108
AUDITORLIK TEKSHIRUVLARIDA KREDIT RISKLARINI BAHOLASH VA
ULARNI KAMAYTIRISH USULLARI
Eshonov Muhammad Ayyub Xoshimjon o‘g‘li
Andijon davlat texnika institute
“Buxgalteriya hisobi va menejment” kafedrasi dotsenti, i.f.n
Botirova Odinaxon Nodirjon qizi
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463432
Annotatsiya:
Mazkur tezisda auditorlik tekshiruvlarida kredit risklarining mohiyati,
ularni aniqlash va baholash mezonlari hamda ushbu risklarni minimallashtirish usullari
yoritilgan. Kredit operatsiyalari bilan bog‘liq xatarlar tijorat banklari, moliyaviy tashkilotlar va
yirik xo‘jalik yurituvchi subyektlarda auditorlik nazoratining asosiy yo‘nalishlaridan biridir.
Tadqiqotda kredit risklarini aniqlashda auditorlik dalillari, tahliliy va funksional audit usullari,
kredit tarixini o‘rganish, garov qiymatini aniqlash va shartnoma shartlarining bajarilishini
tekshirishga urg‘u berilgan.
Kalit so‘zlar
: kredit riski, auditorlik tekshiruvi, baholash usullari, garov, kredit
shartnomasi, audit strategiyasi, nazorat tartiblari, kreditportfel, xatolik.
Kredit risklari bu – kredit oluvchi tomonidan shartnoma shartlariga rioya qilmaslik,
qarzni o‘z vaqtida yoki to‘liq qaytarmaslik xavfini bildiradi. Bunday risklar banklar,
mikromoliyaviy institutlar, hamda kredit asosida ishlaydigan barcha xo‘jalik subyektlari
faoliyatida mavjud bo‘ladi. Auditorlik tekshiruvlarida ushbu risklarning aniqlanishi va
baholanishi moliyaviy hisobotlarning ishonchliligini ta’minlash, korxona yoki bankning
likvidlik va barqarorlik darajasini real ko‘rsatishda muhim ahamiyatga ega. Kredit riskining
noto‘g‘ri baholanishi auditorlik xulosasining noto‘g‘ri shakllanishiga, moliyaviy hisobotlardagi
noto‘g‘ri aks ettirishga va natijada investitsion qarorlarning asossiz qabul qilinishiga olib
keladi.
Auditorlik tekshiruvlari jarayonida kredit risklarini baholash va ularni kamaytirish
bo‘yicha chora-tadbirlarni ishlab chiqish moliyaviy hisoblarning ishonchliligini ta'minlashda
muhim o‘rin tutadi. Kredit risklari — bu qarzdor tomonidan kredit shartnomasi shartlariga
rioya qilinmasligi, kreditni o‘z vaqtida yoki to‘liq qaytarmaslik ehtimolidir. Bunday xatarlar
banklar, moliyaviy institutlar va korxonalarda faoliyat yuritayotgan barcha kreditorlar uchun
doimiy muammolardan biri bo‘lib, moliyaviy barqarorlikka jiddiy xavf tug‘diradi. Auditor
kredit riskini aniqlashda birinchi navbatda kredit shartnomasining mazmunini chuqur tahlil
qiladi, to‘lov jadvali, foiz stavkalari, asosiy qarz va foiz to‘lovlari bo‘yicha bajarilgan
operatsiyalarni solishtiradi, garovlar bilan ta’minlanganlik darajasini baholaydi hamda
qarzdorning moliyaviy ahvoli, likvidlik darajasi va boshqa qarzlar bo‘yicha majburiyatlarini
ko‘rib chiqadi.
Kredit risklarini baholashda auditorlar xalqaro audit standartlari, xususan ISA 315
(Risklarni aniqlash va baholash) talablari asosida harakat qiladi. Ular riskga asoslangan audit
yondashuvini qo‘llash orqali kredit portfelidagi har bir qarzdor subyektni alohida o‘rganadi.
Bunda qarzdorning so‘nggi moliyaviy hisobotlari, pul oqimlari tahlili, daromadlar barqarorligi,
qarzdorlik koeffitsientlari, DSCR (Debt Service Coverage Ratio) va likvidlik darajalari hisobga
olinadi. Shu orqali auditor kredit riskining real foizini, ya’ni qarzni qaytarish ehtimoli past yoki
109
o‘rta darajadagi kreditlarni aniqlaydi. Kreditlar garovi sifatida ko‘rsatilgan aktivlarning
likvidligi va real bahosi ham alohida o‘rganiladi. Chunki garov past likvidli yoki bozordagi
qiymati noto‘g‘ri baholangan bo‘lsa, bu kredit riskining oshishiga sabab bo‘ladi. Ko‘pgina
holatlarda auditorlar garovga qo‘yilgan mol-mulkning real bahosi noto‘g‘ri ko‘rsatilgani,
qiymati sun’iy ravishda oshirilgani yoki yetarlicha hujjat bilan tasdiqlanmaganini aniqlaydi.
Bundan tashqari, kredit so‘rovining dastlabki baholanishi va kredit ajratishdagi qaror
qabul qilish jarayonining o‘zi ham audit uchun alohida tahlil obyekti hisoblanadi. Masalan, bank
ichidagi kredit qo‘mitasi tomonidan qabul qilingan qarorlar, kredit skoring tizimiga asoslangan
baholash, qarzdor to‘g‘risida yig‘ilgan ma’lumotlar, kredit hisobotlari va kredit byurosidan
olingan tarixiy ma’lumotlar auditorlik hujjat tahlilining asosi bo‘ladi. Auditor bu jarayonda
kreditning ajratilishi qonuniy, iqtisodiy jihatdan asosli va moliyaviy jihatdan xavfsiz bo‘lganini
aniqlashga intiladi. Shu maqsadda, auditor audit dalillarini to‘plashda tashqi manbalardan,
masalan, soliq hisobotlari, bank hisobvaraqlari ko‘chirmalari, sud qarorlari va boshqa
hujjatlardan ham foydalanadi.
Auditor kredit risklarini aniqlash bilan birga, ularni kamaytirish bo‘yicha takliflar ham
ishlab chiqadi. Ular ichida eng samaralilari quyidagilardir: kredit oldidan chuqur moliyaviy
tahlil o‘tkazish, DSCR koeffitsienti bo‘yicha minimal talablarga rioya qilish, garov qiymatining
doimiy qayta baholanishini joriy qilish, kredit shartnomalarida qo‘shimcha kafolatlar tizimini
rivojlantirish, shartnoma buzilganda avtomatik choralar ko‘rishni nazarda tutuvchi
moddalarning mavjudligi, kreditning maqsadli foydalanilishi ustidan real monitoring
mexanizmlarini kuchaytirish, shuningdek, kreditni ajratishdan oldin qarzdorning umumiy
moliyaviy pozitsiyasini skoring modeli orqali baholash. Bularning barchasi kredit riskini
oldindan aniqlash, uni kamaytirish va kreditning qaytishini ta’minlashga xizmat qiladi.
Amaliy tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, kredit risklarini nazorat qilinmagan holatlarda bank
yoki moliyaviy tashkilotlar katta hajmdagi muammoli qarzlar bilan yuzlashadi. Buning
oqibatida kreditportfel sifati yomonlashadi, zaxiralar hajmi ortadi, foyda kamayadi va
ishonchlilik reytingi pasayadi. Audit aynan shu salbiy oqibatlarning oldini olishda muhim vosita
bo‘lib, u risklar borasidagi shaffoflikni ta’minlaydi va yuqori darajadagi moliyaviy boshqaruv
madaniyatini qaror toptiradi. Shu sababli, kredit risklarining auditorlik nazorati faqat aniqlash
bilan cheklanmaydi, balki strategik tavsiyalar, tashkiliy islohotlar va ichki nazorat tizimini
takomillashtirish orqali ularni tizimli ravishda boshqarishga yo‘naltiriladi. Kredit risklarining
aniqligi va ularni kamaytirish darajasi bank va korxonalarning moliyaviy barqarorligi, to‘lov
qobiliyati va investorlar ishonchi uchun hal qiluvchi omil bo‘lib qolmoqda.
Amaliy tadqiqot Andijon viloyatida joylashgan bir tijorat bankining 2022–2024 yillar
mobaynida berilgan 750 ta kredit shartnomasi asosida o‘tkazildi. Audit tekshiruvlari
natijalariga ko‘ra, ushbu kreditlarning 18 foizi kechiktirilgan to‘lovlar, 7 foizi esa
restrukturizatsiya qilingan holatlarni tashkil etgan. Kredit riskining yuqori bo‘lishiga sabab
qilib, audit xulosalarida quyidagi holatlar ko‘rsatib o‘tilgan: kredit olishda real moliyaviy
imkoniyatlar yetarlicha tahlil qilinmagan, garov qiymati qayta baholanmagan yoki garov
ob’ekti past likvidli aktivlardan iborat bo‘lgan, ayrim hollarda kreditlar aloqador shaxslarga
ajratilgan va bu “muvofiqlik riskini” keltirib chiqargan.
Kredit risklarini kamaytirish bo‘yicha audit tavsiyalarida quyidagi choralar taklif etilgan:
kredit oldidan qarzdorning likvidlik koeffitsiyentlarini baholovchi majburiy indikatorlarni joriy
etish, kredit so‘rovlarida DSCR (Debt service coverage ratio) kabi moliyaviy ko‘rsatkichlarga
110
e’tibor qaratish, shartnoma asosida har chorakda moliyaviy holatni qayta ko‘rib chiqish va
kredit bo‘yicha real nazorat mexanizmlarini kuchaytirish. Bundan tashqari, audit tavsiyalarida
kredit berish jarayonida bank xodimlarining manfaatlar to‘qnashuvini oldini olish uchun “ikki
bosqichli qaror qabul qilish” tizimini joriy etish zarurligi aytilgan. Natijada 2024-yilda kreditlar
bo‘yicha risk darajasi 2023-yilga nisbatan 11% ga kamaygan.
Kredit risklari tijorat banklari va xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatining muhim xavf
omillaridan biridir. Ushbu risklarning auditorlik tekshiruvlari orqali aniqlanishi va baholanishi
moliyaviy barqarorlik, soliq intizomi va foyda ko‘rsatkichlarining ishonchliligini ta’minlashda
muhim omildir. Kredit risklarini kamaytirish uchun auditorlik faoliyatida zamonaviy
yondashuvlar, statistik ko‘rsatkichlar, moliyaviy tahlil vositalari va hujjatli tekshiruvlar uyg‘un
holda qo‘llanishi kerak. Har bir kredit shartnomasini alohida baholab, qarzdor to‘lov qobiliyati
va garov qiymatining realizatsiya imkoniyati chuqur tahlil qilinishi lozim. Shu asosda kredit
risklarini nazorat qilish orqali audit sifati oshadi, bank va korxonalar moliyaviy jihatdan
himoyalangan bo‘ladi, bu esa butun kredit tizimining sog‘lom ishlashini ta’minlaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Audit to‘g‘risida”gi Qonuni, 2021-yilgi tahrir.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 2020-yilgi nashr.
3.
Xalqaro audit standarti (ISA) 315 – “Risklarni aniqlash va baholash”.
4.
O‘zbekiston Markaziy bankining kredit risklarini boshqarish bo‘yicha ko‘rsatmalari.
5.
Gafforova M.R. – “Bank auditida kredit risklarini aniqlash usullari”, Ilmiy maqola, 2023.
6.
– O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy sayti.
7.
