30
O’ZBEKISTON TIJORRAT BANKLARIDA KREDIT SIYOSATINI
TAKOMILLASHTIRISH
Eshonov Muhammad Ayyub Xoshimjon o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti
“Buxgalteriya hisobi va menejment” kafedrasi dotsenti, i.f.n
Olimov Hotamboy Farhodjon o’g’li
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463744
Annotatsiya:
Ushbu tezis O‘zbekiston Respublikasi tijorat banklarida kredit siyosatini
takomillashtirish masalalariga bag‘ishlanadi. Tadqiqotda mamlakat bank tizimining joriy holati
tahlil qilinadi, kredit siyosatidagi muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari ko‘rib chiqiladi.
Xususan, kreditlash jarayonida risklarni boshqarish, raqamli texnologiyalarni joriy etish,
korporativ boshqaruvni yaxshilash va xalqaro tajribani qo‘llash masalalari o‘rganiladi.
Tadqiqot O‘zbekiston bank sektorida davlat ishtirokini optimallashtirish, kredit portfeli sifatini
oshirish va iqtisodiyotning real sektorini moliyalashtirishni kengaytirish bo‘yicha takliflar
ishlab chiqishga qaratilgan. Ishda statistik tahlil, taqqoslash va xalqaro amaliyotni mahalliy
sharoitga moslashtirish usullaridan foydalanilgan. Natijalar bank tizimining barqarorligini
ta’minlash va iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlashda muhim ahamiyatga ega.
Kalit so’zlar:
Tijorat banklari, kredit siyosati, moliyaviy barqarorlik, risklarni boshqarish,
raqamlashtirish, korporativ boshqaruv, O‘zbekiston bank tizimi, monetar siyosat, kredit
portfeli.
Kirish.
O‘zbekiston tijorat banklarida kredit siyosatini takomillashtirish masalalariga
qaratilgan. Tadqiqotda bank tizimining joriy holati tahlil qilinib, kreditlashdagi muammolar –
risklarni boshqarishning yetarli emasligi, raqamlashtirishning sekin sur’atlari va davlat
ishtirokining yuqori darajasi ko‘rib chiqiladi. Ishning maqsadi – risklarni minimallashtirish,
raqamli texnologiyalarni joriy etish, korporativ boshqaruvni yaxshilash va xalqaro tajribani
mahalliy sharoitga moslashtirish orqali kredit siyosatini optimallashtirish yo‘llarini ishlab
chiqish. Tadqiqot statistik tahlil, taqqoslash va xalqaro amaliyotga asoslanadi. Natijalar bank
sektorining barqarorligini mustahkamlash va iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlashga xizmat
qiladi.
O‘zbekiston bank tizimi ikki darajali tuzilishga ega: yuqori darajada Markaziy bank, quyi
darajada esa tijorat banklari va boshqa moliyaviy institutlar faoliyat yuritadi. Tizimning
rivojlanishi mustaqillik yillarida (1991-yildan boshlab) sezilarli o‘zgarishlarga duch keldi:
1991-1992 yillar: Mustaqillikning dastlabki yillarida “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi
Qonun qabul qilinib, ikki darajali bank tizimi huquqiy asosda shakllandi. O‘zbekiston SSR Davlat
banki O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankiga aylandi. Bu davrda pul muomalasini tartibga
solish, to‘lov tizimini shakllantirish va ixtisoslashgan tijorat banklarini tashkil etish asosiy
vazifa bo‘ldi. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki bank tizimining asosiy tartibga soluvchi
organi sifatida quyidagi vazifalarni bajaradi:
Pul-kredit siyosatini yuritish: Inflyatsiyani ushlab turish, milliy valyuta barqarorligini
ta’minlash va likvidlikni tartibga solish.
Tijorat banklarini nazorat qilish: Banklarning moliyaviy barqarorligini ta’minlash uchun
iqtisodiy normativlar (kapital yetarliligi, likvidlik koeffitsienti) belgilaydi.
31
To‘lov tizimini boshqarish: Banklararo to‘lovlar va chakana to‘lovlar tizimini
rivojlantiradi.
Valyuta siyosati: Eksportni rag‘batlantirish va oltin-valyuta zaxiralarini boshqarish
Markaziy bank Bazel qo‘mitasi standartlariga muvofiq makroprudensial siyosat olib boradi va
tizimli ahamiyatga ega banklarni aniqlaydi. 2024-yil holatiga ko‘ra, bank tizimining likvidlik
ko‘rsatkichlari yetarli darajada: qisqa muddatli likvidlik koeffitsiyenti (LCR) 167%, uzoq
muddatli likvidlik koeffitsiyenti (NSFR) 113% ni tashkil etadi.
2021-yil ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda 33 ta tijorat banki faoliyat yuritadi, ulardan 12
tasi davlat ulushiga ega, 15 tasi xususiy, 5 tasi xorijiy kapital ishtirokida tashkil etilgan.
Banklarning umumiy aktivlari 39 mlrd dollar (419 trln so‘m), majburiyatlari 33 mlrd dollar
(352,6 trln so‘m), kapitali esa 6,2 mlrd dollar (66 trln so‘m) ni tashkil etadi. Davlat banklari
aktivlarning 82% va kapitalning 81% ni egallaydi.
Tijorat banklarining asosiy funksiyalari:
Depozitlarni jalb etish: Aholining bo‘sh mablag‘larini jamg‘arish va foiz to‘lash.
Kreditlash: Korxonalar, kichik biznes va aholiga iste’mol, ipoteka va investitsiya
kreditlarini berish.
To‘lov xizmatlari: Naqd pulsiz hisob-kitoblar, plastik kartalar va mobil banking xizmatlari.
Investitsion faoliyat: Iqtisodiyotning real sektorini moliyalashtirish, masalan,
infratuzilma loyihalari.
So‘nggi yillarda banklar ixtisoslashuvdan universallashtirishga o‘tmoqda, ya’ni xizmatlar
doirasini kengaytirib, raqamli platformalarni rivojlantirmoqda. Masalan, “Aloqabank” MIR va
UnionPay to‘lov tizimlari bilan integratsiyalashgan, shuningdek, mobil ilovalar orqali kredit
to‘lovlarini amalga oshirish xizmatini joriy etgan.
O‘zbekiston bank tizimida kredit siyosatini takomillashtirish iqtisodiyotning real sektorini
moliyalashtirishni kengaytirish, banklarning barqarorligini ta’minlash va kreditlash
samaradorligini oshirish uchun muhim ahamiyatga ega. Quyida O‘zbekiston sharoitiga mos
takomillashtirish yo‘nalishlari va amaliy choralar keltiriladi. Zamonaviy texnologiyalarni joriy
etish:
Kredit skoring tizimlarini qo‘llash orqali qarz oluvchilarning to‘lov qobiliyatini aniq
baholash. Masalan, “Kapitalbank” 2023-yilda skoring tizimini joriy etib, muammoli kreditlar
ulushini 2% ga kamaytirgan.
Big Data va sun’iy intellekt yordamida kredit risklarini bashorat qilish. Bu qarz
oluvchilarning moliyaviy holatini real vaqtda tahlil qilish imkonini beradi.
Onlayn kreditlash platformalari:
Kredit so‘rovlarini masofadan ko‘rib chiqish va tasdiqlash jarayonlarini
avtomatlashtirish. “TBC Bank” va “Anor Bank” mobil ilovalar orqali mikro va iste’mol
kreditlarini berishda yetakchilik qilmoqda.
Hududlarda raqamli infratuzilmani rivojlantirish, masalan, to‘lov terminallari va
bankomatlar sonini ko‘paytirish. 2001-2024 yillarda plastik kartalar soni 273 barobar oshgan,
ammo qishloq hududlarida terminallar yetishmaydi.
MIR, UnionPay va mahalliy “Humo” tizimlari orqali naqd pulsiz hisob-kitoblarni
rivojlantirish.
Kredit to‘lovlarini mobil ilovalar orqali soddalashtirish, masalan, QR-kod orqali to‘lovlar.
32
Xususiy FinTech kompaniyalari bilan hamkorlikda kreditlash jarayonlarini
soddalashtirish. Masalan, “Click 2024-yilda “Click” va “Payme” kabi platformalar banklar bilan
integratsiyalashgan.
O‘zbekiston bank tizimi mustaqillik yillarida sezilarli rivojlanish bosqichlarini bosib o‘tdi.
Ikki darajali tizim shakllandi, qonunchilik xalqaro standartlarga moslashtirildi va raqamli
xizmatlar joriy etildi. Biroq, davlat ulushining yuqori darajasi, kredit portfeli sifati va
raqamlashtirishning sekin sur’atlari kabi muammolar saqlanib qolmoqda. 2020-2025 yillarga
mo‘ljallangan islohotlar strategiyasi ushbu muammolarni bartaraf etishga qaratilgan bo‘lib,
bank tizimining iqtisodiy o‘sishdagi rolini yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 12-maydagi PF-5992-son “2020-2025-
yillarga mo‘ljallangan O‘zbekiston Respublikasining bank tizimini isloh qilish strategiyasi
to‘g‘risida”gi Farmoni. lex.uz.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2024). Statistik byulleten.
3.
Turdaliyev, A. (2021). O‘zbekiston bank tizimi: umumiy holat va istiqbollar.
4.
O‘zbekiston banklari Assotsiatsiyasi. Umumiy ma’lumotlar.
5.
Gulyamova, N. F., & Janaydarova, K. A. (2024). Tijorat banklarda FinTechning rivojlanish
tendensiyasi.
ResearchGate
.
6.
Mullajonov, F. (2020).
O‘zbekiston Respublikasi bank tizimi
. Toshkent.
