32
GAZLARNI SUYULTIRISH. GAZLARNI SUYULTIRISH USULLARI
Mamatova Go’zaloy Jo’ramirzayevna
Andijon davlat pedagogika instituti
“Fizika va Texnologik ta’lim kafedrasi” v.b. dotsenti
Botirova Mubina Foziljon qizi
Mamurova Mushtariy Shuhratbek qizi
Aniq va Tabiiy fanlar fakulteti Fizika yo’nalishi
101-guruh talabalari
https://doi.org/10.5281/zenodo.15357533
Annotatsiya:
Ushbu maqolada gazlarni suyultirish jarayonlari hamda uning suyultirish
usullari, gazning suyuq holatga aylanishi, suyuqlanish jarayonlari ilmiy,sanoat va tijorat
maqsadlarida qo’llanilishi haqida fikr yuritiladi.
Kalit so’zlar:
kondensatsiya, bosim, bug’lanish, ammiak, kaskad usuli, kritik temperatura,
izotropik kengayish, azot, kislorod.
Abstract:
This article discusses processes of gas liquefaction and methods of its
liquefaction, transformation of gas into a liquid state, and the use if liquefaction processes for
scientific, industrial and commercial purposes.
Keyords
: condensation, pressure, evaporation, ammonia, cascade method, critical
temperature, isotropic expansion, nitrogen, oxygen, azot, kislorod.
Аннотация:
В статъе рассматриваются проессы сжижения газов и способы
сжиженияб преврашения газа в жидкое состаяниеб применение проессов сжижения в
научныхб промышленных и коммерческих целях.
Ключевые слова:
давление конденсаии, испарение, аммиак, каскадний метод,
критическая температура, изотропное расширение, азот, кислород.
Gazlarni suyultirish- bu gazning suyuq holatga fizik aylanishi (kondensatsiya). Gazlarni
suyuqtirish murakkab jarayon bo’lib, yuqori bosim va juda past haroratlardaga erishishi uchun
turli xil siqish va kengayishlardan foydalanadi, masalan turbo ekspanderlar. Suyuqlanish
jarayonlari ilmiy,sanoat va tijorat maqsadlarida qo’llaniladi.[1]Ko’pgina gazlarni odiy sovutish
orqali oddiy atmosfera bosimida suyuq holatga keltirish mumkin, bir necha, masalan,karbonat
angidrid, shuningdek, bosim talab qiladi.Suyuqlanish gaz molekulalarining asosiy
xususiyatlarini (molekulyar kuchlar)tahlil qilish yoki gazlarni saqlashi uchun ishlatiladi,
masalan:LPGV sovutish va konditsianerda .U yerda gaz kondensatorda suyultiriladi, yerda
bug’lanish issiqligi chiqariladi va bug’lanish issiqligi so’rilgan bug’lanish moslamasida
bug’lanadi.Ammiak birinchi sovutgich bo’lib,sanoat sovutgichlarida hali ham keng
qo’llanilmoqda neft va galogenlardan olingan aralashmalar bilan almashtiriladi.Suyuq kislorod
shifoxonalarga nafas olish muammosi bo’lgan bemorlarni gazga aylantirish uchun beriladi va
suyuq azot tibbiyot sohasida
krio jarrohlik
uchun urug’lantiruvchilar urug’ni muzlatish uchun
dala va labaratoriya olimlari tomonidan namunalarni saqlash uchun ishlatiladi. Suyultirilgan
xlor suvda yakuniy eritma uchun tashiladi, shundan so’ng suvni tozlash, sanoat chiqindilarni,
kanalizatsiya va suzish havzalarini tozalash, to’qimachilik mahsulotlarini oqartirish va uglerod
tetrakloid, glikol va boshqa ko’plab organik birikmalar, shuningdekfosgen ishlab chiqarish
uchun ishlatiladi.
Atrof muhit bosimida suyultirilgan geliyning qaynash nuqtasi 4.22 K (-268.9 C) gat eng
2.17 K dan past K suyuqlik u o’ta suyuqlikka aylanadi va ikkinchi tovush orqali issiqlik
33
o’tkazuvchanlii, nol yopishqoqlik va boshqalar qatorida favvora effekti kabi xarakterli
xususiyatlarni ko’rsatadi. Havoni suyultirish, kriojenik havo ajratish birligida fraksionel
distillash orqali havo argon va boshqa atmosfera asil gazlarini olish uchun ishlatiladi. Gazlarni
suyultirish- gazlarni kritik temperaturalarda siqish yo’li bilan suyuq holatga o’tkazish. Kritik
temperaturasi (amalda 220 K ) dan yuqori bo’lgan CI2,SO2,NH3 va boshqa gazlarni sanoat
maqsadlarida suyultirish uchun kompressorlar vositasida siqiladi, so’ngra issiqlik
almashtirgichda
kondensatsiyalanadi[2]
Bu
holda
sovituvchi
agent
gazning
kondensatsiyalanishi issiqligini olib ketadi. Kritik temperaturasi xona temperaturasidan past
bo’lgan gazlarni suyutirish uchun tegishli sovutish sikllaridan foydalangan holda,dastavval,
ularni har bir gazga xos bo’lgan kritik temperaturasidan pastroq temperaturasigacha
sovutiladi, so’ngra tegishli bosim ostida siqib,suyuq holatga keltiriladi.Past temperaturalarda
qaynaydigan gazlar (N2, O2, va boshqalar )ni suyultirishda kaskad usuli qo’llaniladi.[3]
Gazni detanderda suyultirishda izoentropik kengaytirish usulidan foydalaniladi.Siklning
termodinamik qaytaruvchanligini oshirish uchun turlicha temperaturalar maromida
ishlaydigan bir nechta detander ishlatiladi.Detanderda kengaytirish yo’li bilan sovutish
meyoriga yetkaziladi, gazni suyultirish esa bevosita drosellashda ro’y beradi.Ushbu usul
yanada takomillashtirilib uning suyuq geliy tayyorlash unumdorligi30 litr/soatgacha
yetkaziladi.Suyultirilgan gazlartemperaturalarni hosil qilishda muhim ahamiyatga
ega[3]Suyuq gaz ustidagi bug’ni jadal haydash yo’li bilan deyarli barcha gazlarni qotish
temperaturasigacha sovutish, geliyning Ne3izotopini jadal bug’latish orqali 0.3 K
temperaturaga erishish mumkin, Shu holatda 3-106 Pa bosim ostida siqish orqaligina uni qattiq
holatga o’tkazish mumkin.Gazlarni drosserlashda gazning sovushi joul-Tomson effekti tufayli
yuz beradi.Bu holda drosserlash oldidan gazning temperaturasi Joul tomson effekti tufayli o’z
ishorasini o’zgartiradigan inversiya nuqtasidan pastroqqa tushirilishi lozim.Shu sababli ham
N2 ni suyuq N2 bilan Ne ni esa suyuq N2 bilan sovutiladi havo ko’pincha ammiak yoki freo bilan
sovutilib,suyuqlikning chiqish miqdorini irttirishi mumkin.[4] Gaz hamda bug’
aralashmalaridagi bir yoki bir necha komponentlarning suyuqlikda tanlab yutilish jarayoni
absorbtsiya deb ataladi. Yutilayotgan gaz absorbtiv, yutuvchi suyuqlik absorbent deyiladi.[5]
Absorbtiv bilan absorbentning o’zaro tasiriga ko’ra absorbtsiya jarayoni ikki xil bo’ladi: fizik
absorbtsiya va kimyoviy absorbtsiya.Fizik absorbtsiyada yutilayotgan gaz bilan absorbent bir-
biri bilan kimyoviy birikmaydi.Agar yutilayotgan gaz absorbent blan o’zaro birikib,kimyoviy
birikma hosil qilsa, xemosorbtsiya deyiladi. Fizik absorbtsiya ko’pincha qaytarish jarayonidir,
ya’ni suyuqlikka yutilgan gazni ajratib olish mumkin bo’ladi, bu holda sorbtsiya deyiladi.
Absorbtsiya va desorbtsiya jarayonlarini uzluksiz olib boorish natijasida yutilgan gazni toza
holda ajratib yutuvchi absorbentni br necha marta qayta ishlatish imkoni tug’iladi.Absorbtiv va
absorbent arzon va ikkilamchi maxsulot bo’lgani uchun ular absorbtsiya jarayonida ular
absorbtsiya jarayonidan keyin ko’pincha qayta ishlatilinmaydo[6]
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
https://uz.ikipedia.org/iki/Gazlarni suyultirish
2.
https://qomus.info/oz/encyclopedia/g.gazlarni suyultirish/
3.
https://arxiv.uz.uz.documents/slaydlar/kimyo/gazlarni tozakash usullari absorbsiya-
34
adsorbsiya
4.
M.Usmonov.Fizika qo’llanma” Yosh kuch” Toshkent 2021;49 mavzu
5.
Xayriddinov B. Molekulyar fizika. Qo’llanma. Toshkent; O’qituvchi.2013.73-b
6.
Dusmuratov M. B. Fizika Qo’llanma.Toshkent Yusuf Xos Hojib.11-b
