266
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
DORI VOSITALARIGA QARAMLIK: PSIXOLOGIK SABABLAR VA OQIBATLAR
Sheraliyev Javohir Ilhom o’g’li
Ilmiy tadqiqotchi Toshkent farmatsevtika instituti Farmatsiya yo’nalishi 2-kurs talabasi,
Boltayeva Barno Xamidjanovna
Ilmiy rahbar. Ijtimoiy fanlar kafedrasi katta o’qtuvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14465743
Annotatsiya:
Ushbu maqolada dori vositalariga qaramlikning psixologik sabab va
oqibatlari batafsil tahlil qilingan. Ushbu muammo nafaqat bizning mamlakatta, qolaversa
butun jahondagi global muammo. Bugungi kunda psixotrop moddalar istemolini oldini olish
dolzarb masalalardan biri. Qaramlikni keltirib chiqaruvchi asosiy omillar – stress, depressiya,
ijtimoiy bosim va ruhiy travmalar kabi bir qancha holatlar ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, dori
vositalariga qaramlikning shaxsiy, oilaviy va ijtimoiy hayotga salbiy ta’siri, jumladan sog‘liq
muammolari, moliyaviy inqiroz va ijtimoiy izolyatsiya kabi oqibatlari muhokama qilingan.
Maqola dori vositalariga qaramlikni oldini olish va davolash usullariga ham e’tibor berilgan va
sog‘lom turmush tarzi, psixoterapiya va reabilitatsiya markazlarining ahamiyatini ta’kidlab
o’tilgan. Ushbu ish dori vositalarining nazoratsiz iste’moli bilan bog‘liq muammolarga
e’tiborni qaratishga va ularni hal qilish yo‘llarini izlashga va bu chora tadbirlarning qanchalik
ahamiyatli ekanligiga urg’u berilgan.
Kalit so’zlar:
stress, giyohvandlik, psixotrop dori, sog‘lom turmush tarsi, jinoiy
javobgarlik, dori vositalari, ruhiy zo‘riqish, ijtimoiy izolyatsiya, maslahat berish, stressni
boshqarish.
Kirish.
Dori vositalariga qaramlik hozirgi zamon jamiyatida jiddiy ijtimoiy va sog‘liqni
saqlash muammosiga aylanmoqda. Eng achinarlisi ushbu muammo yoshlar orasida keng
tarqalayotganidir. Bu esa jiddiy chora tadbirlar ko’rish va oldini olish bizning vazifamiz
ekanligini jonli namunasidi. Dunyoda dori vositalarining noqonuniy iste’moli va ular tufayli
yuzaga keladigan muammolar keng tarqalgan. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti va boshqa
xalqaro tashkilotlar ma’lumotlariga ko‘ra, giyohvandlik epidemiyasi salomatlik tizimiga katta
zarar yetkazmoqda. Mahalliy miqyosda ham bu muammo yoshlarga va ishchi kuchiga salbiy
ta’sir ko‘rsatmoqda. Qaramlik nafaqat individning sog‘lig‘iga, balki oilaviy munosabatlarga,
iqtisodiy holatga va jamiyat barqarorligiga ham zarar yetkazadi. Ushbu mavzuni tahlil qilish
oqibatlarni kamaytirishga xizmat qiladigan choralarni belgilash imkonini beradi. Dori
vositalariga qaramlikni erta bosqichda aniqlash, oldini olish va samarali davolash usullarini
ishlab chiqish orqali ko‘plab odamlarning hayotini saqlab qolish mumkin. Ushbu mavzuni
o‘rganish sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilishga va dori vositalarining nazorat ostida
bo‘lishiga hissa qo‘shadi. Dori vositalariga qaramlikni erta bosqichda aniqlash, oldini olish va
samarali davolash usullarini ishlab chiqish orqali ko‘plab odamlarning hayotini saqlab qolish
mumkin. Ushbu mavzuni o‘rganish sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilishga va dori
vositalarining nazorat ostida bo‘lishiga hissa qo‘shadi.
Biroz psixotrop dorilar ular giyohvandlikni kuchaytirishi mumkin, ularning aksariyati u
yoki bu stimulyator yoki depressant sinflariga mansub. Dori vositalariga qaramlikning
sabablari nafaqat jismoniy ehtiyojlar, balki psixologik omillar, jumladan, stress, depressiya va
ijtimoiy bosim bilan ham bog‘liq. Ushbu omillarni o‘rganish qaramlikka olib keluvchi
jarayonlarni chuqur tushunishga yordam beradi. “Aholi salomatligi-2030” milliy
strategiyasining 2024-2026 yillarga mo‘ljallangan amaliy tadbirlar rejasiga ko‘ra,
267
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
psixosomatik tibbiyot va aholiga tibbiy-psixologik yordam ko‘rsatish tizimini shakllantirish
bo‘yicha dastur ishlab chiqilishi ushbu muammoga katta yechim bo’lishi kutilmoqda.
"Dori vositalariga qaramlik: Psixologik sabablar va oqibatlar" mavzusi bugungi kunda
inson salomatligi va jamiyat barqarorligiga katta tahdid soluvchi dolzarb masalalardan biridir.
Qaramlik bilan bog‘liq kasalliklar jismoniy va ruhiy salomatlikka zarar yetkazib, sog‘liqni
saqlash tizimiga ortiqcha yuk bo‘lmoqda. Reabilitatsiya xizmatlariga talabning oshishi
moliyaviy va insoniy resurslarni ko‘proq jalb qilishni talab etadi. Noqonuniy dori
vositalarining tarqalishi va ular bilan bog‘liq jinoyatlar mamlakatning xavfsizligi va axloqiy
qadriyatlariga tahdid solmoqda. Yoshlarda dori vositalariga bo‘lgan qiziqishning ortishi
tashvishlanarli darajaga yetdi. Psixotrop moddalar va noqonuniy dorilarni iste’mol qilish
global va mahalliy miqyosda keng tarqalmoqda. Bu yosh avlodning jismoniy va ruhiy
salomatligiga, ta’lim va kelajakka salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Zamonaviy hayotning yuqori sur’ati,
stress, ijtimoiy bosim va depressiya kabi muammolar odamlarni ruhiy qochish yo‘llarini
qidirishga majbur qilmoqda. Bu esa dori vositalaridan noto‘g‘ri foydalanishni
kuchaytirmoqda. Qaramlikning oldini olish va uni samarali davolash choralarini ko‘rish uchun
jamiyatning har bir qatlami — sog‘liqni saqlash tizimi, ta’lim, huquqni muhofaza qilish
organlari va oila a’zolari — birlashishi zarur. Qaramlik faqat individni emas, balki uning
yaqinlarini, oilasini va jamiyatni ham zararli oqibatlarga duchor qiladi. Mavzuning ahamiyati
shundaki, u oilaviy nizolar, ijtimoiy izolyatsiya va jinoyatchilik kabi muammolarni
kamaytirishga yordam beradi. Dori vositalariga qaramlik insonning jismoniy va ruhiy
salomatligiga jiddiy zarar yetkazadi. Ushbu mavzuni o‘rganish orqali qaramlikning sabablarini
aniqlash va uni oldini olish choralari ishlab chiqish mumkin. Bu individual salomatlikni
saqlash va hayot sifatini oshirishga yordam beradi Dori vositalariga qaramlik ko‘pincha ishchi
kuchining samaradorligini pasaytiradi va sog‘liqni saqlash tizimiga katta yuk bo‘ladi. Ushbu
muammoga yechim izlash jamiyatning iqtisodiy holatini yaxshilash. Psixotrop moddalarining
zararli oqibatlari haqida aholiga, ayniqsa, yoshlar va ota-onalarga ma’lumot yetkazish shart.
Psixotrop moddalarning noqonuniy savdosini to‘xtatish uchun xalqaro tashkilotlar bilan
hamkorlikni rivojlantirish bugungi kunda ahamiyatli masalalardan biri. Psixotrop moddalarga
qaram bo‘lgan insonlarga individual va guruh psixoterapiyasi orqali yordam ko‘rsatish ham
samarali usullardan biri. Psixotrop moddalarga qarshi kurash ijtimoiy, huquqiy, tibbiy va
ta’lim sohalarida hamkorlikni talab qiladi. Ushbu choralarning izchil amalga oshirilishi
qaramlik darajasini kamaytirish, sog‘lom jamiyatni shakllantirish va xavfsizlikni ta’minlashda
muhim ahamiyatga ega.
Asosiy qism.
Statistik ma’lumotlar va Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO)
ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda har yili 35 milliondan ortiq odam giyohvandlik oqibatida
davolanishga muhtoj bo‘ladi. Ko‘plab mamlakatlarda yoshlarda qaramlik darajasi ortib
borayotgani kuzatilmoqda, bu ta’lim tizimi va jamiyat barqarorligiga salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. 2023-yilgi global hisobotga ko‘ra, opioid dorilar (masalan, morfin, fentanil)
qaramlikning asosiy sababchilari bo‘lib, giyohvandlikka aloqador o‘lim holatlarining 70% dan
ortig‘iga sabab bo‘ladi. Stress, depressiya va travmatik voqealar giyohvandlikning
boshlanishida muhim omillar hisoblanadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ruhiy muammolarni
boshdan kechirgan insonlar dori vositalariga qaram bo‘lish ehtimoli sog‘lom odamlarga
qaraganda ancha yuqori. Qaramlikdan qutulish murakkab jarayon bo‘lib, ko‘p hollarda uzoq
muddatli terapiya va reabilitatsiya talab etiladi. Davolanishni muvaffaqiyatli o‘tkazganlarning
268
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
ham 40% ga yaqini qayta qaramlikka duch keladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, dori
vositalariga qaramlik jinoyatchilikning oshishiga va ijtimoiy izolyatsiyaga olib keladi. Masalan,
noqonuniy moddalarni olish uchun odamlar jinoyatga qo‘l uradi. O‘zbekiston va Markaziy
Osiyoda olib borilgan tadqiqotlar natijasida qaramlikka chalinganlarning aksariyati ijtimoiy
qo‘llab-quvvatlashning yetishmasligi yoki qiyin hayotiy vaziyatlarga moslasholmagani
aniqlangan. 2022-yilda Amerika Psixologiya Assotsiatsiyasi tomonidan o‘tkazilgan tadqiqot
natijalariga ko‘ra, giyohvandlikka chalinganlarning 60% dan ortig‘i o‘z hayotida kuchli stress
yoki travmatik voqealarni boshdan kechirgan. Bu moddalarga qaramlikni psixologik qochish
mexanizmi sifatida ishlatilishini tasdiqlaydi. Ishga layoqatlilikning yo‘qolishi: Tadqiqot
natijalariga ko‘ra, giyohvandlikka chalinganlarning 60% ga yaqini ish joylarini yo‘qotadi yoki
iqtisodiy faoliyatdan chetlanadi. Bu milliy iqtisodiyotga sezilarli zarar yetkazadi.
Farmatsevtika mahsulotlarining noqonuniy tarqatilishini aniqlash uchun sun’iy intellekt va
ma’lumotlarni tahlil qilish tizimlaridan foydalanish natijasi salbiy oqibatlarni kamaytirishga
yordam bermoqda. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, dori vositalariga qaramlikning
sabablari va oqibatlarini chuqur o‘rganish muammoni samarali hal qilishga asos bo‘lib xizmat
qiladi. Ilmiy yondashuvlar profilaktika dasturlarini takomillashtirish, reabilitatsiya
samaradorligini oshirish va jamiyatni sog‘lomlashtirish uchun imkon yaratmoqda.
Xulosa.
Dori vositalariga qaramlik – inson salomatligiga, ijtimoiy barqarorlikka va
iqtisodiy rivojlanishga jiddiy xavf tug‘diruvchi global muammo hisoblanadi
.
Dori vositalariga
qaramlikka qarshi kurashda faqat davolashga emas, balki profilaktik choralarga, yoshlar va
oilalar orasida sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilishga alohida e’tibor qaratish zarur. Ushbu
muammoning keng ko‘lamli ta’sirini
bartaraf etish uchun kompleks yondashuv va barcha
darajadagi samarali hamkorlik muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
B. T. Mamadaliyev, "Tibbiy psixologiya"
2.
D. Raximov, "Sog‘lom hayot va dori vositalariga qarshi kurash"
3.
H. Yo‘ldoshev, "Giyohvandlik: Fojia va saboqlar"
4.
M. A. Tursunov, "Narkologiya asoslari"
5.
N. A. Ismoilov, "Psixologik salomatlik asoslari"
6.
O‘zbekiston Respublikasi narkotik moddalarni nazorat qilish bo‘yicha milliy dasturi
(2016–2025)
7.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi, "Profilaktika va reabilitatsiya
tadbirlari"
8.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi, "Giyohvandlikning oldini olish va
davolash strategiyalari"
9.
R. A. Sharipov, "Inson psixologiyasining muammolari"
10.
Ibrohimovich A. H. MODERN FACTORS FOR RAISING STUDENT-YOUTH INNOVATIVE
THINKING IN THE HIGHER EDUCATION //American Journal of Pedagogical and Educational
Research. – 2023. – Т. 15. – С. 202-206.
11.
Абдурахмонов
Х.
И.
ҲОЗИРГИ
ДАВРДА
ЁШЛАРНИНГ
ИННОВАЦИОН
ПОТЕНЦИАЛИНИ ШАКЛЛАНТИРИШ МОДЕЛЛАРИ //Tafakkur manzili. – 2023. – Т. 4. – С.
23-29.
269
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
12.
Abdurahmonov H. I. CHARACTERISTICS OF FORMATION OF INNOVATIVE THINKING IN
SOCIETY //Scientific Bulletin of Namangan State University. – 2020. – Т. 2. – №. 7. – С. 161-
167.
13.
Ibroximovich A. K. INNOVATIVE THINKING AND ITS FORMS AND TYPES OF
MANIFESTATIONS. European Scholar Journal, 3 (5), 38-41 [Электронный ресурс].
14.
Anvarovich P. A. et al. SUN’IY INTELEKKTNING JAMIYAT TARAQQIYOTIDAGI O’RNI,
FOYDALI VA ZARARLI JIHATLARI //PEDAGOGIKA, PSIXOLOGIYA VA IJTIMOIY
TADQIQOTLAR| JOURNAL OF PEDAGOGY, PSYCHOLOGY AND SOCIAL RESEARCH. – 2024. – Т.
3. – №. 2. – С. 7-13.
15.
Anvarovich P. A. et al. SUN’IY INTELEKKTNING KUNDALIK HAYOTIMIZGA TA’SIRI, BIZ
UCHUN BU HODISA IJOBOYMI? //BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI ONLAYN ILMIY
JURNALI. – 2024. – Т. 4. – №. 2. – С. 9-13.
16.
Ibroximovich A. X. et al. “O ‘ZBEKISTON-2030” STRATEGIYASINING AMALIYOTDA JORIY
QILINISHI //BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI ONLAYN ILMIY JURNALI. – 2024. – Т. 4. – №.
1. – С. 58-64.
17.
Kenjaboy o‘g O. R. et al. SOHIBQIRON AMIR TEMUR HARBIY BOSHQARUV TIZIMI
TARIXSHUNOSLIGI //SO ‘NGI ILMIY TADQIQOTLAR NAZARIYASI. – 2024. – Т. 7. – №. 2. – С.
131-136
18.
Boltayeva, B. (2023). DEVELOPMENT OF COMPETENCIES FOR SELF-STUDY OF
STUDENTS IN A CREDIT-MODULAR SYSTEM AS A PEDAGOGICAL PROBLEM. Science and
innovation, 2(B8), 39-42.
19.
Boltaboyeva, B. (2023). KREDIT-MODUL TIZIMIDA TALABALARNI MUSTAQIL BILISH
FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISH. Евразийский журнал права, финансов и прикладных
наук, 3(3), 40-42.
20.
Болтаева, Б. Х., & Абдукодиров, П. А. (2022). ОБРАЗОВАНИЕ КАК ФАКТОР
РАЗВИТИЯ ОБЩЕСТВА. ЖУРНАЛ СОЦИАЛЬНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ, 5(2).
21.
Болтаева, Б. Х., Султонова, Л. Б., & Юсупова, Н. О. ВЕБ-КВЕСТ КАК СРЕДСТВО
РАЗВИТИЯ НАВЫКОВ ИНФОРМАЦИОННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ НА УРОКАХ ТЕХНОЛОГИИ
WEB QUEST IS A DEVELOPMENT OF INFORMATIONAL SOURCE IN TECHNOLOGY. BBC 94 Z
40, 152.
22.
Хашимова, Г. Ф., & Султанова, Л. Б. (2022). HAMKORLIK PEDAGOGIKASI ASOSIDAGI
INTERFAOL METODLARNING SAMARADORLIGI. ЖУРНАЛ СОЦИАЛЬНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ,
5(2).
23.
Хусанова, К., Султанова, Л., Хусанбаева, Ю. и Абдурахимова, Д. (2020). «Средний
возраст» как лучшее время человеческой жизни. Международный журнал
психосоциальной реабилитации , 24 (2), 332-337.
24.
Хашимова, Г. Ф., & Султанова, Л. Б. (2021). СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ СОЦИАЛЬНОЙ
СФЕРЫ В РАМКАХ ПОВЫШЕНИЯ КАЧЕСТВА ЖИЗНИ НАСЕЛЕНИЯ. ЖУРНАЛ
СОЦИАЛЬНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ, (SI-1).
25.
Болтаева, Б. Х., Султанова Л. Б. ПРИМЕНЕНИЕ МЕТОДА ПРОБЛЕМНОГО ОБУЧЕНИЯ
В ВЫСШЕМ УЧЕБНОМ ЗАВЕДЕНИИ. Збиор артыкулов наукович рецензованич. , 186.
