319
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
TA’LIM MUASSASASALARI O‘QUVCHILARINING O‘QUV MOTIVASIYASI
PSIXOLOGIK MUAMMO SIFATIDA
Xodjayeva Dilnovoz Djumoyevna
O`zbekiston Milliy universiteti tayanch doktoranti
dilnavozxodjayeva027@gmail.com
tel +(90) 865- 22- 86
https://doi.org/10.5281/zenodo.14473117
Annotatsiya:
Maqolada maktab o’quvchilarining o’quv motivasiyasi olimlar tomonidan
o‘rganilganligi tavsiflangan. Psixologik nazariyalar va tadqiqotlqrga tayangan holda, maqolada
maktabda ixtisoslashtirilgan ta'limni joriy etish zarurligini asoslash, ixtisoslashtirilgan
ta'limning maqsadini, uning asosiy jihatlarini, tuzilishini ochib berish, ixtisoslashtirilgan o‘quv
jarayonini boshqarish bo‘yicha ko‘rsatmalar berilgan. Bundan tashqari psixologlarning o‘quv
motivining ahamiyati va klassifikatsiyasi yoritib berilgan.
Kalit so‘zlar:
Motivatsiya, o‘quv motivi, ixtisoslashtirilgan ta'limni, o‘quv jarayoni,
ta`lim, faoliyat, xulq-atvor, kognitiv rivojlanish.
Ключевые слова:
Мотивация, учебный мотив, механизм, учебный процесс,
воспитание, деятельность, поведение, познавательное развитие.
Key words
: Motivation, educational motive, mechanism, educational process, education,
activity, behavior, cognitive development.
Ta’lim madaniyat hodisasi sifatida mamlakatimizda va butun dunyoda sekin bo‘lsa-da,
o‘zgarmoqda. Ta'lim tizimining asosiy elementi bo‘lgan maktab dastlab konservativdir. U
avlodlar uzluksizligini ta'minlaydi, oldingi avlodlar tomonidan to‘plangan barcha tajribani
saqlab qoladi va bilimlar majmuasi shaklida to‘playdi, yangi avlodni ma'lum bir jamiyat va
umuman hayotga tayyorlaydi. Biroq, hayot bir joyda turmaydi, yangi ijtimoiy voqeliklar
umuman ta’lim tizimida, xususan, maktabda yangicha yondashuvlarni talab qiladi. Hamma
narsaga yangicha yondashuvlar: ta’limning maqsad va vazifalariga, ta’lim va tarbiya usullari
va vositalariga ham shular jumlasidan.
Psixologiya tilida gapiradigan bo‘lsak, shuni aytishimiz mumkinki, o‘quvchilarda
o‘rganish uchun motivatsiya yetishmaydi. Shu sababli, o‘quvchilarning tizimli bilim olishga
bo‘lgan ichki ehtiyojini shakllantirish, ehtimol, butun dunyoda zamonaviy maktabning eng
muhim vazifasiga aylanib bormoqda. Bu vazifani amalga oshirish uchun bizga fan va
texnikaning zamonaviy yutuqlariga javob beradigan, yoshlar, aytaylik, o‘qituvchilaridan farqli
o‘laroq, ko‘pchilik ulardan foydalanishni biladigan yangi jihozlar ham, ta’lim jarayonidagi
o‘zgarishlar ham zarur.
Mahalliy psixologiyada o‘quv motivatsiyasi muammosiga katta e'tibor beriladi. Uni hal
qilishning ahamiyati shundan iboratki, o‘quv motivatsiyasi ta`lim jarayoni samaradorligining
hal qiluvchi omil hisoblanadi. Ushbu muammoni o‘rganishning uslubiy asosi motivlarning
psixologik mazmuni, funktsiyalari, shakllanish mexanizmi va faoliyati to‘g‘risidagi faoliyat
nazariyasi qoidalaridir. Faoliyat yondashuvini amalga oshirish o‘quv motivlarini uni amalga
oshirish jarayonida shakllanadigan ta`lim faoliyatining tarkibiy elementi sifatida o‘rganish
imkoniyati va zarurligini anglatadi.
Ta'lim psixologiyasida o‘quv motivatsiyasi nazariyasining asosiy masalalari qanday hal
qilinishini ketma-ket ko‘rib chiqamiz. Birinchidan, “o‘quv motivi”, “o‘quv motivatsiyasi”
tushunchalarining mazmuni nimada? Ko‘rinishidan, bu umumiy psixologiyada mavjud bo‘lgan
320
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
terminologik noaniqlik bilan bog‘liq. Bilvosita, “o‘quv motivatsiyasi” , “o‘quv motivi”, ‘ta'lim
faoliyati motivatsiyasi”, “o‘quvchining motivatsion sohasi” atamalari keng yoki tor ma'noda
bir-birining o‘rnida ishlatilishini aniqlash mumkin. Birinchi holda, ushbu atamalar
sub`ektning faoliyatini keltirib chiqaradigan va uning yo‘nalishini belgilaydigan motivatsion
omillarning butun majmuasini anglatadi. Ikkinchi holda, ushbu atamalar motivlarning ancha
murakkab tizimini anglatadi.
“O‘quv motivi” “o‘quv motivatsiyasi”ning tarkibiy qismi sifatida nimada namoyon
bo‘ladi? L.I.Bojovichning ta`rifiga ko‘ra, “o‘quv faoliyati motivi – bu o‘quvchining shaxsini,
uning asosiy yo‘nalishini tavsiflovchi, uning oldingi hayoti davomida, ham oila, ham
maktabning o‘zi tomonidan tarbiyalangan motivlardir”
1
.
Hozirgi vaqtda motivatsiya tushunchasini talqin qilishda ikkita asosiy yo‘nalish mavjud.
Birinchisi, motivatsiyani shaxs faoliyatini belgilovchi motivlar majmui sifatida qaraydi.
L.I.Bojovich, V.K.Vilyunas, A.K.Markova, A.Maslou V.I.Kovalyov va boshqalar. Ularning
tadqiqotlaridagi ikkinchi yo‘nalishni V.G.Aseyev, V.Ivannikov, E.P.Ilyin, A.N.Leontev va
boshqalar qo‘llab-quvvatlaydi, ular motivatsiyani statik emas, balki dinamik ta'lim mexanizmi
sifatida ko‘rishadi. Bu jarayonning asosini mavjud motivlarni aktuallashtirish, motivlarni
shakllantirishning dinamik jarayoni, motivlarning o‘zaro ta'siri va motivning harakati tashkil
etadi. V.G.Aseyev motivatsiyani faoliyatni induktsiya qilish jarayoni deb tushunadi, bunda
motiv alohida motivatsiya sifatida qaraladi
2
.
Motivatsiya - bu "inson xulq-atvorining harakatlantiruvchi kuchi" bo‘lib, u shaxsning
tuzilishida yetakchi o‘rinni egallaydi va uning asosiy tarkibiy shakllanishiga: shaxsning
yo‘nalishi, xarakteri, hissiyotlari, qobiliyatlari, faoliyati va aqliy jarayonlariga kiradi. Bu
muallif motivatsiyaning muhim xususiyatini uning bimodal, ijobiy-salbiy tuzilishi deb
hisoblaydi. Bu ikki impuls uslubi (biror narsaga intilish va qochish shaklida, qoniqish va azob-
uqubat shaklida, shaxsga ta'sir qilishning ikki shakli - mukofot va jazo shaklida) harakatda va
bevosita amalga oshirilgan ehtiyojlarda namoyon bo‘ladi.
O‘quv motivlari deganda, o‘quvchilarni o‘qishga undovchi va uning o‘quv faoliyatini
boshqaruvchi psixologik tuzilmaga aytiladi.Aynan shu psixologik tuzilma o‘quv jarayonining
sifat va samaradorligini aniqlaydi. Darhaqiqat, imtihondan yaxshi baho olish uchun o‘qish
bilan dunyoqarashini, hayotga bo‘lgan munosabatini shakllantirish uchun bilim olish
o‘rtasida osmon bilan yercha farq bor. O‘quv samaradorligini oshirishda o‘quv
motivatsiyasining rolini chet el olimlari o‘z tadqiqotlarida tadqiq etdilar. Jumladan, Ollport
ichki motivatsiya bilan bog‘liq bo‘lgan uchta motivasion tushunchalarni tahlil qiladi:
funksional avtonomiya, yetarli darajadagi harakat va “Men”ning jalb qilinganligi. Ollport
qiziqishni emosiya sifatida hech qachon tushuntirmagan bo‘lsa-da, bu so‘zga motivasion
ma’no yuklagan.
Ollport o‘zining qarashlarida neofreydistlarni tanqid qiladi. Ollportning fikricha,
motivlar muttasil shakllanadi, shaklini o‘zgartiradi. Ma’lumki, neofreydistlar yangi paydo
bo‘ladigan motivlarni hamisha “asosiy tug‘ma holda berilgan biologik instinktning xatolari”
deb hisoblaydilar. Ollportning ta’kidlashicha, yangi motivlar mazkur biologik motivlarning
1
Божович
Л
.
И
.
Проблема
развития
мотивационной
сферы
ребенка
.
Изучение
мотивации
поведения
детей
и
подростков
.-
М
.:
Педагогика
.2001.
С
.22-29.
2
Асеев В.Г. Психология межгрупповых отношений.-М.: МГУ.1993.-144с.
321
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
transformasiyasi ko‘rinishida shakllanmasdan, balki ular inson hayot faoliyati sharoitlarida
va doimiy o‘zgarib turadigan vaziyatlar ta’sirida psixologiya faniga o‘ziga xos yondashgan
olim sifatida hali chuqur tadqiq qilishga muhtoj.
Gumanistik psixologiya vakillari motivlarni ichki va tashqi deb bo‘lishni tavsiya qiladilar
va ularning sub’yekt faoliyatidagi o‘rnini aniqlash orqali motivatsiya jarayonini tadqiq qilish
lozim deb hisoblashadi. Gʻarb psixologiyasida motivatsiyaning ikki xil ko‘rinishi va ularning
o‘ziga xos belgilari haqidagi masala chuqur o‘rganilgan. Bular – ekstrinsiv (tashqi shart-
sharoitlar va holatlarga bog‘liq bo‘lgan) va intrinsiv (shaxs dispozisiyalari bilan ehtiyojlar,
ustanovkalar, qiziqishlar, mayllar, istaklar bilan bog‘liq bo‘lgan holda paydo bo‘ladigan
motivatsiyalar. Bu yo‘nalishdagi munozaralar X.Xekxauzenning “Motivatsiya i deyatelnost”
kitobida o‘z aksini topgan. X.Xekxauzen intrinsiv va ekstrinsiv motivatsiyaning turli xil
konsepsiyalarini olti turini farqlaydi. Birinchi konsepsiyada ta’kidlanishicha, intrinsiv
motivlashgan xatti-harakatlar ochlik, chanqoqlik, og‘riqdan qochish singari jismoniy
ehtiyojlarning qondirilishiga yo‘nalmagan
3
.
O‘quvchining mehnatga chinakam kirishishi uchun o‘quv faoliyati jarayonida uning
oldiga qo‘yilgan vazifalar nafaqat tushunarli bo‘lishi, balki u tomonidan ichki qabul qilingan
bo‘lishi, ya'ni ular uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lishi kerak. Inson motivatsiyasining asl
manbai o‘zida bo‘lganligi sababli, uning o‘zi nimadir qilishni xohlashi va buni amalga oshirishi
kerak. Demak, o‘qitishning asosiy motivi ichki rag‘batlantiruvchi kuchdir. Sharq donoligida
shunday deyilgan: “Bir kishi otni suvga yetaklay oladi, lekin hatto yuztasi ham uni suv ichishga
majburlay olmaydi”. Ot ichmoqchi bo‘lsa suv ichadi, o‘quvchi o‘qimoqchi bo‘lsa o‘qiydi.
O‘quvchi bu faoliyat unga qiziqarli va jozibador bo‘lgandagina mustaqil ravishda o‘qishni
xohlaydi va o‘rganadi. Unga kognitiv faoliyat uchun motivlar kerak. Kasb-hunar ta’limi
muassasalari o‘quvchilari o‘zlari tanlagan kasbi bo‘yicha amaliyot va laboratoriya-amaliy
ishlar davomida ko‘proq ma’lumotga ega bo‘ladilar. Ular olingan bilimlarni amalda qo‘llash
mumkinligini anglab, keyingi nazariy o‘rganish uchun rag‘bat va turtki ko‘radilar. O‘quv
motivatsiyasi o‘quvchilarni samarali bilim faoliyatiga jalb qilish va ta'lim mazmunini faol
o‘zlashtirishga undash vositasidir. Motiv - bu o‘quvchining o‘quv ishining muayyan jihatlariga
e'tibor qaratishi, o‘quvchining unga bo‘lgan ichki munosabati va uning faoliyati mavzusiga
munosabati bilan bog‘liq. Tarbiyaviy motivlar tizimida tashqi va ichki motivlar o‘zaro
bog‘langan motivlardir. Ichki motivlarga, masalan, ta'lim jarayonida o‘z rivojlanishi,
o‘quvchining o‘zi nimadir qilishni xohlashi va buni amalga oshirishi kerak, chunki insonning
asl manbai o‘zidadir. Tashqi motivlar ota-onalardan, o‘qituvchilardan, o‘quvchi o‘qiyotgan
guruhdan bo‘lishi mumkin.
Motiv - bu o‘quvchining o‘quv ishining muayyan jihatlariga e'tibor qaratishi,
o‘quvchining unga bo‘lgan ichki munosabati va uning faoliyati mavzusiga munosabati bilan
bog‘liq. Tarbiyaviy motivlar tizimida tashqi va ichki motivlar o‘zaro bog‘langan motivlardir.
Ichki motivlarga, masalan, ta'lim jarayonida o‘z rivojlanishi, o‘quvchining o‘zi nimadir qilishni
xohlashi va buni amalga oshirishi kerak, chunki insonning asl manbai o‘zidadir. Tashqi
motivlar ota-onalardan, o‘qituvchilardan, o‘quvchi o‘qiyotgan guruhdan bo‘lishi mumkin.
O‘quvchi va o‘qituvchining motivatsiyasi o‘zaro bog‘liqdir. Agar o‘quvchining
motivatsiyasi pasaysa, o‘qituvchining o‘z ishiga qiziqishi tez orada pasayadi. Xorijiy
3
Хекхаузен Х. Мотивация и деятельность.-.1-2.-М.2001.
322
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
psixologiyada motivatsiyani har tomonlama o‘rganish A. Maslou tomonidan amalga oshirildi.
Olim o‘z tadqiqotlari natijalarini ehtiyojlar ierarxiyasi nazariyasi shaklida umumlashtirdi, bu
odamda ma'lum bir faoliyatni, shu jumladan o‘quv faoliyatini amalga oshirish uchun
motivatsiyani shakllantirish muammosini o‘rganish uchun asoslardan biriga aylandi
4
.
Zamonaviy olim N.T.Badmayeva motivatsiyaning o‘quvchilarning aqliy qobiliyatlarini
rivojlantirishga ta'siri muammosini o‘rganishga qimmatli hissa qo‘shdi. Maktab motivatsiyasi
A.N.Leontev, L.I.Bojovich, V.I.Selivanov, A.I.Vigotskiy, K.N.Volkov, N.V.Afanasyeva, D.G.Levites,
Xaynts Xekxauzen, V.K.Vilyunas, N.F.Talzina psixologik-pedagogik asarlarida tadqiqotning bir
jihati bo‘lgan. Maktab motivatsiyasi muammosini kompleks ishlab chiqish olimlar
A.K.Markova, A.B.Orlov, L.M.Fridman, T.A.Matis, M.V.Matyuxina va T.A.Sablina, I.I.Vartanova
tomonidan amalga oshirildi.
Maktab motivatsiyasi muammosiga L.K.Maksimov, N.Skoroxodova e'tibor qaratgan.
Maktabda o‘quvchilarning bilim qiziqishlarini shakllantirish to‘g‘risida I.Y.Lerner,
N.G.Morozov, G.I.Shchukin Rossiya ta'lim tizimining amalda tabaqalashtirilgan ta'lim
tamoyillarini o‘zida mujassam etgan, maktab o‘quvchilarida o‘rganish uchun ijobiy
motivatsiyani shakllantirishga hissa qo‘shadigan Profil asosiga o‘tishi munosabati bilan
yaqinda ish paydo bo‘ldi, uning maqsadi maktabda ixtisoslashtirilgan ta'limni joriy etish
zarurligini asoslash, ixtisoslashtirilgan ta'limning maqsadini, uning asosiy jihatlarini,
tuzilishini ochib berish, ixtisoslashtirilgan o‘quv jarayonini boshqarish bo‘yicha ko‘rsatmalar
va boshqalardir. Bularga T.P.Afanasyeva va N.V.Nemovoy, R.V.Bessonov, A.F.Kiselev,
A.A.Kuznetsov va L.O.Filatova, N.Ladkushkina, T.G.Novikova va A.S.Prutchenkov,
E.Shubochkina asarlari kiradi. Olimlar o‘quvchilarga bilim faolligi va mustaqilligini oshirish
nuqtai nazaridan o‘qitishda individual yondoshish masalalarini faol ravishda o‘rganmoqdalar
(E.S. Rabunskiy va boshqalar); o‘qitish samaradorligini oshirish (A.A.Budarniy,
N.N.Gordeyeva, M.A.Danilov va boshqalar); frontal, guruh va individual ishlarni tashkil etish
usullari (V.I.Zagvyazinskiy, L.G.Semushina va N.G.Yaroshenko, I.M.Cheredov, N.M.Yakovlev va
boshqalar); o‘qitishda dasturlashtirilgan yondashuvdan foydalanish (V.V.Ivanov va
A.N.Korobova va boshqalar); individual faoliyat uslubi (E. A. Klimov, V. S. Merlin, N. V. Repkina
va boshqalar).
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Абдуллина О.А. Личность студента в процессе профессиональной подготовки //
Высшее образование в России. - 1993. - №3. - С. 165-170.
2.
Абрамова, Г. С. Возрастная психология: учебник для студентов вузов/ Г. С.
Абрамова –М.: Академический проект, 2001. –704 с.
3.
Бадмаева, Н. Ц. Влияние мотивационного фактора на развитие личности/ Н.Ц.
Бадмаева. –Улан-Удэ: Издательство ВСГТУ, 2014. –280 с.
4.
Бодалев А.А. Психологические условия оптимизации педагогического общения //
Психология педагогического общения: Сб. науч. тр. - Кировоград: КГПИ, 1991. - Т.1. -
С.4-14.
5.
Божович Л.И. Изучение мотивации поведения детей и подростков. - М.:
Педагогика, 1972. – 351 с.
4
Маслоу
А
.
Мотивация
и
личность
. -
М
.,1998.
323
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
6.
Baxtiyorov R.M. Talabalarda o‘quv motivatsiyasini shakllantirishning ijtimoiy–psixologik
talablari. // Inter education & global study. 2024. № 3(2). B.133–141.
7.
E.S.Yuldashev “O’quvchilarning o’quv faoliyati uchun ijobiy barqaror motivatsiyasini
shakllantirish” Volume 4 | KSPI Conference 1 | 2023
8.
Ильин, Е. П. Мотивация и мотивы / Е. П. Ильин. –СПб.: Питер, 2006.–508 с
