39
ELEKTRON TIJORATNI SOLIQQA TORTISH MEXANIZMINI
TAKOMILLASHTIRISH YO’LLARI
WAYS TO IMPROVE THE MECHANISM FOR TAXING E-COMMERCE
Homidov Baxtiyor Rahimberdievich
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi mustaqil izlanuvchisi
ORCID iD: 0009-0003-7866-9257
https://doi.org/10.5281/zenodo.15860442
Annotatsiya
Ushbu ilmiy tezisda elektron tijoratni soliqqa tortish sohasidagi dolzarb muammolar va
ularni hal etish yo‘llari tahlil qilingan. Xususan, raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi
natijasida yuzaga kelayotgan yangi fiskal muammolar, xorijiy raqamli xizmat
ko‘rsatuvchilarning soliq majburiyatlari, norasmiy onlayn savdoning ortib borishi kabi
masalalarga e’tibor qaratilgan. Muallif tomonidan elektron tijorat subyektlarini ro‘yxatga olish,
real vaqtli monitoring tizimlarini joriy etish, elektron invois tizimining ahamiyati, shuningdek,
xalqaro hamkorlikni kuchaytirish zarurati ilmiy asosda asoslab berilgan. Tezisda ilgari surilgan
taklif va tavsiyalar O‘zbekistonda soliq bazasini kengaytirish va elektron tijoratni
rasmiylashtirish orqali davlat byudjetiga tushumlarni oshirishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
Elektron tijorat, soliq tizimi, raqamli iqtisodiyot, soliq ma’murchiligi, QQS,
norasmiy savdo, elektron invois, raqamli platformalar, fiskal monitoring, soliq bazasini
kengaytirish.
Abstract
This scientific thesis analyzes the current challenges and possible solutions related to the
taxation mechanisms of electronic commerce. Special attention is given to the emerging fiscal
issues arising from the rapid development of the digital economy, such as the taxation of foreign
digital service providers, the expansion of informal online trade, and the difficulties in tax
administration. The author proposes solutions including the registration of e-commerce
entities, implementation of real-time transaction monitoring systems, introduction of an
electronic invoicing (e-invoice) system, and the strengthening of international cooperation. The
recommendations outlined in the thesis aim to expand the tax base and increase state budget
revenues by formalizing electronic commerce activities in Uzbekistan.
Keywords:
E-commerce, taxation system, digital economy, tax administration, VAT,
informal trade, e-invoice, digital platforms, fiscal monitoring, broadening the tax base.
Kirish
So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar taraqqiyoti natijasida jahon iqtisodiyotida
elektron tijoratning ahamiyati sezilarli darajada ortib bormoqda. Internet orqali tovar va
xizmatlarni sotish, elektron to‘lov tizimlaridan foydalanish, mobil ilovalar orqali
tranzaksiyalarni amalga oshirish — bularning barchasi zamonaviy iqtisodiy faoliyatning
ajralmas qismiga aylangan. O‘zbekistonda ham elektron tijorat bozori tez sur’atlar bilan
kengaymoqda, bu esa davlat moliyaviy siyosatida ushbu sohani soliqqa tortish mexanizmlarini
takomillashtirish zaruratini yuzaga keltirmoqda.
Elektron tijoratning o‘ziga xos jihatlaridan biri — an’anaviy iqtisodiy faoliyat shakllariga
nisbatan yuqori darajadagi moslashuvchanlik, geografik chegaralarning yo‘qligi va tezkorlikdir.
40
Shu bilan birga, bu holat soliqqa tortish jarayonida turli qiyinchiliklarni ham keltirib
chiqarmoqda. Xususan, kichik onlayn savdogarlarning rasmiy ro‘yxatdan o‘tmasdan faoliyat
yuritishi, xalqaro raqamli xizmat ko‘rsatuvchilarning soliq majburiyatlarini bajarmasligi, va
elektron tranzaksiyalar ustidan nazoratning yetarli emasligi asosiy muammolardan
hisoblanadi.
Shu bois, elektron tijoratni soliqqa tortishning zamonaviy yondashuvlarini ishlab chiqish,
soliq ma’murchiligini raqamlashtirish, soliq bazasini kengaytirish hamda xalqaro standartlarga
mos keluvchi mexanizmlarni joriy etish dolzarb masala hisoblanadi. Ushbu tezisda aynan shu
yo‘nalishdagi muammolar va ularni bartaraf etish bo‘yicha taklif va tavsiyalar tahlil qilinadi.
Tahlil va natijalar.
Raqamli iqtisodiyot sharoitida elektron tijorat nafaqat savdo-sotiq sohasida, balki soliq
siyosatida ham tub o‘zgarishlarga sabab bo‘lmoqda. O‘zbekiston sharoitida elektron tijorat
bozori jadal rivojlanib borayotgan bo‘lsa-da, uning soliqqa tortilishi bilan bog‘liq muammolar
hanuzgacha o‘z dolzarbligini yo‘qotgani yo‘q. Elektron tijorat subyektlari, ularning
tranzaksiyalari va soliqqa tortish amaliyotlarini chuqur tahlil qilish orqali ushbu sohadagi
muammolar va takomillashtirish yo‘nalishlari aniqlanishi mumkin.
Eng avvalo, mavjud muammolardan biri sifatida elektron tijorat subyektlarining
ro‘yxatdan o‘tmasdan faoliyat yuritishi masalasini keltirish mumkin. Aholi orasida ko‘plab
kichik tadbirkorlar ijtimoiy tarmoqlar va mobil platformalar orqali mahsulotlar savdosi bilan
shug‘ullanmoqda. Telegram, Instagram, Facebook kabi kanallar orqali amalga oshirilayotgan
savdolar aksariyat hollarda ro‘yxatdan o‘tkazilmagan va soliq to‘lovlaridan chetda qolmoqda.
2024 yil yakunidagi statistik ma’lumotlarga ko‘ra, ushbu subyektlarning qariyb 60 foizi rasmiy
ro‘yxatda bo‘lmagan. Bu esa davlat byudjetiga tushumlarning kamayishiga olib kelmoqda.
Yana bir dolzarb muammo bu — xorijiy raqamli xizmat ko‘rsatuvchilarning soliq
tizimidagi ishtiroki cheklanganligidir. 2022 yildan boshlab “Google solig‘i” amaliyoti joriy
etilgan bo‘lsa-da, uning samaradorligi hozircha past. Xususan, 2024 yil yakuniga ko‘ra, Google,
Meta, Apple kabi kompaniyalar tomonidan to‘langan qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) umumiy
QQS tushumining atigi 0,6 foizini tashkil etgan, xolos. Bu esa xorijiy kompaniyalarning soliq
yuki pastligini ko‘rsatadi va mahalliy raqamli xizmat ko‘rsatuvchilarning raqobatbardoshligiga
salbiy ta’sir qiladi.
Elektron tranzaksiyalarni fiskal jihatdan nazorat qilishdagi muammolar ham tahlil etilishi
zarur bo‘lgan masalalardan biridir. Hozirda Click, Payme, Apelsin va boshqa elektron to‘lov
tizimlari orqali bajarilayotgan to‘lovlar hajmi ortib bormoqda. 2024 yilda elektron
tranzaksiyalar umumiy hajmi 29 trillion so‘mni tashkil etgan bo‘lsa-da, bu savdolar ichida faqat
41 foizi rasmiylashtirilgan va soliqqa tortilgan. Qolgan qismi norasmiy sektorga tegishli bo‘lib,
davlat soliq siyosati samaradorligini pasaytirmoqda. Bu esa, o‘z navbatida, soliq bazasining
torayishiga olib keladi.
Shuningdek, elektron invois (e-invoice) tizimining yetarli darajada joriy etilmagani ham
nazorat imkoniyatlarini cheklab qo‘ymoqda. Mazkur tizimning joriy etilishi 2023 yilda
boshlangan bo‘lsa-da, 2024 yil yakunida elektron hisob-fakturalar orqali yuritilgan savdo hajmi
atigi 18 foizni tashkil etdi. Bu ko‘rsatkich elektron savdo ustidan fiskal nazoratning zaifligini
yaqqol namoyon etadi. Elektron invois tizimi avtomatik nazorat va real vaqtli kuzatuv uchun
juda muhim bo‘lib, uni majburiy joriy etish hozirgi sharoitda dolzarb masalalardan biridir.
41
Soliq organlarining monitoring salohiyati ham elektron tijoratning samarali tartibga
solinishida hal qiluvchi omildir. Hozirda mavjud tizimlar to‘liq avtomatlashtirilmagan, risk
tahlili va ma’lumotlar almashinuvi yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmagan. Bu esa soliq
qochqinligiga olib keluvchi omillardan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda. Soliq idoralari
tomonidan zamonaviy raqamli vositalarni qo‘llash, data-analitika asosida ishlovchi
platformalarni joriy qilish, real vaqtli monitoring tizimlari yaratish orqali bu kamchiliklarni
bartaraf etish mumkin.
Yuqoridagi tahlillar asosida quyidagi asosiy xulosalarga kelish mumkin: O‘zbekistonda
elektron tijorat faoliyati keskin o‘sayotgan bo‘lsa-da, uning soliqqa tortilishi hali to‘liq
shakllanmagan. Rasmiylashtirilmagan subyektlar ulushi yuqori, fiskal monitoring
mexanizmlari zaif, elektron invois va tranzaksiya shaffofligi past. Shu sababli, elektron tijoratni
soliqqa tortish tizimini zamonaviy texnologiyalar, huquqiy mexanizmlar va xalqaro tajriba
asosida takomillashtirish zarur. Aynan mana shu yo‘nalishdagi islohotlar davlat byudjeti
barqarorligini ta’minlash va elektron iqtisodiyotni huquqiy asosda rivojlantirishda muhim o‘rin
tutadi.
Xulosa
Elektron tijorat bugungi kunda raqamli iqtisodiyotning eng jadal rivojlanayotgan
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, uni samarali tarzda soliqqa tortish masalasi global va milliy
darajada dolzarb muammoga aylangan. O‘zbekiston sharoitida elektron savdoning
ommalashuvi bilan bir qatorda ushbu faoliyat turini rasmiylashtirish, fiskal nazorat ostiga olish
va davlat byudjetiga tushumlarni oshirish ehtiyoji keskin ortmoqda.
Olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, hozirgi vaqtda mamlakatimizda elektron tijorat
subyektlarining muhim qismi norasmiy tarzda faoliyat yuritmoqda. Xorijiy raqamli xizmat
ko‘rsatuvchilarning soliqqa tortilishi sust, elektron to‘lovlar ustidan monitoring va shaffoflik
esa yetarli darajada emas. Ayniqsa, elektron invois tizimining keng joriy etilmagani, soliq
ma’murchiligida real vaqtli tahlil va raqamli nazorat mexanizmlarining sust rivojlanganligi
mavjud kamchiliklarni yanada chuqurlashtirmoqda.
Mazkur holatlarni hisobga olgan holda, quyidagi asosiy xulosalarga kelindi:
Elektron tijoratni soliqqa tortish tizimi hozirgi talab va texnologik rivojlanish sur’atlariga
to‘liq mos emas;
Norasmiy faoliyat ulushi yuqori bo‘lib, bu holat soliq bazasining torayishiga sabab
bo‘lmoqda;
Elektron tijoratda rasmiylashtirishni kuchaytirish uchun majburiy ro‘yxatdan o‘tish va
elektron invois joriy etish zarur;
Xorijiy kompaniyalar uchun “Google solig‘i” modeli to‘liq amaliyotga tatbiq etilishi lozim;
Soliq organlarining monitoring, raqamli tahlil va axborot almashinuvi salohiyati
kuchaytirilishi kerak.
Umuman olganda, elektron tijoratni soliqqa tortish mexanizmlarini takomillashtirish
O‘zbekistonda fiskal barqarorlikni ta’minlash, raqamli iqtisodiyotda adolatli soliq muhitini
yaratish va davlat byudjeti tushumlarini ko‘paytirishda muhim rol o‘ynaydi. Mazkur
yo‘nalishda xalqaro tajriba, zamonaviy texnologiyalar va mahalliy shart-sharoitlar uyg‘unligiga
asoslangan islohotlar olib borilishi maqsadga muvofiqdir.
42
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
OECD (2020).
Tax Challenges Arising from Digitalisation – Report on Pillar One Blueprint
.
OECD Publishing.
2.
OECD (2021).
International VAT/GST Guidelines
. Paris: OECD.
3.
Ministry of Economy and Finance of the Republic of Uzbekistan (2023).
Digital Economy
and E-Commerce Development Report
.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-4929-son qarori, 2021 yil 29 dekabr.
“2022–
2026 yillarda raqamli O‘zbekiston strategiyasi”
.
5.
Davlat soliq qo‘mitasi (2024).
Soliq statistikasi va hisobotlari
6.
United Nations Conference on Trade and Development – UNCTAD (2023).
Digital
Economy Report: Cross-border Data Flows and Development
.
7.
Kalugina, I. A. (2021). “Taxation of E-commerce: New Approaches and Global Practices”.
Journal of Digital Economics
, 2(3), pp. 45–58.
8.
Vahobov, A. V. (2022).
Raqamli iqtisodiyotda soliq ma’murchiligi: nazariya va amaliyot
.
Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.
9.
Deloitte (2022).
Global Digital Taxation Guide: Key Trends and Policies
.
10.
PwC (2023).
E-commerce Taxation Framework in Emerging Markets
.
11.
LLC
(2023).
Transparency
Report:
Uzbekistan
Tax
Compliance
.
https://transparency.google.com
12.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (yangi tahrirda), 2020 yil 30 dekabr.
13.
Statistika agentligi huzuridagi Departament (2024).
Raqamli savdo va elektron to‘lovlar
bo‘yicha statistik ma’lumotlar
.
14.
KPMG (2023).
Digital Services Taxes and Global Trade
.
15.
Xolbo‘tayev, M. A. (2023). “Elektron tijorat va soliq tizimi: O‘zbekiston tajribasi”.
Soliq va
Moliya
, 1(45), 67–74.
