108
XAYRIDDIN SULTONOV ASARLARIDA SO'ZLARNING KONNOTATIV
MA'NOLARI
Abdullayeva Yulduz
Navoiy davlat universiteti
O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15519192
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Xayriddin Sultonov asarlarida so'zlarning konativ
ma'nolari tahlil qiladi. Yozuvchining leksik xususiyatlari, so'zlarning sifatlari va sifatlari
o'rganiladi. Konnotatsiyalar adibning asarlarida ijtimoiy, tibbiy va hissiy kontekstlar bilan
bog'liq holda ko'rinadi. Maqolada konnotatsiya, so'zlarning ma'nolari orqali yozuvchi qanday
obrazlar olishi va o'quvchiga qanday ta'sir ko'rsatishi tahlil qiladi.
Kalit so'zlar:
konnotativ ma'no, Xayriddin Sultonov, badiiy leksika, tasvir, semantika,
stilistika, obraz, madaniyat.
Xayriddin Sultonov o'zining badiiy asarlarida tilning barcha xususiyatlarini keng
qo'llaydi. U, ayniqsa, so'zlarning konnotativ ma'nolarini yuqori bilan ishlatib, o'z asarlarini
boyitadi. Konnotatsiya — bu so'zning asosiy lug'aviy ma'nosidan tashqari, hissiy, ijtimoiy va
tarixiy kontekstda shakllarni madaniy qo'shimcha ma'no anglatadi. So'zlarning konnotativ
ma'nolari asarlarning chuqurligini va tasviriy boyligini ta'minlab, o'quvchilarga alohida ta'sir
qiladi. Xayriddin Sultonov so'zlarning konnotativ ma'nolarini qanday ishlatgan va bu uslubiy
vositaning asarlarning mazmunini boyitishga qanday xizmat qilganini yaratish uchun, uning
asarlaridagi asosiy leksik materiallar va konnotatsiyalangan so'zlar tahlil qiladi. X.Sultonov
atoqli yozuvchi va shoir boʻlib, asarlari oʻzining boy va murakkab konnotativ maʼnolari bilan
mashhur. Sultonov o‘z asarida tildan so‘zlarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma’nosidan tashqariga
chiqadigan uslubda foydalanadi, bu esa o‘quvchilarga ma’no va talqinning chuqurroq
qatlamlarini o‘rganish imkonini beradi. Sultonov ijodining asosiy xususiyatlaridan biri uning
chuqur his-tuyg'u va fikrlarini ramziy ma'noda qo'llashidir. U she'r va nasrida mavhum
tushuncha va tuyg'ularni ifodalash uchun ko'pincha metafora va o'xshatishlardan tortib olinadi.
Jumladan, Sultonov “Muhabbat olovi” she'rida ishqiy ehtiros shiddati timsoli sifatida
g'azablangan olov obrazidan turib. Sevgini o'z yo'lidagi hamma narsani yutib yuboradigan
alanga qiyoslab, u istak va hissiy notinchlik tuyg'usini uyg'otadi.
Sultonov ham oʻz yozuvida noaniqlik va intriga qatlamlarini yaratish uchun soʻzlarning
koʻp maʼnolari bilan oʻynaydi. Qisqa hikoyalarida u ko‘pincha o‘yin va so‘z o‘yinlaridan
foydalanib, hikoyalariga hazil va kinoya qo‘shadi. Jumladan, “Yo‘qotilgan kalit” qissasida bosh
qahramonning yo‘qolgan kalitni izlashi uning o‘zligini, hayot mazmunini izlash metaforasiga
aylanadi. Sultonov “kalit” soʻzining konnotativ maʼnolaridan oʻz-oʻzini kashf etish va shaxsiy
oʻsish kabi kengroq mavzularni oʻrganish uchun mohirona foydalanadi. Sultonov ijodining yana
bir muhim jihati so'zlarning konnotativ ma'nolarini boyitishda madaniy-tarixiy manbalardan
qaytadi. U o'zining “Ipak yo'li” romanida turli madaniyatlar va xalqlar o'rtasida o'zaro bog'liqlik
va birlik hissini uyg'otish uchun qadimiy savdo yo'lining ramziy ma'nosiga asoslanadi. "Ipak"
so'zining ma'nolarini go'zallik, hashamat va mo'rtlik uchun metafora sifatida ishlatib, u
globallashuv va madaniy aloqa mavzularini o'rganadi.Konnotativ ma'no so'zning asosiy
lug'aviy ma'nosidan tashqari, qo'shimcha hissiy, ma'naviy yoki ijtimoiy ta'sir ko'rsatadigan
ma'nodir. Xayriddin Sultonov o'z asarlarini chiroyli tasvirlar orqali ifodalashda ko'p tashqi
109
konnotatsiyalarni ishlatadi. Bu orqali yozuvchi o'quvchiga kengroq va chuqurroq ma'no
qatlamlarini yetkazadi.
Emotsional Va Psixologik Ta'sir:
Sultonov so'zlarning konnotativ ma'nolarini kuzatish
orqali, personajlarining ruhiy holatini, sud ichki dunyosini ifodalashda o'zini tutish. Misol
uchun,
“quyoshning xiralashgan nurida”
kabi tasvir
quyosh
so'zi faqat tabiiy holatda emas, balki
umidning o'zgarishi yoki kutilgan baxtning noaniqligi kabi konnotatsiyalangan ma'nolarni
anglatadi.
Ijtimoiy va Madaniy Konnotatsiyalar:
Sultonov asarlarida so'zlar ko'pincha ijtimoiy
yoki madaniy ta'sir bilan. Masalan,
“begona yurt”
so'zi faqat geografik ma'noda ishlatilmaydi,
balki yurtga bo'lgan tashnalik, begonalikka qarshi hissiy holatni aks ettiradi.
Sultonov she’riyati ham so‘zlarning konnotativ ma’nolarini kuchaytiruvchi musiqiyligi,
ritmi bilan ajralib turadi. U o‘zining lirik misralarida ko‘pincha alliteratsiya, assonans va boshqa
adabiy vositalar yordamida uyg‘unlik va oqim tuyg‘usini yaratadi. Tovushlar va tasvirlarni
birlashtirib, u o'quvchilarni hissiy va hissiy darajada o'z ishi bilan shug'ullanishga taklif qiladi.
Tilga bunday multisensorli yondashuv Sultonovga murakkab his-tuyg‘ularni va g‘oyalarni
noziklik va noziklik bilan etkazish imkonini beradi. Sultonov asarlarida tildan ko'chirib olib,
so'zlarning konnotativ ma'nolarida o'z ifodasini topgan chuqur falsafiy va ekzistensial
mavzular ham yoritilgan. U o'zining “Vaqt tabiati” inshosida vaqtinchalik va o'zgarmaslik
birikmalarini bir qator murakkab so'z birikmalari orqali o'rganadi. “O'tmish”, “hozir”, “kelajak”
kabi so'zlarning ma'nolarini o'rganib, u borliq, xotira va o'lim haqidagi savollarga chuqurroq
kirib boradi. Sultonov o'zining falsafiy izlanishlari orqali kitobxonlarni voqelik tabiati va
insoniyat haqida fikr yuritishga undaydi. Sultonovning asarlarida so'zlarning konnotativ
ma'nolari kenggan va zamonaviy sharoitga mos holday. Uning asarlarini tahlil qilishda
konnotatsiyalangan so'zlar misol bo'lishi mumkin:
“Yurak”
so'zi ko'p holatda faqat fiziologik organ sifatida emas, balki ichki kechinmalar,
sevgining kuchi, iztirob va orzu kabi ko'plab konnotatsiyalarni ifodalashda. Masalan,
“Yuragimning og'rig'idan so'zlardim”
— bu yerda "yurak" so'zi ichki tushdagi travma va his-
tuyg'ularni aks ettiradi.
“So'kkan yomg'ir”
yoki
“yomg'irning ko'zlari”
kabilar tabiiy tabiat hodisalarini
tasvirlashda, balki odamlarning noaniqligi yoki umidsizliklarida ko'rinishdagi tasvir.
“Dard
zi ham ijtimoiy va ma'naviyatda turlicha konnotatsiyalangan holda”. Bu
so'zo'zining lug'aviy ma'nosidan tashqari, hayotdagi adolatsizlik, sevgi iztirobi yoki umidni
yo'qotish kabi chuqur his-tuyg'ularni anglatadi.
Qolaversa, Sultonov ijodida uning asarlaridagi so‘zlarning konnotativ ma’nolarini
bildiruvchi inson tuyg‘usi va psixologiyasining nozik jihatlariga chuqur sezgirligi bilan ajralib
turadi. U o‘z she’riyatida ko‘pincha ishq, yo‘qotish va sog‘inch mavzularini chuqur o‘rganadi, til
orqali turli tuyg‘u va kechinmalarni uyg‘otadi. “Yurak”, “jon”, “ruh” kabi so‘zlarning ma’nolarini
o‘rganib, u insoniy munosabatlar va his-tuyg‘ularning murakkabliklarini chuqur va haqqoniylik
bilan qamrab oladi.
Qolaversa, Sultonovning tasvir va ta’riflardan foydalanishi uning yozuvida so‘zlarning
konnotativ ma’nolariga ko‘rgazmalilik kiritadi. U o‘zining tavsiflovchi qismlarida tabiat
manzaralari, personajlar va manzaralarning yorqin tasvirlarini chizadi, tilni tuval sifatida
ishlatib, murakkab tasvir va ramziylikni uyg‘otadi. Ranglar, shakllar va to‘qimalarning
ma’nosiga tayanib, u o‘zining lirik she’riyati va nasrini to‘ldiradigan tasviriy til yaratadi. Bundan
110
tashqari, Sultonov asarlarida koʻpincha matnlararo murojaatlar va boshqa adabiyotlar va
badiiy asarlarga tashbehlar mavjud boʻlib, bu yozuvdagi soʻzlarning konnotativ maʼnolarini
boyitadi. U o'zining "Rassomning ilhomi" romanida Vinsent van Gog va Pablo Pikasso kabi
mashhur rassomlarning asarlariga hurmat ko'rinishi, sifat uslublari va mavzularidan o'z
hikoyasi uchun ilhom sifatida belgilanadi. Ush madaniy tayanch toshlarga murojaat qilib, u
o'quvchilarni tasviriy san'at va adabiyot o'rtasidagi aloqalarni o'rganishga taklif qiladi, talqin
va tahlil qilish uchun yangi yo'llarni ochadi.
X.Sultonov asarlarini aniqlashda konnotativ so'zlar yordamida o har bir obrazni yanada
ko'p qatlamli hosil bo'ladi. Misol uchun,
“chaqiruvchi qish”
so'zlarida
qish
so'zi faqat faslni
anglatmaydi, balki sovuq va sovuqlikni ham anglatadi. Bu tasvir yozuvchi jamiyatdagi
umidsizlik va inson ruhining sovishini ifodalaydi. So'zlarning konnotativ ma'nolari orqali
yozuvchi o'zining personajlariga ruhiy va emotsional chuqurlik qo'shadi. Bunday uslubda, har
bir so'zning tasviriy va emotsional qatlamlari bilan yanada boyitiladi, bu esa o'quvchiga ko'proq
ta'sir qiladi.
Xayriddin Sultonov asarlarida so'zlarning konnotativ ma'nolarining yozuvchining tilni
o'ziga xos, rang-barang va tasvirli uslubda qo'llashiga imkon beradi. Konnotatsiyalar
so'zlarning an' ma'nosidan tashqari, yangi ma'no qatlamlarini tabiiy va bu qatlamlar orqali
yozuvchi o'z asarlarida inson ruhiyatini, ichki kechinmalarni, madaniy va ijtimoiy jarayonlarni
samarali tarzda aks ettiradi. Xayriddin Sultonov so'zlarning konnotatsiyalangan ma'nolaridan,
o'z asarlarida emotsional chuqurlik va badiiy boylik bilan.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sultonov X. Asarlar to'plami. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nashriyoti, 2005.
2.
Shamsiyev A. O'zbek adabiyot tili va stilistika. – Toshkent: Ma’naviyat, 2016.
3.
Babayev VV Stilistika va tahlil. – Moskva: Yaziki slavyanskix kultur, 2010.
4.
Levin, S. (2018).
Folklorga kognitiv yondashuvlar: leksik-semantik nuqtai nazar
. Oksford:
Oksford universiteti nashriyoti.
