68
“SADDI ISKANDARIY” ASARINI MATN ASOSIDA ANGLASH
Olimova Ruxshona Ravshan qizi
Navoiy davlat universiteti Oʻzbek tili va adabiyoti yoʻnalishi, 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15554353
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Alisher Navoiy “Xamsa”sining beshinchi dostoni – “Saddi
Iskandariy” asari matn asosida tahlil qilinadi. Asarda Iskandar obrazining ikki yo‘nalishi –
tarixiy-harbiy faoliyati va donishmandlik-falsafiy timsoli alohida e’tibor bilan yoritiladi.
Dostonning ikki qismli tuzilmasi – “Iskandarnoma” tarkibiy jihatdan tahlil qilinib, ularning
voqeaviy, axloqiy va tasavvufiy mazmuni ochib beriladi. Asarda Iskandarning donishmandlar
bilan muloqotlari, tasavvufiy ramzlar, adolat va sabr haqidagi hikmatlar, voqealarning ramziy
ifodasi, badiiy til va uslub xususiyatlari matn asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, asarning
zamonaviylik nuqtayi nazaridan dolzarbligi yoritiladi. Tadqiqotda doston voqealarining aniq
ketma-ketligi, badiiy vositalari va chuqur g‘oyaviy qatlamlari asosida anglashga urg‘u beriladi.
Kalit so‘zlar:
Alisher Navoiy, Saddi Iskandariy, Iskandar obrazi, tasavvuf, adolat, hikmat,
doston, Xamsa, matn tahlili, donishmandlik, falsafa, Iskandarnoma, ma’naviy kamolot, badiiy
tahlil.
Annotation:
This article analyzes the fifth epic of Alisher Navoi’s “Khamsa” – “Saddi
Iskandariy” on the basis of the text. The work highlights two aspects of the image of Alexander
– his historical and military activities and his wisdom and philosophical image. The two-part
structure of the epic – “Iskandarnama” is analyzed structurally, revealing their eventful, moral
and mystical content. The work analyzes Alexander’s conversations with the wise men, mystical
symbols, proverbs about justice and patience, symbolic expression of events, features of artistic
language and style on the basis of the text. It also highlights the relevance of the work from the
point of view of modernity. The study emphasizes understanding based on the clear sequence
of events, artistic means and deep ideological layers of the epic.
Keywords:
Alisher Navoi, Saddi Iskandariy, the image of Alexander, mysticism, justice,
wisdom, epic, Hamsa, text analysis, wisdom, philosophy, Iskandaranama, spiritual perfection,
artistic analysis.
Alisher Navoiy o‘zining “Xamsa”sida Sharq adabiyotining falsafiy-estetik qarashlarini
yuksak badiiylik bilan aks ettirgan. “Saddi Iskandariy” ushbu beshlikning yakuniy asari sifatida,
ayniqsa, murakkab g‘oya, til va kompozitsion tuzilishiga ega. Mazkur doston nafaqat tarixiy va
afsonaviy Iskandar shaxsiyatiga baho berishga intilgan, balki adolatli hokim, dono mutafakkir
timsoli orqali ideal jamiyat modelini ilgari suradi. Asarni matn asosida anglash orqali biz
nafaqat voqealar ketma-ketligini, balki muallifning falsafiy-ijtimoiy qarashlarini, axloqiy
tamoyillarini va tasavvufiy nazariyalarni chuqur idrok etishimiz mumkin.
“Saddi Iskandariy” hajman jihatidan “Xamsa”dagi eng katta asar bo‘lib, ikki qismdan –
“Iskandarnoma” va “Hikmatnoma”dan iborat. Birinchi qism – tarixiy voqealarga, ikkinchisi esa
didaktik-falsafiy qarashlarga bag‘ishlangan. Ushbu tuzilma tasodifiy emas. Navoiy bu orqali
Iskandar shaxsining ikki tomonini: harbiy g‘alabalar orqali siyosiy yetukligini va donolik orqali
ma’naviy kamolotini yoritishga intiladi. Masalan, “Iskandarnoma”da Iskandarning Rim, Misr,
Hind va Chin yurishlari, uni kutib olgan podshohlar, u bilan kechgan muloqotlar tafsilotlari
keltiriladi. Bu qismda voqealar aniq ketma-ketlikda bayon qilinadi, ularning orqasidan esa
muallif tarixiy haqiqatni badiiy tafakkur bilan uyg‘unlashtiradi. Asarda Iskandar harbiy qudrat
timsoli emas, balki ilohiy ilmlar va adolatni o‘zida mujassam qilgan hukmdor sifatida
69
tasvirlanadi. Uning dunyo kezib, adolat o‘rnatish istagi G‘arb va Sharq sivilizatsiyalari
uyg‘unligini ifodalaydi. Misol uchun, quyidagi baytda Navoiy uni adolatli shoh sifatida
ulug‘laydi:
El ichra qilur adl bila xuruj,
Jahonda tarozu tutar xudo guj.
Bu yerda “tarozu” – adolat ramzi sifatida ishlatilgan bo‘lib, Iskandarning har bir yurishi va
siyosiy qarori ilohiy mezonga asoslanganini anglatadi. Asar davomida Iskandar qanchalik
kuchli va zabardast bo‘lmasin, har doim donishmandlar bilan maslahat qiladi. Shu orqali Navoiy
rahbar shaxsiyatining asosiy belgisi – maslahatgo‘ylik, bilimdonlik va kibrdan yiroqlik ekanini
ko‘rsatadi. Iskandar bir necha bor donishmandlar bilan muloqotda bo‘ladi. Bu muloqotlar
shunchaki sahna bezagi emas, balki muallifning jamiyatga aytmoqchi bo‘lgan fikrlarini obrazlar
orqali ifoda etish vositasidir. Misol uchun, Hind shohligidagi faylasuflar bilan suhbatida
Iskandar ulardan “insonga eng zarur fazilat nima?” degan savolga javob so‘raydi. Ular sabr,
adolat, ilmu hikmat deb javob qaytaradilar. Bu yerda muallif tasavvufga xos “kamolot”
bosqichlarini bevosita hikoya vositasida ifodalaydi. Asar matnida ko‘plab tasavvufiy ramzlar
uchraydi. Xususan, Iskandar “zulmat diyor”ni izlab yurishi – nafs zulmatidan najot topishga
intilayotgan salik (sufi) obrazini eslatadi. “Zulmat diyor”ni izlash jarayoni Iskandarning ruhiy
yetuklikka erishish bosqichlarini ifodalaydi. Quyidagi baytda bu fikr yanada yaqqol ifoda
topadi:
Ko‘ngulda topilmasin ziyo hech vaqt,
Agar nafs zulmatidin qutulmag‘ay.
Bu yerda “ziyo” – ma’rifat, “nafs zulmati” – jaholat timsoli. Iskandarning yurishlari nafaqat
geografik harakat, balki ichki o‘zgarish – tahallus, safar, tajriba, poklanish jarayoni sifatida
talqin qilinadi. Asarning ikkinchi qismi – “Hikmatnoma” da turli toifa kishilar: shohlar, vazirlar,
donolar, zolimlar, faqirlar haqida hikmatli voqealar berilgan. Har bir hikoya alohida axloqiy
saboq beradi. Masalan, zolim podshoh haqidagi hikoyada, u o‘zini hech kimdan past sanamaydi.
Iskandar unga:
Zolimki, jahonni o‘ziga zanjir tutar,
Oqibat zanjir bo‘lib, o‘zini to‘tar.
Bu yerda zolimlikning oqibati o‘lim bilan emas, balki ichki inqiroz – o‘zini halok etish
vositasi sifatida tasvirlanadi. Bunday hikmatlar orqali Navoiy o‘quvchini chuqur mulohazaga
chorlaydi. “Saddi Iskandariy” til jihatidan og‘ir, ammo nihoyatda boy va ma’no jihatdan
serqatlam asardir. Arabcha va forscha so‘zlarning serqirraligi, murakkab sintaktik tuzilmalar,
allegorik uslub matnni badiiy-falsafiy darajaga olib chiqadi. Masalan, birgina “yo‘l” so‘zi bir
necha ma’noda ishlatiladi: Iskandarning yurishi – tarixiy yo‘l, ma’naviy izlanish – ichki yo‘l,
haqiqat sari harakat – ruhiy yo‘l.
Navoiy tarixiy Iskandardan farqli ravishda, afsonaviy elementlarni faol qo‘llaydi. Masalan,
Iskandarning Zulmat diyorini izlab su tengiziga tushishi, suv osti dunyosida bo‘lishi, samoviy
mavjudotlar bilan uchrashishi – bular tarixiy emas, balki ramziy voqealardir. Bu sahnalar orqali
muallif insonning moddiy va ruhiy olam o‘rtasidagi aloqani badiiy vositalar bilan ochib beradi.
Bugungi kunda “Saddi Iskandariy” asari faqat adabiy yodgorlik emas, balki boshqaruv falsafasi,
axloqiy tamoyillar, ma’naviy izlanishlar manbai sifatida ham o‘rganilmoqda. Navoiy ilgari
surgan Iskandar – bu kuch emas, balki aqidaparastlikdan yiroq, fikrga asoslangan yetakchilik
timsolidir.
70
Shuningdek, Saddi Iskandariy, o'zining mashhur "Iskandarnoma" asari orqali, o'z
zamonida ko'plab adabiyot va falsafiy g'oyalarni o'z ichiga olgan muhim bir asar yaratdi. Uning
matni oid oid yozuvda, balki insoniyat va axloqiy manbalar haqida chuqur o'ylashga yordam
beradi. Ush asar, tarixiy, madaniy va falsafiy yordam muhim korxona ega bo'lib, hozirgi kunda
ham o'z tarbiyasini va axloqiy qiyofasini yo'qotmagan. Iskandarnoma, o'z nomi bilan inoyat va
jasorat ramzi bo'lgan Iskandar zulqarnayn tarixi va uning voqealari haqida hikoya qiladi. Ush
asar matni orqali Saddi Iskandariy, insoniylik, adolat va haqiqiy liderlik ishtiroklarini taqdim
etadi. U milliy zamondagi voqealarni aks ettiradi, balki insoniyat tarixidagi o'zgarishlarning
sababi vani ham o'yin-kulgi orqali ko'rinishi mumkin. Asarning matni orqali oshkor boshlagan
eng muhim g'oya, insoniy hayotning vazminligi va to'g'ri. Iskandar, xalqiga birodar, o'zini
sevuvchi, adolatli va aqlli lider sifatida ko'rsatilib, uning insoniyat taqdirini yaxshilashga
yordam beradi. Bu jarayonda, insonning o'z kuchiga ishonchi, sifatli axloqiy qarorlar qabul
qilishi muhim biznes ega. Iskandariy asarida tabiat va ijtimoiy munosabatlar o'ziga xos
bog'liqlik qiziqarli tarzda yoritilgan. U muloqot va hamkorlik orqali insonlar o'rtasida
bog'lanishini ko'plab, bu esa jamiyatda tinchlik va yordam olib keladi. Bu fikr, hozirgi kunda
ham, qonunlar va hujjatlar haqida o'ylar ekanmiz, biz uchun juda muhim narsa ega.
Bundan tashqari, Saddi Iskandariy asarida chuqur axloqiy g'oyalar ham o'z o'rnini
egallaydi. Juda ko'p har doim, adolat, sabr-toqat va doimiy fikr yuritish – bu insoniyat uchun
har doim. Ush asar orqali, u, o'z vaqtida ajratilgan ijtimoiy qatlamlardan qat'i nazar, asarlaridan
hayotimizga chuqur ta'sir printsiplarni shakllantiradi. Matnda ko'chilik qahramonlik va
mas'uliyat moral narxlari, har qanday zamonda o'z ahamiyatini yo'qotmaydi. Iskandar
qahramonligi orqali, Saddi, har bir insonning ichki kuchini, o'ziga ishonchining muhimligini
ta'kidlaydi. Ushbu ziddiyatlar orqali, insonlarni ichki muammolari, xatolarini yeng, natijada
hayotni yaxshilashga yordam beradi. Bundan tashqari, o'zida ko'rinadigan tasvirlar ramziy
obrazlar va tasvirlar, jismoniy axloqiy qiyofada, balki estetik himoya ham mumkin.
Iskandarning har bir harakati, tashabbusi, badiiy va falsafiy ma'nolarni hosil qiladi. Bu esa
o'quvchilar uchun chuqur tasavvur va his-tuyg'ularni rag'batlantiradi.
Xulosa
“Saddi Iskandariy”ni matn asosida anglash – uni nafaqat voqelik darajasida, balki ma’no
qatlamlarida, tasavvufiy, falsafiy va axloqiy jihatlarda idrok etishni taqozo qiladi. Asar Iskandar
obrazida ideal hukmdorni yaratish orqali Navoiy o‘z davriga va kelajak avlodlarga yuksak
ma’naviy, siyosiy va ijtimoiy mezonlar beradi. Bu mezonlar bugungi kun uchun ham
dolzarrligini yo‘qotmagan.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Chori Ibrohim. Tasavvuf lug'ati. / Tafakkur. 1998. 4-son, 91-bet.
2.
Bertels Y.E. Poema ob Aleksandre do Navoi. Navoi i Djami. - M.: Izdatelstvo "Nauka", 1965.
286-b.
3.
Qayumov A. Asarlar. 1-jild, 2-kitob, 276-b.
4.
Navoiy Alisher. Saddi Iskandariy. -T.: G'afur G'ulom nomidagi Nashriyot- matbaa
birlashmasi
