimga ko‘ra, o‘quvchi
oladigan ballning 10 foizi formativ baholashga, qolgan 90 foizi esa summativ baholashga
ajratiladi. Formativ baholash o‘quvchining darsdagi ishtiroki va faolligini baholashga qaratilgan
bo‘lsa, summativ baholash chorak yakunida amalga oshiriladi.
Bundan tashqari, Maktabgacha va maktab ta'limi vazirligi Pedagogik mahorat va xalqaro
baholash ilmiy-amaliy markazi direktori Dilrabo Davidova formativ va summativ baholash
tizimi haqida o‘z fikrlarini bildirdi. Uning ta'kidlashicha, ushbu baholash turlari o‘quvchilarning
bilimini to‘g‘ri va adolatli baholashda muhim ahamiyatga ega.
O‘zbekistonda formativ va summativ baholash bo‘yicha bir qator tadqiqotlar olib
borilmoqda. Masalan, Farg‘ona davlat universiteti o‘qituvchisi Dilnoza Oxunova o‘quvchilar
bilimini baholashga zamonaviy yondashuvlar, shuningdek, formativ va summativ baholashning
asosiy farqlarini o‘rganib chiqdi.
95
Shuningdek, Qarshi davlat universiteti huzuridagi ilmiy darajalar beruvchi ilmiy
kengashda o‘quvchilarning ona tilidan o‘quv materiallarini anglab tushunish darajalarini
baholash shakllari, metod va usullari bo‘yicha tadqiqotlar olib borilmoqda [4].
Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta'limi vazirligi
hamda Birlashgan Arab Amirliklari Prezidenti Devonining ta'lim va tadqiqotlar bo‘yicha
kotibiyati o‘rtasida o‘zaro anglashuv memorandumi imzolandi. Ushbu hamkorlik doirasida
baholash tizimlarini takomillashtirish bo‘yicha qo‘shma tadqiqotlar o‘tkazilishi rejalashtirilgan.
Ushbu tadqiqotlar va yangiliklar O‘zbekiston ta'lim tizimida formativ va summativ
baholash usullarini yanada rivojlantirishga xizmat qilmoqda.
Baholash metodikasining rivojlanishi ta’lim jarayonining sifatini oshirishga qaratilgan
bo‘lib, uning asosiy yo‘nalishlari formativ va summativ baholashni o‘z ichiga oladi. Formativ
baholash o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini doimiy ravishda kuzatish va tahlil qilish,
o‘qituvchilarga ta’lim jarayonini moslashtirish va yaxshilash imkonini berish, o‘quvchilarning
bilim olish jarayonidagi qiyinchiliklarini aniqlash va ularga mos yondashuv ishlab chiqish
hamda ularning motivatsiyasini oshirish orqali faol ta’lim jarayoniga jalb qilishga qaratilgan.
Summativ baholash esa o‘quvchilarning ma’lum bir mavzu yoki kurs bo‘yicha yakuniy
natijalarini baholash, o‘quv dasturlarining samaradorligini tahlil qilish va ta’lim standartlariga
muvofiqligini tekshirish, o‘quvchilarning rivojlanish darajasini boshqa o‘quvchilar yoki
standartlar bilan solishtirish hamda sertifikatlashtirish, daraja berish yoki keyingi bosqichga
o‘tish uchun asos yaratish vazifalarini bajaradi [5].
Formativ baholash o‘quvchilarning o‘zlashtirish jarayonini yaxshilash va ularga ta’lim
jarayonida faol ishtirok etish imkoniyatini yaratadigan metodik yondashuvdir. Ushbu baholash
usuli quyidagi afzalliklarga ega:
Motivatsiyani oshirish o‘quvchilarga doimiy fikr-mulohaza berish orqali ularni faol
ishtirok etishga undaydi.
Bilimlarni chuqurlashtirish muntazam ravishda o‘quvchilarning tushunish darajasi
baholanib, ularning bilimlari mustahkamlanadi.
Differensial yondashuv har bir o‘quvchining ehtiyojlarini inobatga olish va ularga
individual yondashuvni ta’minlash imkonini beradi.
O‘quv jarayonini takomillashtirish o‘qituvchilarga o‘quv dasturlarini o‘quvchilarning
ehtiyojlariga mos ravishda qayta ko‘rib chiqish va rivojlantirish imkonini beradi.
Summativ baholash – o‘quv jarayonining yakuniy bosqichida o‘quvchilarning bilimlarini
baholash uchun qo‘llaniladigan metod bo‘lib, u odatda testlar, imtihonlar va nazorat ishlarini
o‘z ichiga oladi. Ushbu baholash usuli quyidagi xususiyatlarga ega:
Natijalarning ob’ektivligini ta’minlash – aniq baholash mezonlari asosida o‘quvchilarning
bilim darajasi aniqlanadi.
Ta’lim standartlariga mos kelishi – o‘quv dasturlarining maqsadlariga erishish darajasini
aniqlash imkonini beradi.
O‘quvchilarning umumiy yutuqlarini baholash – o‘quvchilarning umumiy natijalarini
taqqoslash va ta’lim jarayonini rivojlantirishga yordam beradi.
Yakuniy qarorlar qabul qilishga yordam beradi – o‘quvchilarning bosqichma-bosqich
o‘sishini tahlil qilish va keyingi ta’lim bosqichlari bo‘yicha qaror qabul qilish imkoniyatini
yaratadi.
1-jadval. Formativ va summativ baholashni taqqoslash
96
Baholash
turi
Maqsadi
Afzalliklari
Qachon
qo‘llaniladi
Formativ
baholash
O‘quv jarayonida
bilimlarni
chuqurlashtirish
O‘quvchining
rivojlanishini kuzatish,
motivatsiyani oshirish
Dars jarayonida
muntazam
ravishda
Summativ
baholash
O‘quv natijalarini
yakuniy baholash
Standart baholash
mezonlari, natijalarning
ob’ektivligi
O‘quv jarayonining
oxirida
Formativ va summativ baholash ta’lim jarayonining ajralmas qismi bo‘lib, ularning har
biri o‘ziga xos maqsad va usullarga ega. Formativ baholash o‘quvchilarning rivojlanishini
kuzatish va ta’lim jarayonini yaxshilashga xizmat qilsa, summativ baholash o‘quv natijalarini
yakuniy baholash uchun muhimdir. Ta’lim tizimida ushbu ikkala baholash turining samarali
qo‘llanilishi o‘quv jarayonining sifatini oshirish va o‘quvchilarning bilimlarini
mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
References:
1.
Davidova D. Formativ va summativ baholash tizimi haqida fikrlar. [Internet]. T.ME. 2025
2.
Farangiz R. ZAMONAVIY CHET TILI DARSLARIDA EKLEKTIK METODDAN FOYDALANISH.
PROSPECTS OF DEVELOPMENT OF SCIENCE AND EDUCATION. 2023 Nov 1;1(15):88-91.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta'limi vazirligi. BAA Prezidenti
Devonining ta'lim va tadqiqotlar bo‘yicha kotibiyati bilan hamkorlik. [Internet]. YUZ.UZ. 2025
[cited 2025 Feb 12]:
4.
Oxunova D. O‘quvchilar bilimini baholashga zamonaviy yondashuvlar. [Internet].
CyberLeninka. 2025 [cited 2025 Feb 12]:
5.
PIIMA.UZ. O‘zbekiston ta'lim tizimida baholash usullarini takomillashtirish bo‘yicha
