208
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
BOLALAR VA O‘SMIRLARDA ADHD (DIQQAT YETISHMOVCHILIGI VA
HIPERAKTIVLIK BUZILISHI) DAVOLASH USULLARI: DORILAR VA MUQOBIL
USULLAR
Mirdjalilova Bargida Baxadirovna
Toshkent Farmasevtika Instituti, Umumiy Psixologiya fani o‘qituvchisi Toshkent Shahar
O‘zbekiston mirdjalilovabargidabaxadirovna@gmail.com +998919860827
Maxmudxonova Naima Saidakrom qizi
Toshkent Farmasevtika Instituti BIO201-“A” guruh talabasi, Toshkent Shahar O‘zbekiston
naimamakh0306@gmail.com +998909154274
https://doi.org/10.5281/zenodo.14436035
Annotatsiya:
Diqqat yetishmovchiligi va giperaktivlik buzilishi (ADHD) bolalar va
o‘smirlar orasida keng tarqalgan ruhiy holat bo‘lib, diqqatni jamlash, impulsiv xatti-harakatlar
va giperaktivlik bilan namoyon bo‘ladi. Ushbu maqolada ADHDni davolashda qo‘llaniladigan
dori vositalari hamda muqobil usullar haqida so‘z boradi.
Kalit so‘zlar:
ADHD, psixologiya, trening, giperaktivlik, e’tiborsozlik, jismoniy mashqlar,
to‘g‘ri ovqatlanish.
Аннотатция;
Синдром дефицита внимания и гиперактивности (СДВГ)-
распространенное состояние ума среди детей и подростков, которое проявляется в
концентрации внимания, импульсивном поведении и гиперактивности. В этой статье
рассматриваются лекарства, используемые для лечения СДВГ, а также альтернативные
методы.
Ключевые
слова;
СДВГ,
психология,
тренинги,
гиперактивность,
невнимательность, физкультура, правильное питание
Annotation:
Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD) is a common mental
condition among children and adolescents, manifested by concentration, impulsive behavior,
and hyperactivity. This article will talk about drugs used to treat ADHD as well as alternative
methods.
Key words:
ADHD, psychology, trainings, hyperactivity, inattention, physical education,
proper nutrition.
Diqqat etishmasligi giperaktivligi buzilishi (ADHD) bu neyropsikiyatrik kasallikdir.
Yoshga bog‘liq, barqaror va bezovta qiluvchi tashvish, erta yoshdan boshlab namoyon
bo‘ladigan impulsivlik va e’tiborsizlik. ADHD xulq-atvor turiga qarab uchta kichik turga bo‘lish
mumkin e’tiborli: 1) diqqat buzilishining ustunligi bo’lgan tur; 2) giperaktiv-impulsiv tur; va 3)
simptomlarning tabiatiga bog'liq bo‘lgan kombinatsiyalangan tur. Ushbu sindrom alomatlar
paydo bo‘lganda va bolada qiyinchiliklarga olib kelganda tashxis qo‘yiladi bir nechta hayotiy
muhit, masalan, maktabda, uyda yoki tashqarida. Pixologlar tomonidan ba’zi hisob-kitoblarga
ko‘ra, ADHDbutun dunyo bo‘ylab maktab yoshidagi bolalarning 3-7 foiziga ta’sir qiladi, shu
bilan birga, o‘g‘il bolalarda ADHD darajasi qizlarga qaraganda yuqori. ADHD, odatda (50-66%
hollarda ) boshqa psixiatrik kasalliklar yoki buzilishlar bilan birga rivojlanadi (masalan,
tashvish, kayfiyatning buzilishi, buzilishlar o‘rganish qobiliyatlari yoki nutqning buzilishi, xatti-
harakatlarning buzilishi va uyqu buzilishi). ADHD davomiy hisoblanadimi? Yoshligidan ko‘proq
kasallikdan ta’sirlangan bolalarning yarmi ADHD belgilari va unga bog‘liq kasalliklar maktabda
209
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
o‘qish va yetarli xatti-harakatlarga xalaqit beradi, shuning uchun ADHD bo‘lgan bolalarning
foizi, maktabni tugatish, pastroq. Ular yoshi ulg‘aygan sayin, ular muamolar tez-tez uchraydi
ishga joylashish bilan bog‘liq qiyinchiliklar ko‘p bo‘ladi. ADHD bilan bog‘liq boshqa salbiy
oqibatlar, shaxslararo munosabatlarning o‘z ichiga oladi GIPERAKTIVLIK VA E‘TIBORSIZLIK
(ADHD) jarohatlar, avtohalokatlar va o‘spirin homiladorligi, umuman olganda, ADHD ham
odamlar hayotida, ham jamiyat uchun, sog‘liqni saqlashning asosiy muammolaridan biri va
sezilarli yo‘qotishlarga olib kelishi mumkin
ADHD genetik va atrof-muhit omillarining o‘zaro ta’siridan kelib chiqadi deb o‘ylashadi.
ADHD belgilari yuqori darajada irsiy xususiyatga ega (76 %), ammo baribir tabiat genetik ta’sir
hali ham ochilmagan. Natijalarga ko‘ra nashr etilgan tadqiqotlar, disleksiya holatida umumiy
genetik ta’sirlar aniqlandi va e’tiborsizlik belgilari, giperaktivlik belgilari-impulsivlik va
oppozitsiya xatti-harakatlarining buzilishi, ADHD va autizm belgilari aniqlangan. Bundan
tashqari, hujayra bo‘linishi, hujayra yopishishi va neyronlarning migratsiyasi bilan bog‘liqmi ?
– degan savolga quyidagicha javob berish munkin: ADHD Atrof-muhit salbiy omillari ham
salbiy ta’sir ko‘rsatadi misol uchun chekish yoki spirtli ichimliklar ichish, homila vaqtida ona
ko‘p depressiya va stress holaltariga tushish, noto‘g‘ri tarbiya, oilaviy sharoitning yomonligi va
boshqa omillar yomon ta’sir ko’rsatadi. ADHD bilan og‘rigan bolalar sinfdoshlariga qaraganda
ko‘proq akademik muammolarga duch kelishadi, chunki neyrokognitiv buzilishlar va xatti-
harakatlar. ADHD ko‘pincha yetishmovchilik bilan bog‘liq boshqarish funksiyalari (masalan,
rejalashtirish, tashkil etish, muhim narsalarga e’tibor berish qismlar va impulslarni qabul
qilish). Shunga ko‘ra, ADHD sindromi aniqlagan bolalarda buzilish, o‘rganish muammolarini
boshdan kechirish ehtimoli ko‘proq va yoki nutqdagi qiyinchiliklarni ham kuzatish munkin
bo‘ladi. Neyrofiziologik tadqiqotlar natijalari ADHD frontal korteksning atipik faoliyati bilan
bog'liq deb taxmin qilingan . Shu ma’lumotlar bilan quyidagilarni ta’kidlash muhimdir: Butun
dunyo bo‘yicha ADHD bilan kasalgangan bolalar o‘rtacha 30 % ni tashkil qiladi va ko‘rsatkich
katta havfni namoyon qiladi. Yuqorida ta’kidlab o‘tganimizdek ko‘p maktab o‘quvchilari
hayotda o‘z-o‘zini topishga qiynalishadi.
ADHD ni davolashda eng ko‘p qo‘llaniladigan dorilar stimulatlar bo‘lib, ularga
metilfenidat va amfetaminlar kiradi. Bu dorilar miya faoliyatini yaxshilab, diqqatni jamlash
qobiliyatini oshiradi. Metilfenidat (Ritalin) va amfetamin (Adderall) dorilari ko‘p hollarda
samarali bo‘lsa-da, ba’zi hollarda nojo‘ya ta’sirlar, jumladan, ishtahaning pasayishi, uyqusizlik
va asabiylashuv keltirib chiqarishi mumkin.
Stimulantlarga alternativa sifatida non-stimulant dorilar ham qo‘llaniladi. Atomoksetin
(Strattera) va guanfacin (Intuniv) shular jumlasidandir. Ular asosan uzoq muddatli
foydalanishda yaxshi natijalar beradi va ba’zan nojo‘ya ta’sirlari kamroq bo‘ladi.
Dorivor davolashdan tashqari, muqobil usullar ham ADHDni boshqarishda muhim rol
o‘ynaydi. Ularga quyidagilar kiradi:
1.
Psixoterapiya
: Kognitiv xulq-atvor terapiyasi (CBT) orqali bolalar va o‘smirlar o‘z xulq-
atvorlarini yaxshilash va stressni boshqarishni o‘rganishlari mumkin.
2.
O‘quv va tarbiya dasturlari
: Ota-onalar va o‘qituvchilar uchun maxsus treninglar ADHD
bilan yashayotgan bolalarni qo‘llab-quvvatlashda samarali bo‘ladi.
3.
Diet va ovqatlanish
: ADHD simptomlarini boshqarishda to‘g‘ri ovqatlanish va ba’zi oziq-
ovqat qo‘shimchalari, masalan, omega-3 yog‘ kislotalari, yordam berishi mumkin.
210
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
4.
Jismoniy mashqlar
: Aerobik mashqlar va meditatsiya usullari bolalarda diqqatni
yaxshilash va stressni kamaytirishda yordam beradi.
ADHDni davolashda dorivor va muqobil usullarni birgalikda qo‘llash bolalar va
o‘smirlarga eng yaxshi natijalarni taqdim etadi. Har bir bemorning individual ehtiyojlari
inobatga olinib, davolash rejasini tuzish muhimdir. Shuni aytib o‘tishimiz joizki simptomlari
aniq bo‘lsa ham mutaxassisiz biron-bir preparat qabul qilish maslahat berilmaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
American Psychiatric Association. (2013). *Diagnostic and Statistical Manual of Mental
Disorders (5th ed.).
2.
Barkley, R. A. (2015). Attention-Deficit Hyperactivity Disorder: A Handbook for Diagnosis
and Treatment*.
3.
Pliszka, S. R. (2007). Practice Parameter for the Assessment and Treatment of Children
and Adolescents With Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder. *Journal of the American
Academy of Child & Adolescent Psychiatry.
4.
Thapar, A., Cooper, M., Eyre, O., & Langley, K. (2013). What have we learnt about the
causes of ADHD? Journal of Child Psychology and Psychiatry*
5.
G‘oziyev “Umumiy psixologiya” 2018-yil
6.
Faraone, S. V., & Biederman, J. (2005). ADHD: Diagnosis and Management.
New England
Journal of Medicine
.
7.
Stephen Brian Sulkes
, MD, Golisano Children’s Hospital at Strong, University of Rochester
School of Medicine and Dentistry
https://cyberleninka.ru/article/n/sindrom-defitsita-vnimaniya-s-giperaktivnostyu-
prichiny-i-posledstviya/viewer
9.
Ibrohimovich A. H. MODERN FACTORS FOR RAISING STUDENT-YOUTH INNOVATIVE
THINKING IN THE HIGHER EDUCATION //American Journal of Pedagogical and Educational
Research. – 2023. – Т. 15. – С. 202-206.
10.
Абдурахмонов
Х.
И.
ҲОЗИРГИ
ДАВРДА
ЁШЛАРНИНГ
ИННОВАЦИОН
ПОТЕНЦИАЛИНИ ШАКЛЛАНТИРИШ МОДЕЛЛАРИ //Tafakkur manzili. – 2023. – Т. 4. – С.
23-29.
11.
Abdurahmonov H. I. CHARACTERISTICS OF FORMATION OF INNOVATIVE THINKING IN
SOCIETY //Scientific Bulletin of Namangan State University. – 2020. – Т. 2. – №. 7. – С. 161-167.
12.
Ibroximovich A. K. INNOVATIVE THINKING AND ITS FORMS AND TYPES OF
MANIFESTATIONS. European Scholar Journal, 3 (5), 38-41 [Электронный ресурс].
13.
Anvarovich P. A. et al. SUN’IY INTELEKKTNING JAMIYAT TARAQQIYOTIDAGI O’RNI,
FOYDALI VA ZARARLI JIHATLARI //PEDAGOGIKA, PSIXOLOGIYA VA IJTIMOIY TADQIQOTLAR|
JOURNAL OF PEDAGOGY, PSYCHOLOGY AND SOCIAL RESEARCH. – 2024. – Т. 3. – №. 2. – С. 7-
13.
14.
Anvarovich P. A. et al. SUN’IY INTELEKKTNING KUNDALIK HAYOTIMIZGA TA’SIRI, BIZ
UCHUN BU HODISA IJOBOYMI? //BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI ONLAYN ILMIY JURNALI.
– 2024. – Т. 4. – №. 2. – С. 9-13.
211
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
15.
Ibroximovich A. X. et al. “O ‘ZBEKISTON-2030” STRATEGIYASINING AMALIYOTDA JORIY
QILINISHI //BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI ONLAYN ILMIY JURNALI. – 2024. – Т. 4. – №.
1. – С. 58-64.
16.
Kenjaboy o‘g O. R. et al. SOHIBQIRON AMIR TEMUR HARBIY BOSHQARUV TIZIMI
TARIXSHUNOSLIGI //SO ‘NGI ILMIY TADQIQOTLAR NAZARIYASI. – 2024. – Т. 7. – №. 2. – С.
131-136
17.
Boltayeva, B. (2023). DEVELOPMENT OF COMPETENCIES FOR SELF-STUDY OF
STUDENTS IN A CREDIT-MODULAR SYSTEM AS A PEDAGOGICAL PROBLEM. Science and
innovation, 2(B8), 39-42.
18.
Boltaboyeva, B. (2023). KREDIT-MODUL TIZIMIDA TALABALARNI MUSTAQIL BILISH
FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISH. Евразийский журнал права, финансов и прикладных наук,
3(3), 40-42.
19.
Болтаева, Б. Х., & Абдукодиров, П. А. (2022). ОБРАЗОВАНИЕ КАК ФАКТОР РАЗВИТИЯ
ОБЩЕСТВА. ЖУРНАЛ СОЦИАЛЬНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ, 5(2).
20.
Болтаева, Б. Х., Султонова, Л. Б., & Юсупова, Н. О. ВЕБ-КВЕСТ КАК СРЕДСТВО
РАЗВИТИЯ НАВЫКОВ ИНФОРМАЦИОННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ НА УРОКАХ ТЕХНОЛОГИИ
WEB QUEST IS A DEVELOPMENT OF INFORMATIONAL SOURCE IN TECHNOLOGY. BBC 94 Z
40, 152.
21.
Хашимова, Г. Ф., & Султанова, Л. Б. (2022). HAMKORLIK PEDAGOGIKASI ASOSIDAGI
INTERFAOL METODLARNING SAMARADORLIGI. ЖУРНАЛ СОЦИАЛЬНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ,
5(2).
22.
Хусанова, К., Султанова, Л., Хусанбаева, Ю. и Абдурахимова, Д. (2020). «Средний
возраст» как лучшее время человеческой жизни. Международный журнал
психосоциальной реабилитации, 24 (2), 332-337.
23.
Хашимова, Г. Ф., & Султанова, Л. Б. (2021). СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ СОЦИАЛЬНОЙ
СФЕРЫ В РАМКАХ ПОВЫШЕНИЯ КАЧЕСТВА ЖИЗНИ НАСЕЛЕНИЯ. ЖУРНАЛ
СОЦИАЛЬНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ, (SI-1).
24.
Болтаева, Б. Х., Султанова Л. Б. ПРИМЕНЕНИЕ МЕТОДА ПРОБЛЕМНОГО ОБУЧЕНИЯ В
ВЫСШЕМ УЧЕБНОМ ЗАВЕДЕНИИ. Збиор артыкулов наукович рецензованич. , 186.
