95
ITALYAN TILIDAGI ANTONIMIK KORRELATSIYALI MAQOLLARNING LEKSIK
GRAMMATIK TAHLILI
B.M. Sadikova
SamDChTI, Roman-german tillari fakulteti, Ispan va italyan filologiyasi kafedrasi,
italyan tili yoʻnalishi katta oʻqituvchisi mustaqil tadqiqotchi (PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15469387
Annotatsiya:
Mazkur maqola italyan tilidagi antonimik korrelatsiyali maqollarning
leksik va grammatik jihatlarini tahlil qilishga bag‘ishlangan. Tadqiqotda ushbu maqollarning
semantik tarkibi va sintaktik tuzilishi o‘rganilib, ularning ma’no va grammatik struktura
jihatidan qanday shakllanishi aniqlanadi. Maqolada ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish usulidan
foydalanilgan bo‘lib, italyan tilshunosligida maqollar tizimi va antonimiya hodisasi bo‘yicha
ilgari olib borilgan tadqiqotlar ko‘rib chiqiladi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, antonimik
korrelatsiyali maqollar til tizimida muhim semantik munosabatlarni aks ettirib, lingvistik va
madaniy jihatdan ahamiyatli birliklar hisoblanadi.
Kalit so‘zlar:
italyan maqollari, antonimik korrelatsiya, leksik tahlil, grammatik
struktura, semantika, sintaktik tuzilish, paremiologiya, antonimiya.
ЛЕКСИКО-ГРАММАТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ АНТОНИМИЧЕСКИ
КОРРЕЛИРУЮЩИХ ПОСЛОВИЦ В ИТАЛЬЯНСКОМ ЯЗЫКЕ
Аннотация:
Данная статья посвящена анализу лексических и грамматических
особенностей антонимически коррелирующих пословиц в итальянском языке. В
исследовании изучаются их семантическая структура и синтаксическое построение, а
также определяется, каким образом они формируются с точки зрения значения и
грамматической структуры. В работе применяется метод анализа научной литературы
(literature review), в рамках которого рассматриваются ранее проведённые
исследования, посвящённые системе пословиц и явлению антонимии в итальянском
языкознании. Результаты показывают, что антонимически коррелирующие пословицы
отражают важные семантические отношения в языковой системе и представляют
собой значимые единицы как с лингвистической, так и с культурной точек зрения.
Ключевые слова:
итальянские пословицы, антонимическая корреляция,
лексический анализ, грамматическая структура, семантика, синтаксическое
построение, паремиология, антонимия.
LEXICAL AND GRAMMATICAL ANALYSIS OF ANTONYMICALLY
CORRELATED PROVERBS IN THE ITALIAN LANGUAGE
Abstract:
This article is dedicated to the analysis of the lexical and grammatical aspects
of antonymically correlated proverbs in the Italian language. The study examines their
semantic structure and syntactic composition, determining how they are formed in terms of
meaning and grammatical structure. The research employs the literature review method,
analyzing previous studies on the system of proverbs and the phenomenon of antonymy in
Italian linguistics. The findings indicate that antonymically correlated proverbs reflect
important semantic relationships within the language system and represent linguistically and
culturally significant units.
96
Keywords:
Italian proverbs, antonymic correlation, lexical analysis, grammatical
structure, semantics, syntactic composition, paremiology, antonymy.
KIRISH
Maqollar lingvistik va madaniy tadqiqotlarda muhim o‘rin tutadi, chunki ular ma’lum bir
jamiyatning dunyoqarashi, an’analari va falsafasini aks ettiradi. Maqollar orasida antonimik
korrelatsiyali maqollar o‘ziga xos jihatlari bilan ajralib turadi. Ushbu maqollar o‘zida qarama-
qarshi tushunchalarni mujassam etib, til tizimida dialektik fikrlashni ifodalaydi. Italyan tili
maqollarga boy bo‘lib, undagi antonimik korrelatsiyali maqollar qarama-qarshi g‘oyalar,
qadriyatlar va xatti-harakatlarni bitta iborada ifodalash xususiyatiga ega.
Ushbu tadqiqot italyan tilidagi antonimik korrelatsiyali maqollarni leksik va grammatik
jihatdan tahlil qilishga qaratilgan. Maqollarning semantik tuzilishi va sintaktik xususiyatlarini
o‘rganish orqali ularning ma’no va funksiyasini belgilovchi lingvistik mexanizmlar aniqlanadi.
Tadqiqot ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish usuliga asoslanib, oldingi tadqiqotlar natijalarini
umumlashtirish va maqollarning lingvistik xususiyatlarini har tomonlama yoritib berishga
harakat qiladi.
Mazkur tahlil orqali quyidagi asosiy savollarga javob beriladi: Italyan maqollarida
antonimik munosabatlar qanday ifodalanadi? Ularning shakllanishida qanday sintaktik
tuzilmalar qo‘llaniladi? Leksik birliklar maqollar umumiy mazmuniga qanday ta’sir
ko‘rsatadi? Ushbu savollarga javob topish orqali maqol tadqiqot natijalari paremiologiya
sohasi uchun muhim bo‘lishi bilan birga, italyan maqollarining kognitiv va madaniy jihatlarini
tushunishga hissa qo‘shadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Italyan tilida maqollar va ularning antonimik korrelatsiyali shakllari bo‘yicha olib
borilgan ilmiy tadqiqotlar tilshunoslik, paremiologiya, frazeologiya va semantika sohalarida
muhim o‘rin tutadi. Ushbu tadqiqot doirasida adabiyotlar tahlili orqali italyan maqollarining
leksik-grammatik xususiyatlari va ularning antonimiya hodisasi bilan bog‘liqligi o‘rganildi.
Avvalo, maqollar lingvistik birlik sifatida paremiologik tadqiqotlarda muhim ahamiyat
kasb etadi. Xususan, Norrick [8] va Mieder [7] kabi olimlar maqollarni kognitiv va madaniy
nuqtayi nazardan o‘rganib, ularning nutqdagi roli va kommunikativ funksiyasini yoritib
berganlar. Shuningdek, italyan tilshunosligida maqollar tizimi ustida ish olib borgan Ricci [9]
va Berruto [1] kabi olimlar italyan maqollari tarkibiy tuzilishi va ularning leksik-semantik
xususiyatlariga e’tibor qaratgan.
Maqollarning antonimik korrelatsiyasi bo‘yicha esa antonimiya fenomeni tilshunoslikda
yetarlicha o‘rganilgan bo‘lib, Lyons [6] va Cruse [3] kabi tadqiqotchilar antonimiya turlarini
tavsiflagan. Italyan maqollari kontekstida antonimik munosabatlar turli ko‘rinishlarda
namoyon bo‘lib, ular bo‘yicha Ferraris [4] va Grimaldi [5] ishlarida qimmatli ma’lumotlar
keltirilgan. Ushbu tadqiqotlar antonimik juftliklarning maqollardagi roli, ularning nutqdagi
dinamikasi va semantik tizimda tutgan o‘rnini yoritishga xizmat qiladi.
Bundan tashqari, sintaktik tuzilish jihatidan maqollarni tahlil qilishda Tesnière [10] va
Chomsky [2] ning sintaktik nazariyalari asosida yondashuvlar ishlab chiqilgan bo‘lib, ushbu
qarashlar maqollarning grammatik qurilishini tahlil qilishda asos bo‘lib xizmat qiladi.
Metodologik jihatdan, maqolada ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish (literature review)
usulidan foydalanildi. Ushbu yondashuv orqali italyan tilida antonimik korrelatsiyali maqollar
97
bo‘yicha mavjud ilmiy ishlanmalar o‘rganilib, ularning tahlil natijalari umumlashtirildi.
Tadqiqot jarayonida
adabiyotlarni o‘rganish
– paremiologiya va frazeologiya bo‘yicha ilmiy
manbalar tanlab olish va ularning asosiy g‘oyalari tahlil qilish;
maqollarni tasniflash
–
antonimik korrelatsiyali maqollar semantik va sintaktik xususiyatlariga qarab guruhlash;
t
ahlil va umumlashtirish
– olingan natijalar lingvistik yondashuvlar asosida tahlil qilinib,
ularning tilshunoslikka qo‘shadigan hissasi aniqlab berildi.
Mazkur metodologiya asosida maqollarning antonimik munosabatlari, ularning leksik-
grammatik tuzilishi va til tizimidagi funksiyalari chuqur yoritildi. Tadqiqot natijalari italyan
maqollarining semantik va grammatik jihatlarini tushunish uchun muhim bo‘lib, bu boradagi
keyingi izlanishlarga asos yaratadi.
NATIJALAR TAHLILI VA MUHOKAMA
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, italyan tilidagi antonimik korrelatsiyali maqollar
leksik va grammatik jihatdan muhim tizimli xususiyatlarga ega. Ushbu maqollar semantik
jihatdan ikki qarama-qarshi tushunchani birlashtirgan holda, tilda dialektik tafakkur va
qarama-qarshi munosabatlarni ifodalaydi [4]. Bu jihatdan ular umumiy mantiqiy kontrast
prinsipiga asoslanib, ma’no yaratish mexanizmini mustahkamlaydi.
Maqollarning
semantik
tarkibini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, ular ko‘pincha binar
oppozitsiyalar asosida shakllanadi. Masalan,
Bene e male son vicini – Yaxshilik va yomonlik
yonma-yon
maqolida qarama-qarshi tushunchalar bir kontekstda birlashib, universal haqiqat
sifatida taqdim etiladi. Ushbu maqol antonimik juftliklarning konversiv xususiyatlarini aks
ettirib, ularning pragmatik ahamiyatini oshiradi [5].
Shuningdek, antonimik maqollar semantik jihatdan ko‘pincha parallel strukturalarga ega
bo‘lib, bunda sinonimik va antonimik komponentlar birgalikda ishlatiladi. Masalan,
Chi troppo
vuole, nulla stringe – Ko‘p narsani istagan hech narsaga erishmaydi
maqolida ortiqcha talab va
natijasizlik o‘rtasidagi antonimiya yaqqol namoyon bo‘ladi. Bu kabi tuzilmalar italyan tilidagi
maqollarning semantik tizimida tez-tez uchraydi [9].
Sintaktik
tahlil shuni ko‘rsatdiki, antonimik korrelatsiyali maqollar ikki asosiy model
asosida quriladi:
1.
Parallel struktura
– bunda ikki qarama-qarshi element simmetrik tarzda joylashadi.
Masalan,
Meglio un uovo oggi che una gallina domani – Bugun bitta tuxum yaxshiroq, ertaga esa
tovuq
maqolida grammatik parallelizm kuzatiladi [1].
2.
Hukm va natija modeli
– bunda birinchi qism shart yoki holatni ifodalasa, ikkinchi
qism uning qarama-qarshi natijasini bildiradi. Masalan,
Chi dorme non piglia pesci – Uxlagan
odam baliq tutmaydi
maqolida sabab va oqibat o‘rtasidagi antonimik munosabat aniq
namoyon bo‘ladi (Mieder, 2004).
Ushbu tuzilmalar Chomsky [2] ning sintaktik nazariyalari doirasida tahlil qilinganda,
ular generativ grammatika qoidalariga mos kelishi va sintaktik strukturalarning
mustahkamligi namoyon bo‘ldi. Shuningdek, Tesnière [10] ning valensiya nazariyasiga ko‘ra,
maqollarda asosiy semantik yuk bosh so‘z va uning komponentlari o‘rtasidagi bog‘lanish
orqali ifodalanadi.
Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, italyan tilidagi antonimik maqollar faqat lingvistik birlik
bo‘lib qolmay, balki madaniy merosning muhim qismi sifatida ham e’tirof etiladi. Ular
xalqning hayotiy tajribasi va qadriyatlarini aks ettirib, nutq madaniyatida keng qo‘llaniladi
[8]. Ushbu maqollar orqali Italiya jamiyati dunyoqarashi, falsafasi va hayotiy prinsiplarini
98
ifodalashga harakat qiladi. Masalan,
Tutto il mondo è paese – Butun dunyo bir mamlakat
maqoli umumlashma prinsipini bildirsa,
Lontano dagli occhi, lontano dal cuore – Ko‘zdan uzoq
– yurakdan uzoq
maqoli esa ijtimoiy munosabatlarni izohlashda ishlatiladi.
XULOSA
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, italyan tilidagi antonimik korrelatsiyali maqollar lingvistik,
semantik va madaniy jihatdan muhim ahamiyatga ega bo‘lib ularning semantik tuzilishi binar
oppozitsiyalar asosida shakllangan va ular parallel yoki sabab-natija sintaktik modellarida
ifodalanadi. Ushbu maqollar faqat lingvistik birlik sifatida emas, balki jamiyatning madaniy
tafakkuri va nutqiy merosining ajralmas qismi sifatida ham muhim o‘rin tutadi. Kelgusida
ushbu maqollarni madaniyatlararo nuqtayi nazardan o‘rganish va ularning tarjima
jarayonidagi muammolarini tahlil qilish dolzarb yo‘nalishlardan biri bo‘lib qoladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Berruto, G.
Sociolinguistica dell'italiano contemporaneo
. Roma: Carocci Editore, 2012. –
110-180 p.
2.
Chomsky, N.
The Minimalist Program
. Cambridge, MA: MIT Press, 1995. -250-360 p.
3.
Cruse, D. A.
Lexical Semantics
. Cambridge: Cambridge University Press, 1986.-98-110 p.,
127-260 p.
4.
Ferraris, M.
Semantica e pragmatica dei proverbi italiani
. Bologna: Il Mulino, 2015. -120-
127-p.
5.
Grimaldi, M.
Linguistic Analysis of Italian Proverbs: Structure and Meaning
. Milano:
Hoepli, 2018. -65-180 p.
6.
Lyons, J.
Semantics (Vol. 1 & 2)
. Cambridge: Cambridge University Press, 1977. - 35-68 p.
7.
Mieder, W.
Proverbs: A Handbook
. Westport, CT: Greenwood Publishing Group, 2004. -
111-156 p.
8.
Norrick, N. R.
How Proverbs Mean: Semantic Studies in English Proverbs
. Berlin: Mouton
de Gruyter, 1985. -178-190 p.
9.
Ricci, C.
I proverbi italiani: Analisi e interpretazione
. Firenze: Le Monnier. 2010. -178-198
p.
10.
Tesnière, L.
Éléments de syntaxe structurale
. Paris: Klincksieck, 1959. -67-130 p.
