14
ЮЗЛАШТИРИШ ТЕРГОВ ҲАРАКАТИ: ВОЯГА ЕТМАГАН ПРОЦЕСС
ИШТИРОКЧИСИ ҚАТНАШУВИДА
Агоев Шукурулло Сафарбоевич
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
“Тергов фаолияти” кафедраси ўқитувчиси майор
Очилов Асадбек Носир ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси 3-босқич 323-гуруҳ курсанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.15536071
Аннотация
Мақолада вояга етмаганлар иштирокида юзлаштириш тергов ҳаракатини
ўтказишга тайёргарлик кўришда амалга ошириладиган ҳаракатлар, тергов ҳаракатини
ўтказиш давомида қўлланиладиган тактик усулларни танлаш, тергов вазиятига мос
бўлган тактик усуллардан фойдаланиш, ушбу жараёнда вояга етмаган шахсга хос
хусусиятларни эътиборга олиш масалалари бўйича олимларнинг фикр-мулоҳазалари
таҳлил қилинган. Шулар асосида вояга етмаганлар иштирокида юзлаштириш тергов
ҳаракатини ўтказиш бўйича тавсиялар ишлаб чиқилган.
Калит сўзлар
жиноят; вояга етмаганлар; тергов; тактик усул; юзлаштириш; қарама-қаршилик;
шахсга хос хусусиятлар; гумон қилинувчи
;
Дунёда жиноят содир этган вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя
қилиш муҳим аҳамият касб этмоқда. Хусусан, БМТнинг 1989 йил 20 ноябрдаги Бола
ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенциясига мувофиқ «болаларга нисбатан амалга
ошириладиган ҳар қандай ҳаракат (ҳаракатсизлик) биринчи навбатда, унинг
манфаатларини ҳимоя қилишга қаратилмоғи лозим»
1
. Турли мамлакатларда содир
этилган жами жиноятларнинг 30-40%и вояга етмаганлар ҳиссасига тўғри келиши,
жумладан, Буюк Британияда 40%, Америка Қўшма Штатларида 32%, Германияда 38%ни
ташкил этади
2
.
Мамлакатимизда 2022 йилда вояга етмаганлар томонидан содир этилган
жиноятлар сони 2404 тага этган бўлиб, 2021 йилда бўлса 2262 та ҳолат кўзатилган
3
.
Афсуски, вояга етмаганлар томонидан содир қилинган жиноят 2021 йилга нисбатан
6,3% га ортган, бу бўлса вояга етмаганларни тергов қилиш билан боғлиқ фаолиятни
такомиллаштириш зарурати мавжудлигидан далолат беради.
«Вояга етмаганлар учун назарда тутилган жиноий жазоларни либераллаштириш,
процессуал ҳаракатларни ўтказишда уларнинг ҳуқуқий ҳимоясини кучайтириш ва
туман (шаҳар) ички ишлар органлари тузилмасини такомиллаштириш, уларнинг вояга
етмаганлар билан ишлашга оид фаолиятини кучайтириш имконини бериши»
4
1
www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/juveniles_deinquency_prevention.shtml
2
Суюнов Ш., Азаматов А. Суриштирув институтининг ривожланиш истиқболлари //Академические
исследования в современной науке. – 2023. – Т. 2. – №. 13. – С. 9-14.
3
Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар вазирлигининг 2022 йил якунлари бўйича ҳисоботи.
4
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ–4947-сон «Ўзбекистон Республикасини
янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони // Ўзбекистон Республикаси қонун
ҳужжатлари тўплами, 2017 й., 6-сон, 70-модда.
15
ижтимоий соҳани ривожлантиришнинг устувор йўналишларидан бири сифатида
белгиланиб, бу соҳани тадқиқ этиш муҳим аҳамият касб этмоқда
5
.
Вояга етмаганлар томонидан содир этилган жиноятларни тергов қилиш
давомида ўтказиладиган тергов ҳаракатларининг натижаси самарали бўлиши учун
терговчи жиноят-процессуал қонунчилик талабларига тўлиқ риоя қилиши,
мутахассислар имкониятидан самарали фойдалана олиши ҳамда тактик усулларни
мақсадга мувофиқ тарзда қўллаши лозим. Айниқса, вояга етмаган шахслар иштирокида
юзлаштириш, таниб олиш учун кўрсатиш ва кўрсатувларни ҳодиса содир бўлган жойда
текшириш каби тергов ҳаракатларини ўтказишда уларнинг ёши, ақлий
ривожланганлик даражаси, ҳаётий тажрибаси камлиги инобатга олиниши, шунингдек
муайян тергов ҳаракатидаги иштироки унга “психологик жароҳат” етказиб қўйиши
мумкинлигига эътибор қаратиш зарур
6
.
Юзлаштириш тергов ҳаракати илгари сўроқ қилинган икки шахс кўрсатувлари
ўртасида жиддий қарама-қаршиликлар вужудга келганда, бу қарама-қаршиликларнинг
сабабини аниқлаш учун ўтказилади. Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал
кодексида вояга етмаган шахслар иштирокида юзлаштириш тергов ҳаракатини
ўтказиш бўйича алоҳида қоидалар назарда тутилмаган. Бироқ ушбу тергов ҳаракатини
вояга етмаган шахслар иштирокида ўтказиш жараёнида уларнинг ҳуқуқ ва
манфаатларини таъминловчи умумий қоидаларга риоя қилиниши зарур (ҳимоячи,
қонуний вакил иштироки, 16 ёшга тўлмаган гувоҳ ва жабрланувчиларни жавобгарликка
тортиш бўйича огоҳлантирмаслик ва шу кабилар).
Вояга етмаганлар иштирокида юзлаштириш тергов ҳаракатини ўтказишдан олдин
ушбу тергов ҳаракатини ўтказмасдан туриб, юзага келган қарма-қаршиликнинг
сабабларини аниқлаш чоралари кўрилиши мақсадга мувофиқ. Жумладан, терговчи
вояга етмаган шахсни бошқа шахсларнинг бошқача мазмундаги кўрсатувлари билан
таништириш, далилларни тақдим қилиш, видеоёзувларни намойиш этиш каби тактик
усулларни қўллаб сўроқ қилиши, шунингдек бошқа тергов ҳаракатларини ўтказиш
орқали юзага келган қарама-қаршиликнинг сабабини аниқлашга ҳаракат қилиши
зарур
7
.
Юзлаштириш тергов ҳаракати вояга етмаган шахснинг руҳий ҳолатига салбий
таъсир кўрсатиши эҳтимолини инобатга олиб, қарама-қаршиликни бошқа тергов
ҳаракатларини ўтказиш билан бартараф этиш имкони бўлмаганда ҳамда бу тергов
ҳаракати орқали кутилган натижага эришиш мумкинлигига етарли асос бўлгандагина
ўтказилиши мақсадга мувофиқ
8
.
5
Суюнов Ш. Гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари ёки психотроп моддаларни ўтказиш мақсадини
кўзламай қонунга хилоф равишда тайёрлаш, эгаллаш, сақлаш, ташиш ёки жўнатиш жиноятини тергов қилишда
қўшиб ҳисоблаш методологиясининг аҳамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и
практические исследования. – 2025. – Т. 4. – №. 10. – С. 20-24.
6
Суюнов Ш. Понятие преступления по незаконному изготовлению, приобретению, хранению наркотических
средств, их аналогов или психотропных веществ без цели сбыта //Общество и инновации. – 2025. – Т. 6. – №. 1/S.
– С. 267-277.
7
Аширбоев А. Т. Ў. Суриштирув ва дастлабки тергов тўхтaтилгaнидaн кейин теpгoв opгaнлapнинг фaoлиятини
тaшкил этиш //Eurasian Journal of Law, Finance and Applied Sciences. – 2024. – Т. 4. – №. 5. – С. 263-273.
8
Номусга тегиш жиноятини тергов қилиш амалиѐти: Ўқув-методик қўлланма / Ш.Т.Икрамов,Д.М.Миразов,
Б.Б.Муродов, Б.Ф.Алимов ва бошқ. – Т., 2012. – 55-56 б.
16
Вояга етмаганлар иштирокида юзлаштириш тергов ҳаракатини ўтказиш ўзига хос
психологик жиҳатларга эга бўлганлиги боис уларнинг ёши ҳамда психологик
ривожланишини инобатга олган ҳолда ўтказилиши, жумладан унинг ақлий
ривожланганлик даражаси, иродавий хислатлари, содир этилган қилмишга ва унинг
иштирокчилари (жабрланувчи, гувоҳлар)га муносабати ва шу каби бошқа ҳолатлар
ўрганилган бўлиши зарур
9
.
Юзлаштириш тергов ҳаракатини ўтказишнинг тактикаси қуйидагича:
юзлаштириш тергов ҳаракатида икки шахсдан бири вояга етмаган шахс ва иккинчиси
вояга етган шахс бўлса, тушунтириш бериш навбатини олдин вояга етмаган шахсга
бериш даркор. Агар иккаласи ҳам вояга етмаган шахс бўлиб, бири судланган бўлса,
тушунтириш беришни судланмаганидан бошлаган маъқул. Башарти, икки шахс ҳам
судланмаган, вояга етмаган шахслар бўладиган бўлса, унда тушунтириш бериш
навбатини энг кичик ёшдагисидан, ёши тенг бўлса, ижобий хулқ-атворга эга шахсдан
бошлаш керак. Шу ҳолатда тўғри кўрсатмалар олишга эришиш мумкин
10
.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси
2.
Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодекси
3.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 22 июндаги ПФ-6012-сонли
фармони.
4.
Жиноят-процессуал ҳуқуқ.Дарслик.Т:2019.М.А.Ражабова ва б.
5.
Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси. 1948 йил 10 декабрь.
6.
Қийноққа қарши конвенция. 1984 йил 10 декабрь.
7.
president.uz.”Ўзбекистон Республикаси Президентининг Ўзбекистон Республикаси
Олий Мажлиси ва халқига мурожаатномаси”.2022 йил 20 декабрь.
8.
Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар вазирлигининг 2022 йил якунлари бўйича
ҳисоботи.
9.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ–4947-сон
«Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси
тўғрисида»ги Фармони // Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2017
й., 6-сон, 70-модда.
10.
Номусга тегиш жиноятини тергов қилиш амалиѐти: Ўқув-методик қўлланма /
Ш.Т.Икрамов, Д.М.Миразов, Б.Б.Муродов, Б.Ф.Алимов ва бошқ. – Т., 2012. – 55-56 б.
11.
Дастлабки тергов фаолияти психологияси: Дарслик / Б.Н. Сирлиев, И. Соттиев ва
бошқ.
– Т.,2015. – Б. 333-334.
12.
Муродов Б., Ботаев М. Анализ основ реабилитации невиновных лиц в уголовном
9
Усманалиев Н. Процессуал муддатларнинг ҳисоблашда қўлланилувчи меъзонларнинг айрим жиҳатлари
//problems and solutions of scientific and innovative research. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
10
Хушвактова Н.А. Effective use of the opportunities of specialists and interpreters who are public representatives in
the investigation process// Proceedings of the XXIV International Multidisciplinary Conference «Prospects and Key
Tendencies of Science in Contemporary World». Bubok Publishing S.L., Madrid, Spain. 2022.. – Б. 65-
68.DOI:10.32743/SpainConf.2022.10.24.346229
17
процессе //Общество и инновации. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 166-176.
13.
Муродов Б., Хомидов В. Процессуальные основания производства обыска и
следственного действия //Общество и инновации. – 2023. – Т. 4. – №. 2/S. – С. 402-411.
14.
Суюнов Ш., Азаматов А. Суриштирув институтининг ривожланиш истиқболлари
//Академические исследования в современной науке. – 2023. – Т. 2. – №. 13. – С. 9-14.
15.
Суюнов Ш. Гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари ёки психотроп
моддаларни ўтказиш мақсадини кўзламай қонунга хилоф равишда тайёрлаш, эгаллаш,
сақлаш, ташиш ёки жўнатиш жиноятини тергов қилишда қўшиб ҳисоблаш
методологиясининг аҳамияти //Общественные науки в современном мире:
теоретические и практические исследования. – 2025. – Т. 4. – №. 10. – С. 20-24.
16.
Суюнов Ш. Понятие преступления по незаконному изготовлению, приобретению,
хранению наркотических средств, их аналогов или психотропных веществ без цели
сбыта //Общество и инновации. – 2025. – Т. 6. – №. 1/S. – С. 267-277.
17.
Аширбоев А. Т. Ў. Суриштирув ва дастлабки тергов тўхтaтилгaнидaн кейин теpгoв
opгaнлapнинг фaoлиятини тaшкил этиш //Eurasian Journal of Law, Finance and Applied
Sciences. – 2024. – Т. 4. – №. 5. – С. 263-273.
18.
Усманалиев
Н.
Процессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //problems and solutions of scientific and innovative
research. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
19.
Усманалиев
Н.
Процессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //problems and solutions of scientific and innovative
research. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
20.
Хушвактова Н.А. Effective use of the opportunities of specialists and interpreters who
are public representatives in the investigation process// Proceedings of the XXIV International
Multidisciplinary Conference «Prospects and Key Tendencies of Science in Contemporary
World».
Bubok
Publishing
S.L.,
Madrid,
Spain.
2022..
–
Б.
65-
68.DOI:10.32743/SpainConf.2022.10.24.346229
